पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६४ | मिश्रकव्यवहारः
यद्यपि पूर्वं प्रथमयाम एवं फलेन घातः ( चतुर्थभागः ) उपपद्यते तस्य तदा सकलत्वात्,
यामान्तरेषु तु तस्य विहीनत्वाच्चेति¹ तथापि प्रथमयामहीनस्य कालस्य विभागप्रस्तावे
द्वितीययामस्त्रिभाग उपपद्यते, तथा च द्वासप्तत्या गुणनाच्छेदेनापवर्तने² चतुर्विंशतिर्भवति,
प्रेक्षकैस्त्रिभिरपि³ भागादष्टाविति । किन्तु तस्य द्वितीययामस्य पूर्वोत्तपरदिनांशानिति⁴ क्रियया
चतुरुच्छेदत्वमवशिष्यमाणं⁵ चतुर्थागहीनत्वं फलस्य कुर्यात् । अतश्चतुर्भागाधिकस्य गुण्यः कल्पितः ।
अथोच्यते, प्रथमो यामश्चतुर्भागः द्वितीयस्त्रिभागः तृतीयो द्विभागः चतुर्थो रूपमिति किं न
स्वरूपेणैव स्थाप्यन्ते, षण्णवतिद्वासप्तत्यष्टचत्वारिंशच्चतुर्विंशतिभिरेव किमिति न गुण्यन्त
इति ? उच्यते, पृथक् पृथग्गुण्यसूत्रेण गणकसूत्रेण⁶ च क्रियमाणे महद्गौरवं⁷ कृतं स्यात्, यथा
वरं पञ्चराशितुष्टयमेव पूर्वपूर्वशुद्धिसहितं श्रेयः स्यादिति ।
करणसूत्रम्—
भागैर्विभज्य रूपं पृथक् पृथक् तद्युतिं⁸ प्रकुर्वीत ।
विभजेत तया रूपं वापीपरिपूरणे कालः ॥ ६९ ॥
यत्र कालस्याभिमतस्य भागैरंशैः किञ्चिद्वस्तु एकैकशोऽपि सम्पन्नाभिमतस्वरूपं
कैश्चिद्वस्तुभिर्जायते तत्र तैर्वस्तुभिस्तद्वस्तुरूपसम्पादनाय युगपद्व्यापृतैर्निजकालांशन्यूनेन कालेन
शीघ्रमेव तत्कर्म कर्तव्यं, किन्तु कियता कालेनेति जिज्ञासितैः पृथक् पृथक् तत्सम्पादकवस्तु-
सम्बन्धिभिः कालांशैः⁹ पृथक् पृथक् रूपेविभक्तैर्युकै रूपं हृतं युगपदभिमतवस्तुरूपसम्पादनकालो
भवतीति ।
उदाहरणम्—
दिवसार्धपादपञ्चमषड्भागैः पूरयन्ति या वापीम् ।
ताः समकालविमुक्ताः प्रणालिकाः पूरयन्ति कदा ॥ ९१ ॥
प्रणालिकाचतुष्टयवती वाप्यस्ति, यास्वेकैकशो मुक्तासु¹⁰ तस्या दिनस्यार्धेनैकस्यां,
पादेन द्वितीयास्यां, पञ्चभागेन तृतीयास्यां, षड्भागेन चतुर्थ्यां पूरणं भवति, यदा युगपन्मुक्ता-
स्तदा कियता कालेन सा पूर्यत इति ।
न्यासः—
$$ \begin{matrix} १ & | & १ & | & १ & | & १
२ & | & ४ & | & ५ & | & ६ \end{matrix} $$
एतैः कालांशैः पृथक् पृथग्रूपाणि ‘रूपे छेदेन हते छेदगमो भागभागविधिरिति
विभक्तानि जातानि २ । ४ । ५ । ६, एतानि युतानि १७, एतेन रूपं भक्तं १/१७ , एष
ताभिः प्रणालिकाभिः समकालविमुक्ताभिर्वापीपरिपूरणस्य कालः । तथा च यया प्रणालिकया
मुक्तया दिनदलेन सा वापी पूर्यते सा सकलदिनविमुक्ता वापीद्वितयपरिपूरणतुल्यं¹¹ कालं
¹ ॰त्वाच्चेति । ² ॰च्छेदेना॰ । ³ प्रेक्षिकै॰ । ⁴ पूर्वोनापर॰ । ⁵ चतुच्छेदत्वमवशिष्यभण ।
⁶ ॰सूत्रेणा । ⁷ ॰गौरं । ⁸ ॰द्युक्तिं । ⁹ कलांशैः । ¹⁰ मुक्तास । ¹¹ परिपूरणंतुल्यं ।