पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

स्थिता यावद्द्वितीयवक्त्रपूजान्तम् अथ द्वितीयोऽपि पाठकस्तथैव गतः, शेषास्त्रयः¹ यावत्तृतीयव-
क्त्रपूजान्तम् अथ तृतीयोऽपि पाठकस्तथैव गतः, शेषौ द्वौ यावच्चतुर्थवक्त्रपूजान्तं² ततश्चतुर्थोऽपि
पाठको निवृत्तः एक एवावशिष्टः पाठकः यावत्पञ्चमवक्त्रपूजान्तं³, ततः सोऽपि निवृत्तः इति।
कस्तेषां⁴ दक्षिणाविभाग इति।
अत्र वक्त्रसमुदायो रूपत्वेन कल्पित इति प्रथमवक्त्रं (एकः पञ्चभागः द्वितीयवक्त्रं
द्वौ पञ्चभागौ तृतीयवक्त्रं त्रयः) पञ्चभागाः चतुर्थवक्त्रं चत्वारः पञ्चभागाः पञ्चमवक्त्रं⁵
पञ्च पञ्चभागा इति तेषां पाठकैः सह व्यावृतैश्च सह स्थापनम्—

१	१	१	१	१	देयं⁵ ३०० ।
१<br>—<br>५	२<br>—<br>५	३<br>—<br>५	४<br>—<br>५	५<br>—<br>५
५	४	३	२	१

‘पूर्वोनापरदिनांशानि’ति कृते⁶ जातम्
$${c|c|c|c|c}
१ & १ & १ & १ & १

५ & ५ & ५ & ५ & ५
$$,
एतत्पृथक् पृथक्
फलेन ३०० गुणितं गुण्यच्छेदेन पञ्चभिरपवर्तितं ६०। ६०। ६०। ६०। ६०। पृथक् पृथक्
पाठकंभैर्भक्तं⁷ १२। १५। २०। ३०। ६०, एते पूर्वयुक्ता जाताः १२। २७। ४७। ७७।
१३७। व्यावृत्या एकैकेन गुणितास्तदेवेति लब्धो विभागः, युतिः ३००।
ननु प्रथमस्य पुरुषस्य तावत् प्रथमोदाहरणे षण्णवतिमध्यादुत्पद्यन्ते⁸ रूपाणि षड्
दातव्यानि, यतः षण्णवतिश्चतुर्भिर्यंत्र दीयते तत्रैकेन चतुर्विंशतिस्तत्र दिनचतुर्भागेन षडेव
भवन्ति; द्वितीयादीनि त्वन्यान्यफलानि भवितुमर्हन्ति, तथा च सर्वेषां पञ्चराशिके न्यासः⁹

$${c|c}
१ & १

& ४

\hline
४ & १

\hline
९६ & ०
$$
‘नीते फलेऽन्यपक्षमि’ति लभ्यन्ते रूपाणि ६, षण्णवतेः पातयित्वा शेषम् ९०। अत्राप्येक-

दिने(न) यदि त्रिभिर्नवतिर्दीयते तदेकेन पुरुषेण दिनपादद्वयेन किमिति न्यासः
$${c|c}
१ & १

& २

\hline
३ & १

\hline
९० &
$$,
‘नीते

फलेऽन्यपक्षमि’ति लभ्यते १५ पञ्चदश, नवतेः शोधयित्वा भवन्ति ७५। अत्राप्येकेन दिनेन

द्वाभ्यां दीयते पञ्चसप्ततिः तन्त्रिभिर्दिनपादैरेकेन किमितिः न्यासः
$${c|c}
१ & ३

& ४

\hline
२ & १

\hline
७५ &
$$,
अतो

---

¹ शेषास्त्रयः। ² °पूजा। ³ तेषां । ⁴ पंचवक्त्रं । ⁵ दयं । ⁶ पूर्वोनापरदिनांशानि कृत ।
⁷ प्रेक्षकं । ⁸ °द्यते । ⁹ न्यासः
$${c|c}
१ & २४

\hline
४ & १
$$