पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

मिश्रकव्यवहारः ६७
क्रोशान् पञ्च द्वाभ्यां भारः स एवमुद्व्यूढः¹।
केन कियन्तं भागं मार्गस्येत्युच्यतां विद्वन् ॥ ९४ ॥
चतुर्विंशतिपनसभूतं² भारं केनचिदभ्यन्तरभाटकेन नयता क्वचिन्मार्गैकदेशं नीत्वा³
तद्भाराम्यन्तरात् पनसचतुष्टयं भृत्यथं गृहीतं, ततस्तद्भृतिहीनं विंशतिपनसं भारम् अन्येन पुरुषेण
मार्गान्तं नीत्वा तद्भाराम्यन्तरात्पनसपञ्चकं भृत्यर्थं गृहीतम्‌इति, पनसचतुरधिकविंशतिरूपो
भारो द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां समुद्व्यूढः पयः क्रोशपञ्चकं प्रापितोऽद्य तैः तत्र न ज्ञायते प्रथमेन
कियतः क्रोशानपरेण कियत इति ।
न्यासः— प्रथमो भारः २४, भृतिः ४; द्वितीयो भारः २०, भृतिः ५ ।
प्रथमभारो २४ द्वितीयभृत्या गुणितः १२०, द्वितीयभारः २० प्रथमभृत्या गुणितः ८०,
एतयोर्युतिः २००, एष छेदः एतयोः, तद्यथा प्रथमपुरुषेण लब्धा भृतिः ४ मार्गेण ५ हता २०,
द्वितीयपुरुषेण लब्धा भृतिः ५ मार्गेण ५ हता २५, क्रमेण स्थापिते एते २०। २५. अनयोराद्यः
२० द्वितीयभारेण⁴ २० गुणितः ४००, द्वितीयः २५ प्रथमभारेण २४ गुणितः⁵ ६००, एतौ
क्रमस्थापितौ ४००। ६००, प्राग्दर्शितच्छेदेन २०० छिन्नौ लब्धौ क्रमात्प्रथमपुरुषस्याध्वा क्रोशौ
२ द्वितीयपुरुषस्याध्वा क्रोशाः ३ ।
( करणसूत्रम्-- )
एकाद्युत्तरविधिना रसविन्यासे विलोमतो गुणयेत् ।
पूर्वेण परं क्रमशो रूपादिचयैर्हरैर्विभजेत् ॥ ७२ ॥
रसेत्युपलक्षणम् । तेनानेकस्य वस्तुन एकैकशो द्विशस्त्रिश इत्यादि यावत्सम्भवं शुद्ध-
संसर्गभेदसङ्ख्याजिज्ञासया वस्तुसङ्ख्या ऋणरूपोत्तरत्वेन पृथक् पृथक् स्थाप्या यावद्रूपम् ।
एष एव विलोमत एकाद्युत्तरविधिना वस्तुसङ्ख्यान्तो विन्यासः कृतो भवति । एवं विन्यस्तस्य⁶
प्रथमस्थानस्याधो रूपं न्यसेत्, द्वितीयस्थानस्य द्वे रूपे इत्यादि रूपवृद्ध्या⁷ यावदन्त्यस्थानम् ।
तत्रोपरिन्यस्तानां प्रथमो राशिरधःस्थितेन रूपेण भवतः संस्पृश्यवस्तुसङ्ख्या भवति । तया⁸
सङ्ख्यया द्वितीयस्थानस्थितं राशिं गुणयेत्, स्वाधःस्थिताभ्यां द्वाभ्यां छिन्द्यात्, द्विसंसर्गभेद-
सङ्ख्या भवति । तया सङ्ख्यया तृतीयस्थानस्थितं राशिं गुणयेत्, स्वाधःस्थितैस्त्रिभिश्च्छिन्द्यात्,
त्रिसंसर्गभेदसङ्ख्या भवति । एवं लब्धैः पूर्वभेदसङ्ख्याफलैर्गुणिता उत्तरोत्तरत्र राशयः स्वाधः-
स्थितैश्छिन्नाश्चतुस्संसर्गादिभेदा⁹ भवन्ति ।
¹ एवमुच्यूढ । ² चर्तुविं । ³ ॰देशो नी २ त्वा । ⁴ ॰भारेण २ । ⁵ गुणितः ८०० ।
⁶ एव स्य वि पत्तस्य विन्यासस्य । ⁷ रूपवृह द्या । ⁸ त त तया । ⁹ ॰स्थितैश्छिन्नाश्चतुं ।