पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

१३० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
यथालब्धमिति वृत्तिः क्रिया स्मृतिः अस्मृत्यपोहः शुद्धिः लाभस्तु
सायुज्यम् । तथोत्तरत्र ऋषिरिति वसत्यर्थः बलमप्रमादः प्रसाद
उपायः दुःखापोहः शुद्धिः गुणावाप्तिश्च लाभ इति । तथोक्तं च—
‘“ पञ्च लाभान् मलान् पञ्च पञ्चोपायान् विशेषतः ।
यस्तु बुध्यति पञ्चार्थे स विद्वान् नात्र संशयः ॥
प्रथमो विद्यालाभस्तपसो लाभोऽथ देवनित्यत्वम् ।
योगो गुणप्रवृत्तिर्लाभाः पञ्चेह विज्ञेयाः ॥
अज्ञानमधर्मश्च विषयाभ्यासः स्थितेरलाभश्च ।
अनैश्वर्यं च मला विज्ञेयाः पञ्च पञ्चार्थे ॥
वासो ध्यानमखिलकरणनिरोधस्तथा स्मृतिश्चैव ।
प्रसाद इति चोपाया विज्ञेयाः पञ्च पञ्चार्थे ॥
वासार्थो लोकश्च शून्यागारं तथा श्मशानं च ।
रुद्रश्च पञ्च देशा नियतं सिद्ध्यर्थमाख्याताः ॥ ”
तस्माद्युक्तमुक्तम् । स एव प्रागुक्तः सम्बन्धः श्मशानवासी इति ।
अत्र श्मशानं नाम—यदेतल्लोकादिप्रसिद्धं लौकिकानां मृतानि शवानि
परित्यजन्ति तत् । शवसम्बन्धात् श्मशानम् । तस्मिन्नाकाशे वृक्षमूले
यथानभिष्वङ्गमर्यादया जितद्वन्द्वेन स्मृतिक्रियानिविष्टेन वस्तव्यम्। वसति-
संयोगात् श्मशानवासी भवति, पुलिनवासिवदित्यर्थः ॥ ३० ॥
आह—किमस्य गोमृगयोः सहधर्मित्वमेव बलम् ? । तदुच्यते—
न । यस्मादाह—

धर्मात्मा ॥ ३१ ॥
अत्र धर्मो नाम—य एष यमनियमपूर्वकोऽभिव्यक्तो माहात्म्यादि-
धर्मः, स पूर्वोक्तः । सोऽस्यात्मनि प्रचितः । तेन धर्मेण धर्मात्मा
भवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥
आह—किमस्य भैक्ष्यमेव वृत्तिः ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
यथालब्धोपजीवकः ॥ ३२ ॥
अत्र यथा इति समानार्थे । अम्लादिषु, जितेन्द्रियत्वात् । लब्धम्
आसादितमप्रार्थितमित्यर्थः । उप इति समीपधारणे । तद् यथालब्ध-
मन्नपानं श्मशानादनिर्गच्छता । दिवसे दिवसे जीवनाय स्थित्यर्थं
तदुपजीवन् यथालब्धोपजीवको भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥
आह—किं जीवनमेव परो लाभ इति ? । उच्यते—न ।
यस्मादाह—
लभते रुद्रसायुज्यम् ॥ ३३ ॥
अत्र लभते विन्दते आसादयतीत्यर्थः । रुद्र इति कारणा-
पदेशे । रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् । साक्षाद् रुद्रेण सह संयोगः
सायुज्यम् । भावग्रहणमात्मेश्वराभ्यामन्यत्र प्रतिषेधार्थम् । योगस्य
सम्यक्त्वं सायुज्यमिति योगपर्यायोऽवगम्यते । धर्मात्म-(अ० ५,
सू० ३१)वचनादतिगत्यानन्त्यवदित्यर्थः ॥ ३३ ॥
आह—तत् केनोपायेन लभते ?। किमध्ययनध्या(प?)नाभ्यामेव ?।
तदुच्यते--न । यस्मादाह—

१३२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
सदा रुद्रमनुस्मरेत् ॥ ३४ ॥
अत्र सदा नित्यं सततमप्युच्छिन्नमिति । रुद्रमिति कारणापदेशे ।
रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् । रुद्रमिति द्वितीया कर्मणि । अनु पृष्ठकर्मक्रियायाम्।
पूर्वोक्तो ध्येयोऽर्थः सततंमनुस्मर्त्तव्यः । स्मृतिः चिन्तायाम् । ऊष्मवदव-
स्थितस्य कर्मणश्च्युतिहेतोः क्षपणार्थं सततंमनुस्मर्त्तव्यः । स्मृतिस्तु
देवनित्यतेत्यर्थः । ततः क्षीणे कर्मणि तदोषहेतुजालमूलविशिष्टस्य
प्रत्यासैक(?)निमित्ताभावात् सायुज्यप्राप्तौ न पुनः संसारः । अत्र
श्लोको निर्वचनः ॥ ३४ ॥
आह—अज्ञानकलुषपापवासनादिप्रसङ्गप्रसरणसम्भवात् सन्देहः ।
(किं) सूक्ष्मवदवस्थिते कर्मणि क्षीणेऽत्यन्तविशुद्धः सायुज्यमासादयति ,
आहोस्विदविशुद्ध इति ? । उच्यते—विशुद्धः । यस्मादाह—
छित्त्वा दोषाणां हेतुजालस्य मूलम् ॥ ३५ ॥
अत्र व्युत्क्रमाभिधानाच्छेदः क्रमशॊ योजनीयः । यन्त्रणधारणा-
त्मकश्छेदो द्रष्टव्यः । किमर्थम् ? । सूक्ष्मवदवस्थितस्य कर्मणः क्षयार्थं
वसत्यर्थादिनिर्देशार्थत्वात् । किञ्च अर्थानामनिर्वचनार्थत्वात् तत्र जप
एव केवलोऽभिहितः । इह तु यत इन्द्रियाणि जेतव्यानि, यो जेता,
यया जेतव्यानि, यथा जेतव्यानि, यत्प्रयोजनं जेतव्यानि, यस्मिंश्च
जिते जितानि भवन्ति, तद् वक्ष्यामः । तथा यस्यात्मवृत्तिरध्ययनध्यान-
स्मरणादि च वक्ष्यामः । तथा यत आत्मा छेत्तव्यः छेत्तारं छेदकरणं
छेदप्रयोजनं छेद्यं च्छित्तिं यस्मिन् छिन्ने छिन्नं भवति, तद् वक्ष्यामः ।
तदुच्यते—छित्त्वा । अत्र छेदो नाम आत्मभावविश्लेषणमात्रम् ।

पञ्चमोऽध्यायः । १३३
विच्छेदवचनाद् गम्यते । त्वा इति शून्यागारगुहावस्थितस्याध्ययन-
ध्यानधारणयन्त्रणादिकं गम्यते । आह—किं तत् ? । केभ्यो वा
छेत्तव्यम् ? । तदुच्यते—दोषाणां हेतुजालस्य मूलम् इति । अत्र
दोषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। कस्मात् ? । कामार्जनादिमूलत्वात् ।
यस्मादुक्तं—
“कामः क्रोधस्तथा लोभो भयं स्वप्नश्च पञ्चमः ।
रागो द्वेषश्च मोहश्च”
तथा अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादयो दोषाः। अर्जनं नाम प्रतिग्रहजय-
क्रयविक्रयनिर्वेशादिषु वर्णिनां विषयार्जनोपायाः। एतेषु च विषयाणा-
मर्जने वर्ततात्मपीडा परपीडा वा अवर्जनीये भवतः । तत्र यद्यात्मानं
पीडयति, तेन इहैव लोके दुःखी भवति । स्यात् परं पीडयति, तत्रा-
प्यस्याधर्मो दुःखादिफलः संचीयते । तच्च दुःखं नान्योऽनुभवति, कर्तैवा-
नुभवति । अपिच किम्पाकफलोपमा विषयाः । तद्यथा श्रूयते—
“लवणसागरसन्निकर्षे कालयवनद्वीपे किम्पाका नाम विषवृक्षाः।
तत्फलान्यास्वादेनामृतोपमानि च केचिदज्ञानाद् गुडवद् भक्षयन्ति ।
भक्षितानि च तानि मूर्च्छां छर्दिं च जनयन्ति । तत्तीव्रदुःखाभिभूताः
पञ्चत्वमापुः । ”
“श्रुत्वा तु सुहृदां वाक्यं यो नरो ह्यवमन्यते ।
स दह्यते विपाकान्ते किम्पाकैरिव भक्षितैः ॥”
एवं किम्पाकफलोपमा विषयाः सेव्यमानाः सुखं जनयन्ति । परिणामे
संसारे जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानि प्रतिपद्यन्ते । इत्येवं विषयाणा-
मर्जने दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित् । तथा-
ऽन्यः कथम् ? । अस्त्वेव विषयाणामर्जने दोषः । स भवतु तेषाम् ।

[Page Header]
१३४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे

न वयं तत् प्रतिषेधयामः । अयं त्वन्यः कष्टो विषयदोषः । कश्चासाविति ? ।
उच्यते—रक्षणदोषः । अर्जितानामप्येषांमवश्यमेवोग्रतायुधेन रक्षा-
विधातव्या । कस्मात् ? । नृपदहनतस्करदायादसाधारणफलत्वात् ।
तत्रात्मपीडा । परपीडायां च यथोक्तः । उक्तं हि—
“ ^१स्वद्रव्यं पुरुषं चोराः ^२स्वमांसं पिशिताशिनः ।
क्लेशयन्ति यथा घोरास्तथाहि विषया नरम् ॥
क्लेशं समनुभुङ्क्ते च विषयाणां परिग्रहात् ।
तेषामेव परित्यागात् सर्वक्लेशक्षयो भवेत् ॥
आत्मदुःखोपघातार्थं त्यागधर्मं समाचरेत् ।
नापरित्यज्य विषयान् विषयी सुखमेधते ॥”
विषयाणामर्जनादौ दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि
कश्चित् । तथा अन्यः कथम् ? । अस्त्वेषा विषयाणामर्जनरक्षणादौ
दोषौ भवतस्तेषाम् । न वयं तौ प्रतिषेधयामः । अयं त्वन्यः कष्टतरो
(दो ?) विषयाणां दोषः । कश्चासाविति ? । उच्यते—क्षयो दोषः ।
अर्जितानां सुरक्षितानामप्येषामवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यः (क्षयः) । विषय-
क्षये च पुनर्विषयिणां तीव्रदुःखमभिव्यज्यते । मत्स्यादिवद् यथो-
दकक्षये नदीनां, तद्वत् । तस्मादशोभनम् । उक्तं हि—
“ त्रय एव ह्रदा दुर्गाः सर्वभूतापहारिणः ।
स्त्रियोऽन्नपानमैश्वर्यं तेषु जाग्रथ ब्राह्मणाः ! ॥
नास्ति ज्ञानसमं चक्षुर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः ।
नास्ति लोभसमं दुःखं नास्ति त्यागात् परं सुखम् ॥”

१, २. 'सद्रव्यं, समांसम्' इति स्यान्

पञ्चमोऽध्यायः । १३५
इति । एवं विषयाणां क्षयदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां
वा यदि कश्चित् । तथान्यः कथम् ? इति । सन्त्वेते विषयदोषाः ।
अयमन्यतरः कष्टतरो दोषः । कश्चासाविति ? । उच्यते—सङ्गदोषः ।
यदि तावदर्जनं क्रियते रक्षणं च क्षये च पुनः पुनरर्जनं क्रियते रक्षणं
च । यदि सङ्गदोषो न स्यात् । कथम् ? । यावदयमिन्द्रिययुक्तो
विषयानाभिलषति, तावदस्य तृप्तिरुपशान्तिरौत्सुक्यविनिवृत्तिश्च न भवति ।
भूय एव ‘विषयानन्वेष्टुमारभते । ततः पुनरतृप्त्यादयो भवन्ति तद्वत् ।
तस्मादशोभनम् । उक्तं हि—
“ ‘ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मैव भूय एवाभिवर्धते ॥
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत् तृप्त्यै तस्माद् विद्वान् शमं व्रजेत् ॥ ”
इति । एवं विषयाणां सङ्गदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि
कश्चित् । तथान्यः कथम् ? इति । सन्त्वेते विषयाणामर्जनादयो दोषाः ।
ते भवन्तु तेषाम् । न वयं तान् प्रतिषेधयामः । अयं त्वन्यः कष्टतमो
विषयाणां दोषः । कश्चासाविति ? । उच्यते—हिंसादोषः । शक्यमेतेषां
विषयाणामर्जनादि कर्तुम्, इन्द्रियलौल्यदोषोऽपि भवतु । यदि
हिंसादोषो न स्यात् । कथम् ? । एतेषामेव विषयाणामुपभोगे
वर्तता अवश्यमेव हिंसादिदोषाः कर्तव्याः । कस्मात् ? । नानुपहृत्य
भूतानि विषयोपभोगः शक्यते कर्तुम् । तत्र शब्दानिमित्तं
१. विष्णुपुराणे अंश ४, अ० १०,

[Page Header] १३६ सभाष्य पाशुपतसूत्रे

तावदयं क्रियते । तद्यथा—वीणानिमित्तं खदिरादीन् छिद्यमानान्
दृष्ट्वा तन्तीनिमित्तं वा कांश्चिद्धिंस्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद्
ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः क्रियते, कदनं कर्म क्रियते*
[स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् । यदा भिक्षाप्रदगृहेषु रम्यान्
शब्दान् श्रोष्यसि, तत्र परः परितोषो भविष्यति । तथा] सूत्रादि-
निमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते । तद्यथा—कोशकारादीन् वध्यमानान्
दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते ।
स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् । यदा भिक्षद्गृहेषु मृदुतरस्पर्शानि
वासांसि प्राप्स्यसि, तत्र ते परः परितोषो भविष्यति । तथा रूपनिमित्तं
तावद् भूतवधः क्रियते । तद्यथा—अशोकादीन् वृक्षान् छिद्यमानान् दृष्ट्वा
हस्तिनश्च दन्तनिमित्तं वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनो-
ऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते । स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् ।
यदा भिक्षद्गृहमलङ्कृतकवाटगोपुरं द्रक्ष्यसि, तत्र ते परः परितोषो
भविष्यति । तथा रसनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते । तद्यथा—
तित्तिरिमयूरवराहादीन् वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनो-
ऽयं भूतवधः क्रियते । स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् । यदा
भिक्षद्गृहेषु षड्रसमांसप्रकारैर्भोंक्ष्यसे, तत्र ते परः परितोषो भविष्यति ।
तथा गन्धनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते । तद्यथा—(पञ्च)नखादीन्
वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः कदनं
कर्म क्रियते । स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् । यदा भिक्षद्-
गृहेषु सुगन्धान् गन्धान् प्राप्स्यसि, तत्र ते परितोषो भविष्यति ।
एवं—

• Seems few lines are missing.

पञ्चमोऽध्यायः । १३७
“ कामः क्रोधश्च लोभश्च भयं स्वप्नश्च पञ्चमः ।
रागो द्वेषश्च मोहश्च ”
इति । अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादिमूलत्वादतोऽत्र शब्दादयो विषया
दोषाः । दोषाश्च कथम् ? । (दुष) चित्तवैचित्ये । दूषयन्तीति दोषाः ।
दूषयन्ति यस्मादध्ययनध्यानादिनिष्ठं साधकं विचित्तं कुर्वन्तीति दोषाः ।
दोषाणाम् इति षष्ठीबहुवचनम् । आह—किं दोषाणामेव दोषेभ्य
एव वा छेत्तव्यमुक्तम् ? । न । यस्मादाह—हेतुः । अत्र हेतुरधर्मः ।
कस्मात् ? । चित्तच्युतिहेतुत्वात् । यस्मात् तेनाविष्टः साधकोऽध्ययन-
स्मरणादिभ्यश्च्यवतीत्यतोऽत्राधर्मो हेतुः । धर्मस्तु स्थित्यादिहेतुः ।
आह—कस्यायं हेतुः ? । उच्यते—जालस्य । अत्र यदा अधर्मः कूटस्थो-
ऽनारब्धकार्यस्तदा हेतुरित्युच्यते । यदा त्वज्ञानवासनावशाद्वृत्त्या
स्थित्यादिभावमापन्नस्तदा जालाख्यां लभते । कस्मात् ? । जालादिवत्
समूहस्येत्यर्थः (?)। अन्यस्य तन्मयकारणस्याभावात् । जालस्येति षष्ठी
छेदनशेषत्वे वर्तते । अतश्छिन्नमेव भवति । कस्मात् ? । दोषचित्त-
सन्निपातप्रभवत्वाद्धेतुजालयोः । आह—किं प्रतिसम्बन्धि दोषहेतु-
जालसंश्लिष्टं भवति ? । तदा कथमभिलप्यते ? । तदुच्यते—मूलम् ।
अत्र मूलमित्युक्ते कस्येति भवति । दोषचित्तसन्निपातप्रभवत्वाद्धेतु-
जालयोः प्रवृत्तेरित्यतोऽवगम्यते संयोगमूलमेवात्र मूलमिति ॥ ३५ ॥
आह—केनायं छेत्ता मूलच्छेदं करोति ? । तदुच्यते —
बुद्ध्या ॥ ३६ ॥
अन्तःकरणाख्या बुद्धिरित्युक्ता । तया धर्मस्मृतिचोदनादि-
सहितया विद्यागृहीतया बुद्ध्या छेद्यं स्थाप्यं चेत्यर्थः ॥ ३६ ॥
18

१३८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह—किं दोषादिसङ्गतवधादिविश्लिष्टमपि तत् परतन्त्रमुच्यते ? ।
न । यस्मादाह— मूलाख्यायां निवृत्तायां,
संचित्तम् ॥ ३७ ॥
अत्र सम् इति दोषादिविश्लिष्टं स्वयमेव स्वगुणत्वेन परिगृह्यते,
अग्न्युष्णत्ववन्नित्यानुबन्धित्वाच्चेत्यर्थः । आह — किं तद् इति ? । उच्यते—
चित्तम् । अत्र चिती संज्ञाने, चेतयति चिनोति वा अनेनेति चित्तम् ।
चेतयति सुखं दुःखं पदार्थान्, चिनोति धर्माधर्मौ अर्जयतीत्यतः चेतयति
चिनोति वा अनेनेति चित्तम् । चित्तं मनोऽन्तःकरणमित्यर्थः ।
अत्र त्वेतेभ्यो दोषहेतुत्वादिभ्यो युगपच्छेत्तव्यं, विद्यमानेभ्यस्तु क्रमशः
क्षपणमिति ॥ ३७ ॥
आह—छित्त्वा तच्चित्तं किं कर्तव्यम् ? । उच्यते—रुद्रस्थम् ।
यस्मादाह—
स्थापयित्वा च रुद्रे ॥ ३८ ॥
अत्र ष्ठा गतिनिवृत्तौ । चित्तस्य रुद्रादन्यव्यवधानं स्थितिरित्युच्यते ।
त्वा इति इमशानाद्यवस्थस्य स्मृतिकर्मणो निष्ठा । चशब्दः समुच्चये ।
न केवलं छित्त्वा स्थेयं, किन्तु स्थापयितव्यं चेत्यर्थः । रुद्रे इति
कारणापदेशे । रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् । रुद्र इत्यौपश्लेषिकं सन्निधानम् ।
रुद्रे चित्तमुपश्लेषयितव्यं नान्यत्रेत्यर्थः । एवं विषयेभ्य इन्द्रियाणां
जयः कर्तव्यः । अत्र यो जेता ? , आत्मा । यया जेतव्यानि ? ,
बुद्ध्या । यथा जेतव्यानि ? , क्रमशश्च । यत्प्रयोजनं जेतव्यानि ? ,

चित्तस्थित्यर्थम् । यस्मिंश्च जिते जितानि भवन्ति ?, चित्तं (? ते) इत्येतदपि
व्याख्यातम् । एवं जपयन्त्रणधारणात्मकच्छेदादिष्वपि योज्यम् ।
तथान्तःकरणवृत्तिमास्थाय कालविशेषनिमित्तरश्मिमणिदीपवत्, तथात्म-
वृत्तिरध्ययनध्यानस्मरणादीनि चित्तस्थितिश्च व्याख्याता (?)। श्लोको
निर्वचनः ॥ ३८ ॥
आह—कार्यकरणं च तच्चित्तस्थितिसमकालमेव रुद्रे स्थितानि
तानि युक्तानि (?) । अथ किं तान्येव युक्तस्य लक्षणानि इति ? ।
उच्यते—न । यस्मादाह—
एकः क्षेमी सन् वीतशोकः ॥ ३९ ॥
अत्र धर्माधर्मयोर्वृत्त्योरुपरमे अवसितप्रयोजनत्वात् पक्वफलवत्
सर्पकञ्चुकवद् गतप्रायेषु कार्यकरणेषु रुद्रे स्थितचित्तो निष्कल एक
इत्यभिधीयते । तथा योगव्यासङ्करेऽधर्मे निवृत्ते दोषादिविश्लिष्टो
निस्तीर्णकान्तारवदवस्थितो रुद्रे स्थितचित्तः क्षेमी इत्यभिधीयते ।
तथा सूक्ष्मस्थूलसबाह्याभ्यन्तरसलक्षणविलक्षणासु क्रियासु विनिवृत्तासु
रुद्रे स्थितचित्तो निष्क्रियः३ सन् इत्यभिधीयते । आह—
अथ निष्क्रियोऽयमिति कथमवगम्यते ? । किं चात्र युक्तस्य
लक्षणत्रयमेव ? । उच्यते—न । यस्मादाह—वीत४शोकः । अत्र
१. 'शरीरादिवियुक्तत्वम् एकत्वम् , २ सर्वाशङ्कास्थानातिक्रान्तत्वं क्षेमित्वम् ,
३. बाह्याध्यात्मिकक्रियाशून्यत्वं निष्क्रियत्वम् , ४. समस्तचिन्तारहितत्वं वीतशोकत्वम् ।'
गणकारिकाव्याख्या page 16.

१४० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
शोकश्चिन्तेत्यनर्थान्तरम् । सा च चिन्ता द्विविधा भवति । कुशला
चाकुशला च । तत्र कुशला नाम अध्ययनध्यानस्मरणाद्या । अकुशला
नाम अनध्ययनाध्यानास्मरणाद्या। एवं जपयन्तणधारणादींश्च करिष्यामि
न करिष्यामीत्येवमनेकविधायामपि चिन्तायां विनिवृत्तायां व्यपगत-
शोको वीतशोक इत्यभिधीयते ॥ ३९ ॥
एवमत्र योगपदार्थः समाप्तः । कस्मात् ? । अर्थानां निर्वचनत्वात् ।
यस्मादस्याध्यायस्यादावुद्दिष्टा ये पदार्थास्ते दोषच्छेदासङ्गस्थित्यादिषु
व्याख्याताः । एवमनेन युक्तेन ब्रह्मादयो देवा विशेषिता भवन्ति ।
तदसङ्गादिवचनात् ।
आह--अथ सांख्ययोगमुक्ताः किं न विशेषिताः ? ।
उच्यते--विशेषिताः । कथम् ? । तद्ज्ञानातिशयात् । कथम् ? ।
सांख्ययोगमुक्ताः कैवल्यगताः स्वात्मपरात्मज्ञानरहिताः संमूर्च्छितवत्
स्थिताः । अस्य तु ज्ञानमस्ति । यस्मादाह--
अप्रमादी गच्छेद् दुःखानामन्तम्
ईशप्रसादात् ॥ ४० ॥
इति । एवं कुर्वन् सर्वज्ञोऽस्यासंमोहं ज्ञापयति । उक्तं
हि--
“ कार्यकारणाञ्जनेभ्यो निरञ्जनेभ्यश्च सर्वपुरुषेभ्यः ।
अप्राप्तान्तं पुरुषं योऽभ्यधिकं वर्णयेत् स बुधः ॥ ”

:
"दुःखानाम्" then "अन्तमीश..." -> "दुःखानामन्तमीशप्रसादात् ।"

Let's check line 4:
"अत्र प्रमादशब्दोऽनागतानवधानगतत्वं पारतन्त्र्यं च ख्यापयतीत्यर्थः।"
Wait, space before danda? In image: "ख्यापयतीत्यर्थः।" no space before danda.

Let's check line 5:
"तदङ्कुरपरिरक्षणवदनागतकालप्रतीकारकरणेन चैवायम् अप्रमादीशब्दो"

Let's check line 6:
"द्रष्टव्यः । तस्माद् युक्तेनैवाप्रमादिना स्थेयम्। तथा वर्तमानेन माहेश्वर-"

Let's check line 7:
"मैश्वर्यं प्राप्तमेवेत्युक्तम् । गच्छेदू इति । गतिः प्राप्तिर्भवति । गम्लृ सृप्लृ"

Let's check line 8:
"गतौ । प्राप्नोतीत्यात्मेति, पत्रपाण्डुताफलपाकवत् । कथम् ? ।"

Let's check line 9:
"तस्मिन्नेव प्रवर्ततो योऽयं दुःखापोहो गुणस्तत्रेयं गतिरिति संज्ञा क्रियत"

Let's check line 10:
"इत्यर्थः । दुःखानाम् इत्यत्र प्रसिद्धानि दुःखान्याध्यात्मिकाधिभौतिका-"

१४२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
तथा जन्मदुःखमपि । यदायं पुरुषो जायमानः पुरीषपङ्कमग्नवदनो
मूत्रधाराभिरभिषिच्यमानो देहे संवृतद्वारके योनिनिस्सरणसङ्कटेऽत्यर्थं
पीड्यमानोऽस्थिमर्मबन्धनैः प्रघृष्यमाणो विक्रोशन् निनदंश्च जायते ।
पश्चात् पुनस्तस्यानुचितेन बाह्येन वायुना जननावर्तेन स्पृष्टस्य तीव्रं
दुःखमभिव्यज्यते । राजपुष्टकादिवत् । तेन चास्य जात्यन्तरादिस्मृति-
हेतुसंस्कारलोपो भवति । एवं जन्मदुःखं पुरुष एवानुभवति ।
कस्मात् ? । चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च । न तु कार्य-
करणानि । कस्मात् ? । अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च ।
तथा अज्ञानदुःखमपि । अङ्गकारसात्कृतगात्रो नजानन् कोऽहं
कुतोऽहं कस्याहं केन वा बन्धनेन बद्धोऽहमिति, किं कारणं किमकारणं
किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं किं पेयं किमपेयं किं सत्यं किमसत्यं किं
ज्ञानं किमज्ञानम् इत्यज्ञानदुःखं पुरुष एवानुभवति । कस्मात् ? ।
चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च । न तु कार्यकरणानि ।
कस्मात् ? । अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च ।
तथा जरादुःखमपि । यदायं पुरुषो जराजर्जरितः कृशशरीरः
शिथिलीकृतनयनकपोलनासिका भ्रूदशमावरणः क्रौञ्चजानुरिव निर्विण्णो-
ऽक्षिदूषिकादिष्वपकर्षणादिष्वसमर्थो विहङ्ग इव लूनपक्षो लङ्घन-
प्लवनधावनादिष्वसमर्थः पूर्वातीतानि भोगव्यायामशिल्पकर्मण्यनु-
स्मरमाणः स्मृतिवैकल्यमापन्नोऽवश्यं क्लेशमनुभवति । कस्मात् ? ।
चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च । न तु कार्यकरणानि ।
कस्मात् ? । अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च ।

पञ्चमोऽध्यायः । १४३
तथा मृत्युदुःखमपि । यदायं पुरुषो मरणसमये श्लथकरणः
शिरोधरमवलम्बमानः श्वासानोच्छ्वसनतत्परः खुरुखुरायमाणकण्ठः
स्वोपार्जितमणिकनकधनधान्यपत्नीपुत्रपशुसङ्घातः कस्य भविष्यती-
त्यनुतप्यमानः विषयाननु दोदूयमानः सलिलादि याचमानो
विरक्तवदनो मर्मभिश्चिद्यमानैरवश्यं क्लेशमनुभवति । कस्मात् ? ।
चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच्च । न तु कार्यकारणानि । कस्मात् ? ।
अचेतनत्वादभोक्तृत्वादतन्मयत्वाच्च । उक्तं हि—
“गर्भे प्रविशन् दुःखं निवसन् दुःखं विनिष्क्रमन् दुःखम् ।
जातश्च दुःखमृच्छति तस्मादपुनर्भवः श्रेयान् ॥”
इति । तथान्यदपि पञ्चविधं दुःखं भवति । तद्यथा—इहलोकभयं
परलोकभयम् अहितसंप्रयोगः हितविप्रयोगः इच्छान्याघातश्चेति ।
तथान्यदपि त्रिविधं दुःखं भवति । आध्यात्मिकमज्ञानं पुरुषे, आधि-
भौतिकं विषयित्वम्, आधिदैविकं च पशुत्वं त्रिविधम् अपरं प्राहुः ।
इत्येवमादीनि बाधनाया अप्रीतिफलाया जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानीत्युप-
चर्यन्ते । आह—चरणाधिकारेऽनतिप्रसादादशिवत्वसंज्ञके सर्वाण्यनति-
प्रसादबीजत्वात् कुतो नात्यन्तनिवृत्तानि भवन्ति ? । कस्मात् (?) ।
संहारं प्राप्तस्य . निगळमुक्ताधिकारवन्मुक्तावतिशयितगुणप्राप्त्यर्थम्
उच्यते—गच्छेदू दुःखानामन्तम् । दुःखानामत्यन्तं परमापोहो गुणा-
वाप्तिश्च परं भवतीति । तदुभयमपि इत एव भवतीति । तदाह—
ईशप्रसादात् । अत्रेश इत्येतद् भगवतो नामधेयम् । ईशः कस्मात् ? ।
विद्यादिकार्यस्येशनादीशः । प्रसादो नाम सम्प्रदानेच्छा । तस्मात्
प्रसादात् सर्वदुःखापोहो गुणावाप्तिश्चादिसुपाद्यन्तरात् परपरि-
वादादिवचनात् शुद्धिरिव युगपदित्यर्थः (?) । एवमयमथशब्दः,

१४४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
पशुपतेरित्युद्दिष्टयोर्दुःखान्तप्रसादयोर्गच्छेद् दुःखान्तमीशप्रसादादिति
दुःखान्तं परिसमाप्तमिति ॥ ४० ॥
एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्—
अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ॥ ४१ ॥
इति । अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः । विधिनैव पूर्वोक्तेन विधिना जप्यन्यम् ।
न तु दुःखान्तगतेन गणपतिवदि(अ० १, सू० ३८)त्यर्थः ॥ ४१ ॥
आह— कामित्वात् कृपया भगवता दुःखान्तो दत्तः स्वेच्छयैव,
न पुनरदुःखान्तं करिष्यति। अथाशक्तस्तथाप्यस्य शक्तिव्याघातः
पाचकवदकर्मापेक्षत्वं चोच्यते (?) । अत्र यथा नित्यो दुःखान्तस्तथा
वक्ष्यामः। यथा च काङ्क्षतो लिप्सतश्च साधकाधिकारनिवृत्तिस्तथा
वक्ष्यामः। पदार्थनिगमनार्थे चोच्यते—
ईशानः सर्वविद्यानाम् ॥ ४२ ॥
अत्र ईशनाद् ईशानः। अत्रेशनादीशान इत्युक्तं कारणम्
ईशानः प्रभुः धातेत्यर्थः । आह—कस्यायमीशानः ? । तदुच्यते—
सर्वस्येशानः । सर्वशब्दो विद्याप्रकृतेर्निरवशेषवाची द्रष्टव्यः । विद्यान
धर्मार्थकामकैवल्यतत् साधनपराणाम् ईशानः । विद्यानामिति षष्ठीबहु
वचनम् ॥ ४२ ॥
आह—किं विद्यानामेवेशानः ?, न तु विद्याभिर्ये विदन्ति ?
उच्यते—

पञ्चमोऽध्यायः । १४५
ईश्वरः सर्वभूतानाम् ॥ ४३ ॥
अत्र निरतिशय ऐश्वर्येण ईश्वरः । पुरुषः चैतन्यवादित्यर्थः(?) ।
आह—कस्यायमीश्वरः ? । तदुच्यते—सर्वभूतानाम् । अत्र चेतना-
चेतनेषु सर्वशब्दः न केवलं पृथिव्यादिषु, किन्तु सिद्धेश्वरवर्जं
चेतनेष्वेव सर्वभूतप्रकृतेर्निरवशेषवाची सर्वशब्दो द्रष्टव्यः । कस्माद्
भूतानि ? । भावनत्वाद् भूतानीत्युक्तम् । भूतानामिति षष्ठी-
बहुवचनम् ॥ ४३ ॥
आह—अत्र केचिद् विद्याभूतव्यतिरिक्तं ब्रह्माणमिच्छन्ति ।
तस्यायं किं प्रभुर्भवति नेति ? । उच्यते—प्रभुः । यस्मादाह—
ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा ॥ ४४ ॥
अत्र योऽयं विरिञ्चिः परमः पतिः सर्वचेतनव्यतिरिक्तः
क्षेत्रज्ञः तस्मिन् ब्रह्मसंज्ञा । न तु प्रधानादिषु । कस्मात् ? ।
अधिपतिवचनविरोधात् । ब्रह्म च कस्मात् ? । बृंहणत्वाद् बृहत्त्वाद्
ब्रह्मा । बृंहयते यस्माद् विद्याकलाभूतानि, बृहच्च तेभ्य इत्यतो-
ऽधिपतिर्ब्रह्मा । ब्रह्मण इति षष्ठी । अधिरधिष्ठातृत्वे । तत्स्वाभाव्यात्
संहृते चासंहृते च कार्य इत्यर्थः। पत्युः पतिः अधिपतिः । राजराजवत् ।
पतिः पालने, पतिर्दर्शने भोगे च । पालयते यस्माद् ब्रह्मादीन् ईश्वरः ।
पाति ब्रह्मादिकार्यम् । अधिपतिः ब्रह्मा । अधिपतिरीश्वरः । एवं
बृंहयते यस्माद् विद्यादिकार्यं, बृहच्च तेभ्य इत्यतोऽधिपतिर्ब्रह्मा
भगवानिति ॥ ४४ ॥
१. 'ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा' इति तैत्तिरीयपाठः.
19

१४६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह—अत्र कार्यकारणमहाभाग्यमेवात्र ब्रह्मणि चिन्त्यते, न तु
साधकस्य लिप्सा लाभो वेति ? । उच्यते—न । यस्मादाह—
शिवो मे अस्तु ॥ ४५ ॥
अत्र येषां साधिकारत्वादनतिप्रसन्नस्तेषामशिवत्वं दृष्ट्वा दुःखान्तं
गतेषु च शिवत्वं दृष्ट्वा आह—शिवो मे अस्तु इति । मे इत्या-
त्मापदेशे । ममेत्यर्थः । अस्त्विति काङ्क्षायाम् । काङ्क्षति लिप्सति
मृगयतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥
आह—कियन्तं कालं भगवानस्य शिवो भवति ? । तदुच्यते—
नित्यम् । यस्मादाह—
सदा ॥ ४६ ॥
अत्र सदा नित्यं सन्ततमव्युच्छिन्नमित्यर्थः ॥ ४६ ॥
आह—कमेवमाह ? । को वास्य शिवो भवतीति ? । उच्यते—
शिवः ॥ ४७ ॥
अत्र शिव इत्येतदपि भगवतो नाम । शिवः कस्मात् ? ।
परिपूर्णपरितृप्तत्वाच्छिवः । तस्मात् सदाशिवोपदेशान्नित्यो दुःखान्तः ।
कारणाधिकारनिवृत्तिः । तदर्थं नित्यो दुःखान्त इति सिद्धम् ॥ ४७ ॥
एवमेते पञ्च पदार्थाः कार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताः समास-
विस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनतश्च व्याख्याताः । उक्तं हि—
[168] सूत्राणि

पञ्चमोऽध्यायः । १४७
“आदौ यद् भवति समासोक्तं मध्ये तस्य विस्तरतश्च
विभागतश्चोपनयनिगमनेन* सतामप्येष निश्चयः ”
इति । अत्र तावत् पतिरिति कारणपदार्थस्योपदेशः
समासेन । विस्तरस्तु—वामो देवो ज्येष्ठो रुद्रः कामी शङ्करः
कालः कलविकरणो बलविकरणोऽघोरो घोरतरः सर्वः शर्वः
तत्पुरुषो महादेव ओङ्कार ऋषिविंप्रो महानीश ईशान ईश्वरो-
ऽधिपतिर्ब्रह्मा शिव इत्येवमाद्यो विस्तरः । विभागोऽपि—अन्यत्
पतित्वम् अन्यदजातत्वम् अन्यद् भवोद्भवत्वमित्याद्यो विभागः ।
विशेषः—अन्येषां प्रधानादीनि, अस्माकं तद्व्यतिरिक्तो भगवानीश्वरः ।
कारणाधिकारे यस्मादाह—ईश्वरः सर्वभूतानामिति । एष उपसंहारः—
सार्वकामिक इत्याचक्षते । निगमनम्—ईश ईशान ईश्वरोऽधिपतिर्ब्रह्मा
शिव इति ।
तथा पशुरिति कार्यपदार्थस्योद्देशः । तस्य विस्तरो—विद्या
कला पशवः । उत्पाद्या अनुग्राह्यास्तिरोभाव्यकालप्यविकार्यमस्पदस्य
बोध्यधिष्ठेयत्वे चेत्येवमाद्यः सूत्रविद्याधर्मार्थकामैर्भेदैर्दुःखान्तः विद्या(?) ।
कला द्विविधाः । कार्याख्याः करणाख्याश्च । तत्र कार्याख्याः पृथिव्याद्याः ।
करणाख्या बुद्ध्याद्याः । पशवश्च त्रिविधाः । देवा मनुष्यास्तिर्यञ्चः ।
तत्र देवा अष्टविधा ब्रह्माद्याः । मानुष्यं चानेकविधं ब्राह्मणाद्यम् ।
तिर्यग्योनि च पञ्चविधं पशुमृगाद्यम् । पशवः साञ्जना निरञ्जनाश्च ।
एवमाद्यो विस्तरः । विभागोऽपि—अन्या विद्या अन्याः कलाः अन्ये च
पशव इत्येवमाद्यो विभागः । विशेषः—अन्येषां प्रधानादीनि कारणानि,
तानीह शास्त्रे कार्यत्वेन व्याख्यातानि । तत्र प्रधानं कारणमन्येषां,

• Seems few words are missing here.

१४८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
तदिह शास्त्रे पश्यनात् पाशकत्वात् कार्यत्वेन व्याख्यातम् । तथा पुरुषः
कारणमन्यत्र, इह शास्त्रे पशुत्वात् कार्यत्वेन व्याख्यातः । तथा कर्म-
मध्यत्वात् कालः स्वभावः उपसंहारवत् (१) । भूतानि त्रिकार्यत्वात्
कार्यत्वेन व्याख्यातानि । इत्येष विशेषः । उपसंहारः—सार्वकामिक
इत्यर्थः । निगमनं—विद्याकलाभूतानि ब्रह्मेति ।
तथा योगमिति योगपदार्थस्योद्देशः । तस्यैवं, चरतः, योगः प्रवर्तते
(अ० १, सू० १९, २०) उभयथा यष्टव्यः (अ० २, सू० ९) अत्यागतिं
गमयते (अ० २, सू० १७) नान्यभक्तिस्तु शङ्करे (अ० २, सू० २०) एवं,
देवनित्यता नित्ययुक्तता अध्ययनं ध्यानं स्मरणं नित्यसायुज्यमिति विस्तरः।
विभागः—क्रियालक्षणं क्रियोपरमलक्षणं दूरदर्शनश्रवणमननविज्ञानानि
(अ० १, सू० २१) गणपतिः (अ० १, सू० ३८) भूयिष्ठं संप्रवर्तते (अ० ५,
सू० १३) सिद्धः, गच्छेद् दुःखानामन्तम् (अ० ५, सू० २०, ३९) इत्येव-
माद्यो विभागः । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्च । तत्र ज्ञानशक्तिः श्रवणाद्या ।
क्रियाशक्तिः मनोजवित्वाद्या । इत्येवमाद्यो विभागः । विशेषः—अन्येषां
कैवल्यम्, इह तु विशेषो विकरणमिति । प्रतिकरण इति कैवल्यधर्मा-
तिशक्तिर्निष्कलमैश्वर्यमित्येष विशेषः । उपसंहारः—इत्येभिर्गुणैर्युक्त
इति । अतो यावन्ति वाक्यविशेषाणि सन्निकृष्टविप्रकृष्टानि निर्वचनानि
तानि च सर्वानिवर्चनानीति कृत्वा युक्तमुक्तम् ॥
एवमत्र श्रीभगवत्कौण्डिन्यविरचिते श्रीमद्योगपाशुपतशास्त्र-
सूत्रव्याख्याने पञ्चार्थभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः
सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्च परिसमाप्त इति ॥
॥ शुभम् ॥

अकारादिक्रमेण सूत्रसूची ।
सूत्राणि. पृष्ठम् . | सूत्राणि. पृष्ठम् .
अकलुषमतेः ४० | अपहतपाप्मा ८०
अक्षयः ४९ | अपतित्कुर्यात् ८७
अघोरेभ्यः ८९ | अपतितद्भाषेत् ८७
अजः ११२ | अप्रमादी गच्छेद् दुःखाना-
अजरः ५० | मन्तमीशप्रसादात् १४०
अतितप्तं तपस्तथा ६९ | अभिजायते ११३
अतिदत्तमतीष्टम् ६८ | अभीतः ४९
अतो योगः प्रवर्तते १२४ | अमङ्गलं चात्र मङ्गलं भवति ६१
अन्त्यागतिं गमयते ६९ | अमरः ५०
अत्रेदं ब्रह्म जपेत् ५२ | अवमतः ७८
,, ७१ | अवासा वा ३५
,, ८९ | अव्यक्तलिङ्गी ७८
,, १०७ | असङ्गः ११०
,, १४४ | असन्मानो हि यन्त्राणां
अथ घोरेभ्यः ८९ | सर्वेषामुत्तमः स्मृतः १००
अथातः पशुपतेः पाशुपतं | आपो वापि यथाकालमश्नी-
योगविधिं व्याख्यास्यामः १ | यादनुपूर्वशः १२०
अद्भिरेव शुचिर्भवेत् १२१ | आयतनवासी १२
अनिन्दितकर्मा १०४ | इत्येतैर्गुणैर्युक्तो भगवतो महा-
अनुस्नानम् १० | देवस्य महागणपतिर्भवति ५१
अनेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वा १०६ | इन्द्रियाणामभिजयात् ११३
अपसव्यं च प्रदक्षिणम् ६२ |