पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

पञ्चमोऽध्यायः । १३७
“ कामः क्रोधश्च लोभश्च भयं स्वप्नश्च पञ्चमः ।
रागो द्वेषश्च मोहश्च ”
इति । अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादिमूलत्वादतोऽत्र शब्दादयो विषया
दोषाः । दोषाश्च कथम् ? । (दुष) चित्तवैचित्ये । दूषयन्तीति दोषाः ।
दूषयन्ति यस्मादध्ययनध्यानादिनिष्ठं साधकं विचित्तं कुर्वन्तीति दोषाः ।
दोषाणाम् इति षष्ठीबहुवचनम् । आह—किं दोषाणामेव दोषेभ्य
एव वा छेत्तव्यमुक्तम् ? । न । यस्मादाह—हेतुः । अत्र हेतुरधर्मः ।
कस्मात् ? । चित्तच्युतिहेतुत्वात् । यस्मात् तेनाविष्टः साधकोऽध्ययन-
स्मरणादिभ्यश्च्यवतीत्यतोऽत्राधर्मो हेतुः । धर्मस्तु स्थित्यादिहेतुः ।
आह—कस्यायं हेतुः ? । उच्यते—जालस्य । अत्र यदा अधर्मः कूटस्थो-
ऽनारब्धकार्यस्तदा हेतुरित्युच्यते । यदा त्वज्ञानवासनावशाद्वृत्त्या
स्थित्यादिभावमापन्नस्तदा जालाख्यां लभते । कस्मात् ? । जालादिवत्
समूहस्येत्यर्थः (?)। अन्यस्य तन्मयकारणस्याभावात् । जालस्येति षष्ठी
छेदनशेषत्वे वर्तते । अतश्छिन्नमेव भवति । कस्मात् ? । दोषचित्त-
सन्निपातप्रभवत्वाद्धेतुजालयोः । आह—किं प्रतिसम्बन्धि दोषहेतु-
जालसंश्लिष्टं भवति ? । तदा कथमभिलप्यते ? । तदुच्यते—मूलम् ।
अत्र मूलमित्युक्ते कस्येति भवति । दोषचित्तसन्निपातप्रभवत्वाद्धेतु-
जालयोः प्रवृत्तेरित्यतोऽवगम्यते संयोगमूलमेवात्र मूलमिति ॥ ३५ ॥
आह—केनायं छेत्ता मूलच्छेदं करोति ? । तदुच्यते —
बुद्ध्या ॥ ३६ ॥
अन्तःकरणाख्या बुद्धिरित्युक्ता । तया धर्मस्मृतिचोदनादि-
सहितया विद्यागृहीतया बुद्ध्या छेद्यं स्थाप्यं चेत्यर्थः ॥ ३६ ॥
18