पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६६ मिश्रकव्यवहारः

इयन्तं मार्गमियताऽभ्यन्तरभाटकेनेयान्भारो नेतव्य इति व्यापारितेन भारहारेण यदा
भारहारान्तरेण स भारो हारयितुमिष्यते तदा सकलमार्गनियमितभाटकादात्मनः किं परि-
गृहीतव्यं गृहीतशुद्धभारवाहस्य मार्गशेषात् किं दातव्यमिति गतगन्तव्यक्रोशादिभावेनाध्वनि
विभक्ते तयोः खण्डाध्वनोस्तथा भाण्डस्य भाटकस्य च घातेन १ रहितात्समस्ताध्वभाण्डवध-
(दल)वर्गाद् गृहीतेन मूलेन रहितं भाण्डाध्वघाताधं गन्तव्यमार्गभक्तं २ प्रथमभारहारग्राह्यं
भाटकं भवतीत्यर्थः । तत्परिशुद्धसमग्रभाटकशेषं ३ द्वितीयभारहारभाटकमिति ४ ।
उदाहरणम्—
पनसचतुरधिकविंशतिमभ्यन्तरभाटकैर्नयतः ५ ।
पञ्चक्रोशान् नवभिः पनसैः कोशद्वये किं स्यात् ॥ ६२ ॥
चतुर्विंशतिपनसभृतं भारं तदभ्यन्तरस्थनवपनसभाटकनियमनया कोशपञ्चकं नयतः
क्रोशद्वयान्निवृत्तस्य किं स्यात् ।
(न्यासः—) २४ । ५ । ६ ।
मार्गस्य क्रो ५ अस्य गतगम्यविभागः क्रो २ क्रो ३, भाण्डं २४, भाटकं ६ पनसाः,
एषां वधः १२६६, भाण्डस्य २४ अध्वनः ५ घातः १२०, दलं ६०, वर्गः ३६००,
एतत्पृथगध्वभाण्डभाटकवधेन दर्शितेनानेन १२६६ ऊनम् २३०४, अतो मूलम् ४८, एतेन
भाण्डाध्वहतिदलं ६० हीनं १२, मार्गशेषेण ३ हृतं ४, लब्धं प्रथमभारहारस्य भाटकम्,
एतन्नवभ्यः शोधयित्वा शेषं ५ द्वितीयभारहारस्येति ।
(सूत्रम्—)
प्रथमद्वितीयभारौ परभृतिगुणितौ समन्वितौ छेदः ।
लब्धभृतिमार्गघाते परभरगुणिते भवत्यध्वा ६ ॥ ७१ ॥
उद्व्यूढो भारो ज्ञातमार्गभाटकः कियताध्वखण्डेन ज्ञातभृतिर्यदा तदा मार्गविभाग-
जिज्ञासायां यौ तौ प्रथमद्वितीयौ भारौ परभृतिगुणितौ प्रथमभारो द्वितीयभृत्या गुणितो
द्वितीयभारः प्रथमभृत्या गुणित इति परस्परसम्बन्धिभृतिगुणितौ सन्तौ युतौ ७ एकराशितामापाद्य
भाजकः कर्तव्यः, कस्येत्याह लब्धभृतिमार्गघाते पृथक् पृथग्लब्धे भृती ८ अविभक्तमार्गगुणिते
परभरगुणिते तयोः । एवं सति मार्गविभागो भवति ।
उदाहरणम्—
पनसचतुरधिकविंशतिरन्तर्भृत्या चतुर्भिरेकेन ।
नीताः तद्भृतिहीनाः पञ्चभिरपरेण पुरुषेण ॥ ९३ ॥

१ चातेत । २ ॰भागं भक्तं । ३ ॰समग्रभा॰ । ४ ॰भागहार॰ । ५ ॰भाटकेन यतः ।
६ ॰ध्व । ७ युता । ८ भृति ।