पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६८ मिश्रकव्यवहारः
उदाहर(णम्)--
कटुक्तिक्तकषायाम्ललवणमधुरैः¹ सखे रसैः षड्भिः ।
विदधाति सूपकारो² व्यञ्जनमाचक्ष्व कतिभेदम् ॥ ९५ ॥
कटुतिक्तकषायाम्ललवणमधुररसैः सूपकारो व्यञ्जनानि करोत्येकरसद्विरसादि-
भेदविचित्रविधाभिश्चेत्तदा तानि व्यञ्जनानि कतिभेदानि भवन्ति ।
स्थापनम्-- रसाः ६ ।
कर्म—एषां रसानां सङ्ख्या³ प्रथमस्थानं ६, रूपोनं ५ द्वितीयम्, एवं⁴ यावत् १, एषां
न्यासः ६ । ५ । ४ । ३ । २ । १, एषामधो रूपादिचयेन राशयः, यथासङ्ख्यं न्यासः १ । २ ।
३ । ४ । ५ । ६ ।
जातं स्थापनम्-- ६ | ५ | ४ | ३ | २ | १
१ | २ | ३ | ४ | ५ | ६
अत्र प्रथमस्थानं ६ स्वाधःस्थितेन⁵ १ भक्तं ६, एते एकरसभेदाः । ( यथा— )
कटुकः, तिक्तः, कषायः, अम्लः, लवणः, मधुरः ।
एतैः ६ अनन्तर