न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

:
इ त्य ल म ति च्छो दे न ॥
Yes! इत्यलमतिच्छोदेन ॥

• Line 20: Section header:
  जातिसाधनोपसंहारः-
  Wait, after उपसंहारः:
  There is a dash - and two dots or hyphens: looks like :-·- or :- or :--.
  Let's see: जातिसाधनोपसंहारः-- or जातिसाधनोपसंहारः-

• Verse 1 (Lines 21-22):
  बाह्यार्थविषय एवं व्यवहारो घटत इत्ययं कस्मात् ।
  Wait, घटत इत्ययं or घट इत्ययं?
  Look at: घ ट त?
  Wait, घटत? No! Look at:
  घ ट space इ त्य यं!
  Wait, is there a त?
  Let's look: घ ट then त?
  Wait, meter is:
  बाह्यार्थविषय एवं व्यवहारो घट इत्ययं कस्मात् ।
  Wait, meter of the verses:
  Let's check the meter:
  Line 21:

२३० न्यायमञ्जर्याम्
गवादिशब्दार्थविचारः—
अर्थप्राप्तिरतः सदर्थविषयज्ञानप्रबन्धोद्गता
साक्षादेव मणिप्रभामणिमतिन्यायेन किं कथ्यते ।
प्रामाण्ये सविकल्पकस्य कथिते बाह्यार्थसिद्धिः स्थिता
तद्व्यक्त्याकृतिजातिवाच्यकलने तावत्प्रवर्त्तामहे ॥
एवं सिद्धे बाह्ये निरस्तेषु तदपहारिषु तथागततस्करेषु अधुना विचार्यते
गोशब्दः किमाकृतेर्वाचकः अथ जातेरिति ॥
जात्याकृत्योर्भेदाभेदचिन्ता—
तत्राकृतिपदेनेह संस्थानमभिधीयते ।
सूत्रे पृथगुपादान्न जातिर्जैमिनीयवत् ॥
जैमिनिर्हि आकृतिस्तु क्रियार्थत्वा(१) दित्याकृतिं जातिमुपदिशति भाष्य-
कारो ऽपि सास्नादिविशिष्टाकृतिरिति(२) ब्रुवाणः तथैव व्यवहरति वार्त्तिककृता
हि तद्व्याख्यातम् ।
जातिमेवाकृतिं प्राहुर्व्यक्तिराक्रियते यया ।
सामान्यं तच्च पिण्डानामनेकबुद्धिनिबन्धनमिति(३) ॥
इह तु व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ(४) इति सूत्रकारो जातेः पृथगाकृ-
तिवचो वदति संस्थानमेवाकृतिं मन्यते, लोको ऽपि अवयवसंन्निवेशात्मिका-
माकृतिं व्यपदिशति यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्तीति, तस्मादवयवसंनिवेश एवा-
कृतिरुच्यते ।
तस्याश्च शब्दार्थतोपपद्यते न वेति परीक्षार्हत्वमस्त्येव न जैमिनीय-
वदुपेक्षितुं सा युक्तेति, तद्व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधौ प्रयोगाद्गोशब्दस्य को
ऽर्थ इति विचार्यते,
व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यत्वनिरूपणम्—
तत्राकृतिवादिनस्तावदाहुः प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां किल शब्दार्थनिश्चयः,
वृद्धाः स्वार्थेन व्यवहरन्तो यस्मिन्नर्थे गोशब्दं प्रयुञ्जते श्रोतारश्च यम-
( १ ) जैमिनिसूत्रम् अ० १ पा० ३ ० ३३
( २ ) “सास्नादिविशिष्टाकृतिरिति ब्रूमः” इति शाबरभाष्यम् अ० १ पा०
१ सू० ५ ।
( ३ ) श्लोकवार्त्तिके आकृतिवार्त्तिके ३ । आक्रियते—निरूप्यते, तथा च
जातिरेवाकृतिर्नान्येति नाकृतिशब्दवादे शब्दार्थानित्यत्वप्रसङ्ग इति भावः ।
( ४ ) गौतमसूत्रम् अ० २ आ० २ सू० ६८ ।

र्थे ततः प्रतिपद्यन्ते स तस्यार्थः, तत्र यदि गोशब्दः केसरादिमति न प्रयुज्यते
सास्नादिमति च प्रयुज्यते तदसाधारणसन्निवेशविषय एवावगम्यते, प्रत्यक्ष-
विषये गौरित्यादि पदं प्रयुञ्जते प्रत्यक्षं चाकृतिविषयमश्वपिण्डसन्निवेशाद्विल-
क्षणो हि गोपिण्डसन्निवेश इन्द्रियेण प्रतीयते तत्कृतमेव वस्तुष्वितरेतरवैलक्ष-
ण्यम्, अतः प्रत्यक्षविषये पदं प्रवर्त्तमानमाकृतावेव वर्तितुमर्हति, प्रेषणादिक्रि-
यायोगश्च व्यक्तिद्वारक आकृतेर्भविष्यतीति तदुक्तम्—
तदयुक्तं प्रतिव्यक्ति भिन्नसंस्थानदर्शनात् ।
आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां संबन्धज्ञप्त्यसम्भवात् ॥
न नियतस्य शाबलेयसन्निवेशस्य गोशब्दो वाचकः तदभावे ऽपि बाहुलेय-
सन्निवेशदर्शनात्, न च त्रैलोक्यान्तर्गतसकलगोपिण्डसन्निवेशवचनत्वमनुगतं
शक्यम् आनन्त्यात्ततश्च नाकृतिः शब्दार्थः तस्यां क्रियाऽनुपपत्तेः न हि प्रेषणा-
दिक्रियासाधनं सन्निवेशो ऽपि तु व्यक्तिः ।
न च गामानयेत्युक्तः सत्यामपि तथाकृतौ ।
चित्रमृत्स्नामयीं कश्चिद्गामानयति बुद्धिमान् ॥
ननु जातिवाच्यत्वपक्षे ऽपि गोत्वजातेः सर्वगतत्वात् किमिति मृद्गवान-
यनं नानुष्ठीयते, उच्यते हस्ती किं नानीयते सर्वगतत्वाज्जातेः अथ सर्वत्रा-
स्तित्वे ऽपि व्यञ्जकव्यक्तिनियमेनापहूयते हन्त तर्हि सास्नादिमत्प्राणी गोत्व-
जातेरभिव्यञ्जको न मृद्गव इति नातिप्रसङ्गः, सन्निवेशस्य च तत्र भावा-
त्तद्वाच्यत्ववादिनः नैनमतिप्रसङ्गमत्क्रामन्ति, किं चाकृतिवचनत्वे गोशब्द-
स्य शुक्लादिगुणवाचिभिः पदान्तरैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति न हि शुक्ला-
दिगुणा आकृतिवृत्तयः तत्सामानाधिकरण्यादिबलवत्तया वरं व्यक्तिः शब्दा-
र्थ इष्यताम् ।
व्यक्तौ तावत्क्रियायोगो जातौ संबन्धसौष्ठवम् ।
नाकृतौ द्वयमप्येतदिति तद्वाच्यता कुतः ॥
जातिव्यक्त्योरतः कार्यो वाच्यत्वे संप्रधारणा ।
तत्र व्यक्त्यभिधेयत्ववादिभिस्तावदुच्यते ॥
प्रयोगचोदनासामञ्जस्याद्व्यक्तिः शब्दार्थः, आलम्भनविशसनप्रोक्षणादिचो-
दना जातावसङ्गता भवन्ति न हि जातिरालभ्यते विशस्यते प्रोक्ष्यते वा, अपि-
च षड् देया द्वादश देया चतुर्विंशतिर्देया इति न जातिः षडादिसंख्याभिर्यु-
ज्यते ऽपि तु व्यक्तिः तस्मात्सैव शब्दार्थः, अपि च यदि पशुरुपाकृतः पलाये-
तान्यं तद्वर्णं तद्वयसमालभेतेति यदि जातिः शब्दार्थः स्यादन्यस्यालम्भो नावक-

२९२ न्यायमञ्जर्याम्
ल्पेतान्यस्यापनीयमानस्य पशुद्रव्यस्य सैव जातिः तत्रान्यत्वसंबन्धो व्यक्तेरेव-
कल्पते न जातेरित्यतो ऽपि व्यक्तिः शब्दार्थः ।
चयापचयसंघातस्वस्वामित्वादिकल्पनाः ।
यान्ति व्यक्तिमभिधेयत्वपक्षे झडिति संगतिम् ॥
न व्यक्तिलक्षणाद्वारमित्यकार्यं च युज्यते ।
वक्रः पन्था न गन्तव्यः प्रष्ठे वहति वर्त्मनि ॥
उपलक्षणमाश्रित्य जातिसंबन्धवेदनम् ।
प्रसेत्स्यतीति नानन्त्यव्यभिचारकृतो ज्वरः ॥
किं च—
प्रत्यक्षविषये वृत्तिः पदस्येष्टा परैरपि ।
निष्कृष्टं न च सामान्यमात्रं प्रत्यक्षगोचरः ॥
व्यक्तेरेव पदार्थत्वं तस्मादभ्युपगम्यताम् ।
तथा च बुद्धिस्तत्रैव श्रुतशब्दस्य जायते ॥
जातिमात्रस्य वाच्यत्वनिरूपणम्-
तदेतज्जैमिनीयैर्न क्षम्यते, तथा हि व्यक्तिमात्रं वा शब्दार्थ इष्यते विशि-
ष्टा वा व्यक्तिः न तावद्व्यक्तिमात्रं न हि यस्यां कस्यां चिद्व्यक्तौ गोशब्दं वक्तारः
प्रयुञ्जते, न च यां कां चिद्व्यक्तिं गोशब्दाच्छ्रोतारः प्रतिपद्यन्ते, अथ गोत्वविशि-
ष्टव्यक्तिः शब्दार्थ इत्युच्यते गोत्वमेव हि तर्हि गोशब्दार्थो न व्यक्तिः, कथम्,
श्रूयतां यदि हि व्यक्तिः शब्दार्थो भवेद् व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येत अथ व्यक्त्य-
न्तरे ऽपि प्रयुज्यते सर्वव्यक्तिसाधारणस्तस्यार्थो न व्यक्तिः ।
ननु व्यक्त्यन्तरमपि व्यक्तिरेव सो ऽयं व्यक्तौ गोशब्दः प्रयुक्तो न सामा-
न्ये, मैवम्, व्यक्तौ चेद् गोशब्दः प्रयुज्यते कर्कादिव्यक्तावपि प्रयुज्येत, यत्र
प्रयोगोऽस्य दृष्टस्तत्र प्रयुज्यते इति चेद् अथ जातायां गवि मा प्रयोजि, न हि-
तत्र प्रयोगो ऽस्य दृष्ट इति तस्माद्दर्शनमकारणम् , प्रतिव्यक्ति तस्यासम्भवात् ,
व्यक्तौ च शब्दार्थे इयं वा गौरियं वा गौरिति प्रतिपत्तिः स्यान्न त्वियमपि गौरि-
ति भवति चैवं प्रतीतिर्न चायमविद्यमाननियन्तृक एव यदृच्छाशब्दप्रयोगः प्रव-
र्तते इति नियामकस्य चिन्त्यम् , गोत्वमेव नियामकमिति चेदायूष्मन्साधु-
बुध्यसे किं तु तद्गोत्वमवगतमनवगतं वेति वक्तुमर्हसि नानवगतमतिप्रसङ्गा-
दवगतं चेत्कुतस्तदवगच्छामः शब्दादन्यतो वा, नान्यतः प्रमाणान्तरासन्निधा-
नात् , शब्दाच्चेत्तर्हि शब्दः प्रथमतंर गोत्वे वर्तितुमर्हति नागृहीतविशेषणा वि-
शिष्टे बुद्धिरिति न्यायात् ।
ननु जातिं विशेषणत्वेन व्यक्तिं च विशेष्यत्वेन वक्ष्यति गोशब्दः न शक्तो-

ति वक्तुमतिभारप्रसङ्गात् , न च व्यक्त्यवगतौ गतिरन्या नास्ति यत इयन्तं
शब्दे भारमारोपयेम, न हि वयं व्यक्तिप्रतीतिं भवन्तीमपह्नुमहे नापि भवन्तीं
जातिप्रतीतिमपह्नुमहे उभयप्रतीतेः प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् , उभयत्र चाभिधा-
त्री शक्तिरतिभारः शब्दस्यान्यतरप्रतीत्या चान्यतरप्रतीतिसिद्धेः, तत्र गोशब्दः
किं जातौ वर्त्तमानः व्यक्तिमाहो स्विद्व्यक्तौ वर्त्तमानो जातिमाक्षिपतिरिति
विचारणायां जातेर्विशेषणत्वात्पूर्वतरं प्रतिपत्तिरिति सैव शब्दार्थो भवितुमर्ह-
ति तस्यां च शब्दादवगतायां तत एव व्यक्त्यवगमः सेत्स्यतीति नोभयत्र
शाब्दो व्यापारः ।
ननु दण्डिशब्दादिव विशेषणं च जातिं विशेष्यां च व्यक्तिं गोश-
ब्दादेव प्रतिपत्स्यामहे को ऽस्यातिभारः, विषमो ऽयं दृष्टान्त तत्र हि प्रकृ-
तिप्रत्ययविभागेन द्वयप्रतीतिरवकल्पते दण्डशब्दः प्रकृतिविशेषणमभिवदति
मत्वर्थीयप्रत्ययश्च विशेष्यमिति, गोशब्दे तु नैष न्यायः सम्भवति, तत्र न वि-
शेषणे दण्डिशब्दो वर्त्तते न विशेष्ये दण्डशब्दः, इह तु गोशब्द एक एव स च
विशेषणे विशेष्ये वा वर्त्तेत, विशेष्ये वर्त्तमानो विशेषणे प्रमाणान्तरमपेक्षते
विशेषणे तु वर्त्तमानस्तदवगमाय विशेष्यमाक्षिपतिरिति न कश्चिद्दोषः, तदिदमा-
त्मप्रत्यक्षं यच्छब्दे उच्चरिते व्यक्तिरवगम्यते स किं शब्दादुत जातेरिति विवेको
न प्रत्यक्षः स युक्त्या ऽवगम्यते, शब्दस्य द्वयाभिधाने यत्नगौरवाद्विरम्य व्यापा-
रस्य चासंवेदनात्, अन्तरेणापि च शब्दं जात्यवगमाद्व्यक्तिप्रतीतिदर्शनाज्
जातित एवैषा व्यक्तिप्रतीतिः जातिप्रतीतिश्च शब्दादिति निश्चीयते, भवद्भिर-
पि च विशेषणज्ञानपूर्विका विशेष्यावगतिरङ्गीकृतैव, यथा ऽऽह कणव्रतः(१),
“समवायिनः श्वैत्याच्छ्रैत्यबुद्धेश्च श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते” इति ।
यत्पुनरभिहितम् आलम्भनविशसनप्रोक्षणादिक्रियायोगाद्व्यक्तिः शब्दार्थ
इति, तदप्यनैकान्तिकम्, जातावपि क चित्क्रियायोगदर्शनात् श्येनचितं चि-
न्वीतेति,
नन्वत्रापि व्यक्तेरेव कार्याङ्गता नामूर्त्ताया जातेः, मैवम्, न ह्यत्र
श्येनः साधनत्वेन निर्दिश्यते पशुना यजेतेतिवत्, कर्मण्यग्न्याख्यायामिति त्व-
भियुक्तस्मरणाच्चयननिर्वर्त्यः श्येन इति शब्दार्थो ऽवगम्यते, न च श्येनव्यक्ति-
श्चयनेन निर्वर्त्तयितुं पार्यते, अग्न्याख्यायामिति स्मर्यते न हीष्टकानिचयेन पतत्री
अभिनिर्वर्त्तते तदाकारस्त्वग्निरभिनिर्वर्त्यते इत्यत्र जातेः क्रियाङ्गत्वं न व्यक्तेः ।
ननु व्यक्त्या सादृश्यं सम्पादयिष्यते न शक्यते सम्पादयितुं व्यक्त्यन्तर-
वैसाद्दृश्यस्यापि सम्भवाद्यो ह्येकया व्यक्त्या सदृशः सो ऽन्यविसदृशो भवति,
( १ ) वैशेषिकसूत्रम् अ० ८ आ-१ सू० ९ ।

२१४ न्यायमञ्जर्याम्
यत्त्वमूर्त्तत्वाज्जातेः न क्रियाङ्गत्वमिति, नैष दोषः, अमूर्त्तानामपि गुणकर्मणां
क्रियासाधनतयोपपत्तेः अरुणया क्रीणाति अभिक्रामञ्जुहोतीति, व्यक्त्याक्षेप-
द्वारेण चालम्भनविशसनप्रोक्षणादिप्रयोगचोदनासु साधनत्वं जातेरुपपत्स्यते ।
लक्षितव्यक्तिसाध्यं तु तत्साध्यं कार्यमिष्यते ।
यथा भूतेन्द्रियोत्पाद्यमात्मकर्तृकमुच्यते ॥
आत्मा तावत्सर्वकर्मस्वधिकृतः कर्त्ता च स चामूर्त्तत्वाद् देहेन्द्रियद्वारेण
औदुम्बरीसंमार्जनाव्यावेक्षणादीनि कार्याणि निर्वर्त्तयन् कर्त्ता तेषु भवति, एवं
जातिरपि व्यक्तिवर्त्मना तन्निर्वर्त्तयन्ती साधनतां लप्स्यते ।
अतश्च जातिरेवाङ्गमिति मीमांसका जगुः ।
तस्याश्चेदं क्रियाङ्गत्वमन्यद्वारकमात्मवत् ॥
एवं षड् देया इत्यन्यं तद्वर्णमालभेतेति च तद्द्वारकमेव योज्यम्, एतेनो-
पचयापचयसंघाताद्यपि वक्तव्यम्, सम्बन्धग्रहणादिकार्यं च जातिपक्षे एव
सूपपादम्, आनन्त्यव्यभिचारादिदोषानवकाशात् ।
यत्पुनरभ्यधायि प्रत्यक्षविषये पदं वर्त्तते न च प्रत्यक्षस्य सामान्यमात्रं
विषय इति परिहृतं तद्वार्त्तिककृता प्रत्यक्षस्य हि चित्रात्मकं वस्तु विषयः ।
न च तत्तादृशं किं चिच्छब्दः शक्नोति भाषितुम् ।
सामान्यांशानपोद्धृत्य पदं सर्वं प्रवर्त्तते इति(१) ॥
न हि नानाधर्मनिचयरचितचित्राकारवस्तुसमर्पणनिपुणमेकं किमपि पद-
मुपपद्यते न च तत्र सम्बन्धग्रहणं सुकरमिति सामान्यांशनिष्ठमेव पदं युक्तं
तस्माज्जातिरेव शब्दार्थ इति ।
जातिमात्रवाच्यत्वाक्षेपः—
अत्राभिधीयते, न जातिः पदस्यार्थो भवितुमर्हति पदं हि विभक्त्यन्तो
वर्णसमुदायो न प्रातिपदिकमात्रम, तत्र च प्रकृतिप्रत्ययावितरेतरान्वितमर्थम-
भिधत्त इति स्थितम्, द्वितीयादिश्च विभक्तिः प्रातिपदिकादुच्चरन्ती प्रातिपदि-
कार्थगतत्वेन स्वार्थमाचष्टे युगपच्च त्रितयं विभक्त्यर्थः कारकं लिङ्गं संख्या
च न चैतत् त्रितयं प्रातिपदिकार्थे जातावन्वेति न जातिः कारकं न च जातेः
स्त्रीपुंनपुंसकविभागः न चास्या द्वित्वादियोग इति ।
ननु व्यक्तिलक्षणया सर्वमुपपत्स्यते इत्युक्तम्, न च युक्तमुक्तम, सकृ-
( १ ) श्लोकवार्तिके आकृतिवार्त्तिके श्लो० ६३ अयमर्थः यद्येकमेव वस्त्वनेका-
कारं तर्हि तादृशमेव शब्दोऽभिदधत् सामान्यमात्रामिधायी न स्यादत आह—न
चेति । कीदृशं तु भाषतेऽत आह सामान्यांशानिति ।

प्रमाणप्रकरणम् २९५
त्प्रयुक्तं पदमंशेन कं चिदर्थमभिदधाति ततो ऽर्थान्तरं लक्षयति तद्गतत्वेन
पुनः लिङ्गसंख्यामभिधत्ते इति न प्रातीतको ऽयं क्रमः ।
साक्षात्तदन्वितत्वेन कथ्यमानं त्वसङ्गतम् ।
तद्गवेदग्निना सिञ्चेदित्यादिविधिसन्निभम् ॥
ननु पुंसीव सामान्ये कथं नैव भविष्यति ।
व्यक्त्यन्तरितमित्येष युक्तो वैभक्तिको ऽन्वयः ॥
प्रातिपदिकार्थसामान्यगतत्वेनैव विभक्त्या स्वार्थो ऽभिधीयते न लक्षित-
व्यक्तिवृत्तित्वेन यतो ऽभिधानवैषम्यं स्यात्स च विभक्त्यर्थो जातौ साक्षादस-
म्भवन्व्यक्त्यन्तरितो भविष्यति, नैतत् , आत्मनो ज्ञानप्रयत्नादियोगित्वेन कार-
कत्वोपपत्तेः जातेस्तु साक्षान्न मनागपि व्यापारलेशसंस्पर्श इति स्वतो दुर्लभं
तस्याः कारकत्वम् , अतः कथं तत्र विभक्त्यर्थान्वयः ।
यदन्वितं च संख्यादि तत्स्थत्वेन न कथ्यते ।
कथ्यते यद्गतत्वेन न तत्तेन समन्वितम् ॥
न च व्यवहितव्यक्तिप्रतीतिं मन्यते जनः ।
ना ऽन्यथानुपपत्त्यापि क्रमसंवेदनं क चित् ॥
जनयन्तीं च पश्यामो व्यक्तिं जात्यनुरञ्जिताम् ।
संख्यादियोगिनी चेति सा वै धत्ते पदार्थताम् ॥
जातेः कार्यान्वयः श्येनचितमित्यभ्यधायि यत् ।
तत्र संस्थाननिर्देशान्न जातेः का चिदङ्गता ॥
श्येनव्यक्त्या चेत्सादृश्यमिष्टकाकूटस्य नास्ति व्यक्त्यन्तरेण व्यभिचारात्
नितराममूर्त्तया जात्या सादृश्यमाकाशेनेव न तस्यावकल्पते इति स्पर्धोदाहरण-
मेतत् ।
जातिविशिष्टवाच्यत्वोपपादनम् —
अन्येषु तु प्रयोगेषु गां देहीत्येवमादिषु ।
तद्वतो ऽर्थक्रियायोगात्तस्यैवाहुः पदार्थताम् ॥
पदं तद्वन्तमेवार्थमाञ्जस्येनाभिजल्पति ।
न च व्यवहिता बुद्धिर्न च भारस्य गौरवम् ॥
सामानाधिकरण्यादिव्यवहारो ऽपि मुख्यया ।
वृत्त्योपपद्यमानः सन्नान्यथा योजयिष्यते ॥
तस्मात्तद्वानेव पदार्थः,
ननु को ऽयं तद्वान्नाम तदस्यास्तीति तद्वानिति विशेष एव सामान्यवा-
नुच्यते विशेषवाच्यत्वे चानन्त्यव्यभिचारौ तदवस्थौ सामान्यं तु शब्देनानुच्य-
मानं नोपलक्ष्यमाणं भवति उभयाभिधाने च शब्दस्यातिभार इत्युक्तम् ,

२९६ न्यायमञ्जर्याम्

उच्यते, नेदन्तानिर्द्दिश्यमानशाबलेयादिविशेषस्तद्वान् न च सर्वत्रैको-
क्यवर्त्ती व्यक्तिव्रातस्तद्वान् किं तु सामान्याश्रयः कश्चिदनुल्लिखितशाबलेया-
दिविशेषस्तद्वानित्युच्यते, सामान्याश्रयत्वाच्च नानन्त्यव्यभिचारयोस्तत्राव-
सरः, न च विशेषणमभिधाय विशेष्यमभिधाति शब्द इत्यभ्युपगच्छामः
येनैनमतिभारेण पीडयेमहि, सामान्याश्रयमात्रे सङ्केतग्रहणात् तावन्मात्रं वदतः
शब्दस्य कतरो ऽतिभारः एवं तद्गतानांस्वातन्त्रत्वादित्यादि दूषणं परिहृतं
भवति, किं च—
प्रत्यक्षं न हि निष्कृष्टजात्यंशपरिवेष्टितम् ।
तद्गोचरप्रवृत्तश्च शब्दस्तं कथयेत्कथम् ॥
तस्मात्प्रत्यक्षविषये प्रवर्त्तमानं तत्समानविषयमेव भवितुमर्हति पदं न सा-
मान्यमात्रनिष्ठम् ।
युगपन्नु संवित्तिर्विशेषणविशेष्ययोः ।
प्रत्यक्षे ऽपि न दृष्टैव न च युष्माभिरिष्यते ॥
कार्यकारणभावो हि तद्धियोर्भवतां मते ।
तस्माद्विशेषणे जातौ पूर्वमिन्द्रियजा मतिः ॥
पदादपि तदा यत्तु सम्बन्धज्ञप्त्यपेक्षिणः ।
तत्रैव बुद्धिरित्येव न व्यक्तेरपि वाच्यता ॥
उच्यते, प्रत्यक्षे तावद् द्वयोरपि विशेषणविशेष्ययोरिन्द्रियविषयत्वं सामा-
न्येऽपि संयुक्तसमवायादिन्द्रियं प्रवर्त्तमानं विशेषणवद्विशेष्यमपि विषयीकरोति,
न हि सामान्यं प्रत्यक्षं विशेषे ऽनुमेय इति व्यवहारः, एवं गुणमात्रग्राहिणीन्द्रिये
गुणिने ऽनुमेयत्वं स्यान्न चैवमस्ति, तस्माद्विशेषपर्यन्तं प्रत्यक्षं तथा पदमपि
तत्तुल्यविषयं न तु सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम् ।
यत्तु “सामान्यांशानपोद्धृत्य पदं सर्वं प्रवर्त्तते” इति तत्केवलव्यक्त्यभिधाने
सति आनन्त्यव्यभिचारभयादुच्यते तद्वदभिधाने तु तद्द्वयं नास्तीति न शुद्ध-
जात्यभिधातृतया शब्दः संकोचनीयः, न तु सर्वात्मना प्रत्यक्षतुल्यविषयः
शब्दः प्रतिपत्तिसाम्यप्रसङ्गात्, न च शब्दान्द्रियाच्च तुल्ये प्रतिपत्ती भवतः,
तदुक्तम् “अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाहं दग्धो ऽभिमन्यते” इत्यादि ।
उच्यते, पूर्वमेवैतत्परिहृतं सकलविशेषग्रहणाग्रहणाभ्यां प्रतिपत्तिविशेषसिद्धेः
धर्म्यभिप्रायेण च संप्लवस्योक्तत्वान्नतावता सामान्यमात्रनिष्ठः शब्दो भवति ।
अपि च निष्कृष्टसामान्यांशवचनत्वे पदस्येष्यमाणे गोशब्दाद्गोत्वशब्दाच्च
तुल्ये प्रतिपत्ती स्याताम्, गौः शुक्ल इतिवच्च गोत्वं शुक्लमिति बुद्धिः स्यात्,
चातुर्वर्ण्यादिवच्च स्वार्थे एव गोशब्दाद्भावप्रत्ययस्त्वतलादिः स्यात् ।
अथ मन्येथाः आक्षिप्तव्यक्तिकां जातिं गोशब्दो वक्ति भावप्रत्ययान्तस्तु

निष्कृष्टस्वरूपमात्रनिष्ठामिति तदनुपपन्नम्, अनाश्रितव्यक्तिकाया जातेः कदा-
चिदप्यदर्शनात् ।
अथ गोशब्दश्रवणवेलायां व्यक्तिसंसर्गवती जातिरवगम्यते भावप्रत्य-
यान्ते तु गोशब्दे श्रुते तच्छून्या ऽसौ प्रतीयते इति, यद्येवमागतो ऽसि
मदीयं पन्थानम् आश्रयवती चेज्जातिरुच्यते शब्देन जात्याश्रय उक्त एव
भवति नान्यथा साश्रयवत्युक्ता स्यात्, तदाश्रयपरिहारेणाश्रयिसामान्यमा-
त्रविवक्षायां त्वतलादयः प्रयुज्यन्ते, तथा चाहुः(१) “यस्य गुणस्य हि भावाद्
द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्वतलादय” इति, गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये
शब्दनिवेशः इति तद्द्वाच्यत्वपक्षसाक्षीण्याक्षराणि, सामानाधिकरण्यं च तत्रै-
वोपपद्यते इत्युक्तमेतत्,
व्यक्तिबोधे पदव्यापारसाधनम्—
तस्मात्—
यथा विध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इष्यते ।
तथैव व्यक्तिपर्यन्तः पदव्यापार इष्यताम् ॥
अनवरतव्यापारे शब्दे तदवगमात् ।
येनान्विताभिधानं च पदानामभ्युपेयते ।
सुतरां तेन वक्तव्या व्यक्त्यन्ता पदतो मतिः ॥
न हि व्यक्त्यनपेक्षाणां जातीनामितरेतरम् ।
अन्वयो ऽनन्वितानां च नाभिधानमिति स्थितिः ॥
गङ्गायां घोष इत्यादौ यथा सामीप्यलक्षणा ।
नैवं गौः शुक्ल इत्यादौ गम्यते व्यक्तिलक्षणा ॥
प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां वृद्धेभ्यो ऽध्यवसीयते ।
तस्माद् गवादिशब्दानां तद्वानर्थ इति स्थितम् ॥
तदिदमुक्तं सूत्रकृता “व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ” इति, तुशब्दो विशेष-
णार्थः किं विशिष्यते गुणप्रधानभावस्य नियमेन शब्दार्थत्वम्, स्थिते ऽपि तद्गतौ
वाच्यत्वे क चित्प्रयोगे जातेः प्राधान्यं व्यक्तेरङ्गभावः यथा गौर्न पदा स्प्रष्टव्ये-
ति सर्वगवीषु प्रतिषेधो गम्यते, क चिद्व्यक्तेः प्राधान्यं जातेरङ्गभावः यथा गां
मुञ्च गां बधानेति नियतां कां चिद्व्यक्तिमुद्दिश्य प्रयुज्यते, क चिदाकृतेः प्रा-
धान्यं व्यक्तेरङ्गभावो जातिर्नास्त्येव यथा पिष्टकममयो गावः क्रियन्तामिति स-
त्रिवेशचिकीर्षया प्रयोग इति सर्वगतत्वे ऽपि जातेर्न मृद्गवादौ वृत्तिरित्यु-
क्तम्, तदेवं गवाश्वादिशब्दानां तावत्तद्वानर्थ इति सिद्धम् ।
( १ ) महाभाष्ये अ० ५ पा० १ आ० २ सू० ११९
३८ न्या०

कर्त्रादिवाचिनस्तावन्निमित्तीकृत्य कां चन क्रियां"
Wait, look before "कां चन क्रियां":
There is a hyphen or dash before "कां चन":
Wait, look at the space:
"निमित्तीकृत्य कां चन क्रियां" - wait, is there a stray mark or hyphen?
"निमित्तीकृत्य कां चन क्रियां" - there is a small horizontal mark before 'कां', looks like a hyphen or print mark, but let's see: "निमित्तीकृत्य कां चन क्रियां".

Now let's check line 27:
"तत्रापि योग्यतां दृष्ट्वा शब्दं तज्ज्ञाः प्रयुञ्जते ॥"
Check line 28:
"न हि पाचको लावक इति प्रवृत्तक्रिय एवोच्यते अन्यदा ऽपि तथा तथा"
Line 29:
"व्यवहारात् ।"

Line 30:
"अन्ये पूर्वापरीभूतस्वभावपरिहारतः ।"
Line 31:
"सिद्धरूपतया प्राहुः शब्दाः पाकादयः क्रियाम् ॥"

Line 32:
"तदुक्तम्, कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति क्रियावच्चेति, न चैकान्तेन परि-"
Wait, look at "द्रव्यवद्भवति":
"कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति क्रियावच्चेति" -> this is

कृत्" printed without 'र' (i.e. "उपसर्गवशाद्धातुर्थान्तरविलासकृत्") or intended as "उपसर्गवशाद्धात्वर्थान्तरविलासकृत्" or "उपसर्गवशाद्धातुरर्थान्तरविलासकृत्" happen all the time!
Wait, let's look at whether it could be "द्धात्वर्थान्तरविलासकृत्" or "द्धातुर्थान्तरविलासकृत्":
Wait, is there a typo in the book: "उपसर्गवशाद्धातुर्थान्तरविलासकृत्" ?
Wait, look at:
द्धा
तु
र्था
न्तर
विलासकृत्
Wait, look at line 18:
"नैष दोषः, अर्थान्तराभिधानसामर्थ्यापादनमेव धातोर्विदधदुपसर्गो विशेषणं भवितुमर्हति"
Look at line 18: "अर्थान्तराभिधान..."
And line 10: "धातोर्विचित्रार्थतामापादयन्तस्तद्विशेषणतया सम्बध्यन्ते, यथोक्तम् ,"
Then the verse:
"उपसर्गवशाद्धातु[र]र्थान्तरविलासकृत् ।"
Wait, if it's printed "उपसर्गवशाद्धातुर्थान्तरविलासकृत्" or "उपसर्गवशाद्धात्वर्थान्तरविलासकृत्" or "उपसर्गवशाद्ध

३०० न्यायमञ्जर्याम्

तच्छोदेन न नः प्रयोजनमतिद्राघीयसी सा हि भू-
रन्यामेव दिशं परीक्षितुमतो ऽस्माभिर्गृहीतः क्षणः ।
जात्याद्यर्थसमर्थनेन कथिता बाह्यार्थसंस्पर्शिता
शब्दानामित्यतैव नन्ववसरे ऽमुष्मिन् कृतार्था वयम् ॥
वाक्यार्थनिरूपणम् —
एवं पदार्थे निर्णीते वाक्यार्थश्चिन्त्यते ऽधुना ।
तत्र विप्रतिपत्तिश्च बहुरूपा विपश्चिताम् ॥
वाक्यार्थे विप्रतिपत्तयः —
के चिदाचक्षते बाह्यस्य वाक्यार्थस्यासम्भवात् पदार्थसंसर्गनिर्भासं ज्ञानमेव
वाक्यार्थ इति,
अन्ये वास्तवः पदार्थानां परस्परसंसर्गो बाह्य एव वाक्यार्थ इत्याहुः,
अन्यव्यवच्छेदो वाक्यार्थ इत्यपरे, शुक्लादिपदान्तरोच्चारणे कृष्णादिनिवृत्ते-
रवगमात् ,
अपरे सङ्गिरन्ते संसर्गस्य दुरपह्नवत्वात्तस्य च गुणप्रधानभावगर्भत्वादगु-
णीभूतकारकनिकरनिर्वर्त्या प्रधानभूतक्रिया वाक्यार्थ इति,
अन्ये मन्यन्ते भव्यनिष्ठः पुरुषव्यापारः करोत्यर्थो भावनाशब्दवाच्यो
वाक्यार्थः , लिङादिशब्दव्यापारस्तु शब्दभावनाख्यः पुरुषार्थभावनाऽनुष्ठाने
प्रवर्त्तकः स एव विधिरुच्यते,
अन्ये ब्रुवते द्वयाभिधाने लिङादेः प्रत्ययस्य भारगौरवाद्विधिरेव वाक्यार्थः
स एवानुष्ठेयः प्रवर्त्तकश्चेति, तत्रापि द्वयी विमतिः कैश्चित्प्रेषणात्मकत्वं शब्द-
स्याभ्युपगतं लिङादिशब्दैस्तथा तदवगमात्कार्यान्तरानवगमाद्भावार्थमात्रका-
र्यत्वपक्षस्य चातिदौर्बल्याद्विधिरेवानुष्ठेय इत्यर्थात्त्तस्य कार्यत्वम् , अन्यैस्तु
कार्यत्वेन नियोगप्रतीतेरर्थात्त्तस्य प्रेरकत्वमिति संश्रितम् , कार्यमवगतं स्वसि-
द्धये पुरुषं नियुङ्क्ते ममेदं कार्यमित्यवगते हि तत्सिद्धये पुरुषः प्रवर्त्तते इति ,
अन्ये पुनः अभिनवं वाक्यार्थमुद्योगं नाम वर्णयांूबभूवुरित्यनेकशाखा
विप्रतिपत्तिः ।
ज्ञानस्य वाक्यार्थत्वनिरूपणम्—
तदत्र किं तत्त्वमिति अत्रैके तावदाहुः, वाक्यार्थो नाम पारमार्थिको
बहिर्नास्त्येव, स हि पदार्थेभ्यो व्यतिरिक्तो वा स्यादव्यतिरिक्तो वा, न व्य-
तिरिक्तः भेदानुपलम्भात् , गौः शुक्ला आनीयतामित्यत्र पदग्रामे जातिगुणक्रि-
यादिपदार्थ एव वाक्यार्थः प्रत्येकं वा स्यात्सामस्त्येन वा, न प्रत्येकं तथा

शुक्ल आनीयतां संसर्ग इति कोऽर्थः, तस्माद् बाह्यस्य वाक्यार्थस्य सर्वप्रकारमसम्भवात्पदार्थसंसर्गनिर्भासं ज्ञानं वाक्यार्थो भवितुमर्हति, तेनैव च लोके व्यवहार इति ।"

THIS IS NYAYAMANJARI!
Let's check the exact reading in Nyayamanjari:

1. "यदि ध्रियेत गोबुद्धिः शुक्लबुद्धिजनिक्षणे । ततोऽन्येभ्यो निवर्तेत संसृज्येताथ वा तयेति ॥"
2. "अपेक्षतेऽपि सम्बन्धो नैव कश्चित्प्रतीयते । कार्यकारणसंयोगसमवायादिलक्षणः ॥ एकार्थवृत्तिप्रायस्तु सम्बन्धोऽतिप्रसज्यते ॥"
   So in line 18, it is indeed अपेक्षते ऽपि! Look at the scan: the type for ते was smudged/damaged, looking like a dot below.
   Wait, what does the image actually show? It shows अपेक्षते ऽपि with a dot below the त. But wait, Nyayamanjari text has अपेक्षतेऽपि.
3. "श्रुते ऽपि तद्वाचिनि पदे सुतराम्- / सङ्गतिः [?] गौः शुक्ल आनीयतां संसर्गे इति को ऽर्थः"
   Wait, in Nyay

तदिदमनुपपन्नम्, बाह्यार्थस्यानन्तरमेव प्रसाधितत्वात्, न संसर्गनिर्भासं
ज्ञानं वाक्यार्थो भवितुमर्हति स्थापयित्वा हि बाह्यमर्थं वाक्यार्थचिन्तामुप-
क्रान्तवन्तो वयमतः को ऽवसरो विज्ञानमात्रवाक्यार्थत्ववर्णनस्य, न च पदार्थ-
व्यतिरिक्तो नास्ति वाक्यार्थः, इदं तावद्भवान्पृष्टो व्याचष्टां किं गौरि-
ति पदाद्यादृशी प्रतिपत्तिस्तादृश्येव गौः शुक्ल आनीयतामिति वाक्यादुत
भिन्ने एते प्रतिपत्ती इति, तत्र तुल्यत्वं तावत्प्रतिपत्त्योरनुभवविरुद्धम्, वैलक्षण्ये
तु प्रतीत्योर्विषयवैलक्षण्यमपि बलादुपनतमसति विषयभेदे प्रतीतिभेदानुपप-
त्तेः, यश्च तदतिरिक्तो विषयः स वाक्यार्थः, एवं केवलगुणक्रियापदोच्चारणे
ऽपि योजनीयम्, तदुक्तं “यत्राधिक्यं स वाक्यार्थ” इति, संसर्गो ऽपि पदार्थानां
न न प्रतीयते, न हि गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यसंसृ

साध्यं च साध्यमानत्वात्प्रधानमवगम्यते ।
तस्मात्तदेव वाक्यार्थः क्रियातो नापरं च तत् ॥
क्रिया हि प्रतीयमाना स्वनिष्पत्तये साधनान्याक्षिपति तैश्च कैश्चित्संबध्यते
तानि च कानि चित्पदान्तरोपात्तानि भवन्ति कानि चिद्वाक्यान्तरोपात्तानि
कानि चित्प्रकरणान्तरपाठलभ्यानि कानि चिदारादुपकारकाणि कानि चित्स-
न्निपत्योपकारकाणि कानि चिदन्तिकोपनिपतितान्यपि योग्यताविरहात्परिहरति
कानि चिदतिदूरवर्त्तीन्यपि योग्यानि स्वसम्पत्त्यर्थमाहरति इत्येवं दृष्टादृष्टोपका-
रकारककलापसम्पद्यमानस्वरूपा क्रियैव वाक्यार्थः ।
यजेत दद्याज्जुहुयादधीयीतेति चोदितः ।
क्रियां साध्यतया वेत्ति तां च लोको ऽनुतिष्ठति ॥
अधिकारिपदमपि क्रियापेक्षितकर्तृसमर्पणेन तदुपयोगितामेवावलम्बते
अस्यां क्रियायामेष कर्त्ता ऽनेनेयं क्रिया सम्पद्यते इति, तत्र च कर्त्ता क्रियासु
स्वप्राधान्यमुज्झति न हि क्रिया कर्त्रर्था ऽपि तु कर्ता क्रियार्थः, स हि तां निर्व-
र्तयन्नुपलभ्यते, शब्दो ऽपि तथैवोपदिशति एष इदं कुर्यादिति, किमर्थं पुनर-
सौ क्रियामनुतिष्ठतीति चेच्छब्दप्रामाण्यादेवेति ब्रूमः, शब्देन हि चोदितस्त्व-
येदं कर्त्तव्यमिति स चेन्नियुक्तो नानुतिष्ठेत् चोदनामतिक्रामेच्छास्त्रप्रत्याख्यात्
क्रियामनुतिष्ठति विरतफलाभिलाषः कर्मसंस्कारादेव परिपक्ककषायः स्तोकस्तो-
कप्रपञ्चविलापनद्वारेणोत्तमाधिकारमारूढस्तत एव ज्ञातास्वादस्तमेव परमपुरु-
षार्थं प्रतिपादयतीति दीर्घा सा कथा तिष्ठतु किमनया, सर्वथा क्रियाप्राधान्या-
त्सैव वाक्यार्थ इति, तदुक्तम् “द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः(१)” एतदुक्तं भव-
ति द्रव्यादीनामेव क्रियां प्रति शेषत्वमवगम्यते न हि क्रियाया अन्यशेषत्वमिति ।
क्रियापेक्षया फलस्य प्राधान्येन फलस्य वाक्यार्थत्वनिरूपणम्—
अत्रोच्यते, कुत इदं क्रियायाः प्राधान्यमुपेयते वस्तुवृत्तेन वा शब्दप्रत्य-
यमहिम्ना वा—
फलस्य वस्तुतस्तावत्प्राधान्यमवगम्यते ।
न सचेताः क्रियां कां चिदनुतिष्ठति निष्फलाम् ॥
वेदाद् गुरुनियोगाद्वा शासनाद्वा महीभुजः ।
न वैफल्यमपश्यन्तः क्रियां विदधते जनाः
जडो माणवको ऽप्येष चपेटापातहानये ।
मोदकाद्याप्तये वापि करोति गुरुशासनम् ॥
अत्रोच्यते, न वस्तुतः प्राधान्यमिहाश्रीयते अपि तु शब्दतः शब्दप्रमाण-

( १ ) जैमिनिसूत्रम् । अ. ३ पा. १ सू. ३ ।

का वयं यच्छब्द आह तदेवास्माकं प्रमाणम् , तद्यथा राजपुरुष इति वस्तुवृत्ते
राजा जगतामीशिता प्रधानम् , पुरुषस्तपस्वी तदिच्छाऽनुवर्त्तनेन जीवति,
शब्दस्तु पुरुषप्राधान्यमाचष्टे उत्तरपदार्थप्रधानत्वात्तत्पुरुषस्येति, एवमिहापि
यजेत दध्नाञ्जुहुयादिति क्रियां प्राधान्येनोपदिशति शब्दःस्वर्गकाम इत्यपि क्रियां
प्रति कर्तुरूपदेशो वस्तुवृत्तेन तु कर्मणि क्रियमाणे कर्मस्वाभाव्यं फलं चेद्भवति
भवतु तत् , पुरुषो ऽपि प्रयत्ततां नाम फलेन न तु शब्दः फलोपदेशनिष्ठः आह
च 'तस्मिंस्तु कृते स्वयमेव तद्भवति' इति, स्वयमेवेति को ऽर्थः न शब्दः
फलपारतन्त्र्यं क्रियायाः प्रतिपादयतीति ।
तदेतदयुक्तम् एवं वर्ण्यमाने स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गकामपदस्यानन्वयो
दुरुपपादः,
ननु कर्तृपदमेतत्कर्ता च क्रियार्थो न कर्त्रर्था क्रियेत्युक्तम् , न कर्तृपदं
स्वर्गकाम इति किं त्वधिकारिपदमेतन्न हि जात्यैव कश्चित्स्वर्गकामो नाम
कुत्र चित्पुरुषो ऽवगम्यते यो ह्यत्र कर्तृत्वेन नियोज्येत, स्वर्गं कामो यस्यासौ
स्वर्गकामः स्वर्गं वा कामयते स्वर्गकामः उभयथा ऽपि स्वर्गकामना-
विशिष्टः पुरुष एव तस्मात्पदादवगम्यते,
तदत्र काम्यमानः स्वर्गः कथं क्रियया सम्बध्येत दृष्टेनादृष्टेन वोपकारेण ।
स्वर्गस्य क्रियायां न दृष्टोपकारकत्वम्—
यदि हि चन्दनं स्वर्गः षोडशवर्षाः अङ्गनाः स्वर्ग इति चन्दनाङ्गनादि
द्रव्यसामानाधिकरण्यप्रयोगाद् द्रव्यशब्दः स्वर्गशब्दः तदा “द्रव्याणां कर्मसं-
योगे गुणत्वेनाभिसम्बन्ध”(१) इति दध्यादिवत्साधनत्वेन स्वर्ग उपकरोति
क्रियां कामना ऽपि द्रव्याहरणाङ्गत्वादुपकारिणी यत्तया द्रव्यमानेतुं यतते
इति दृष्टोपकारित्वम् ,
तच्चैतदसमञ्जसम् , स्वर्गशब्दस्य द्रव्यवाचित्वाभावात्प्रीतिवचनो ह्येष
स्वर्गशब्दो न द्रव्यवचनः तदेव चन्दनं शीतातुरेण न स्वर्ग इति ग्रीष्मोपहतेन
च स्वर्ग इति व्यपदिश्यते, सैवाङ्गना सुरतार्थिना स्वर्ग इति विरतायां सुरततृषि न
स्वर्ग इत्युच्यते तदेवनेष स्वर्गशब्दः प्रीतिं न व्यभिचरति द्रव्यं तु व्यभिचरत्ये-
वमद्रव्यत्वात्स्वर्गस्य न क्रियाङ्गत्वम् , तथा ऽपि निरतिशयसुखप्रतीत्यन्यथानु-
पपत्तितः परिकल्पितः कनकगिरिशिखरादिर्देशः स्वर्गः सुतरां तस्य न क्रिया-
साधनत्वमवकल्पते दध्यादिवदुपादातुमशक्यत्वात्,
स्वर्गस्यक्रियायां नादृष्टोपकारकत्वम् —
यद्यप्यदृष्टेनैव द्वारेण समुद्रं मनो ध्यायेदितिवत्स्वर्गकामना तत्रोपकारिणी-
( १ ) जैमिनिसूत्रम् अ. ६ पा. १ सू. १ ।

ति तदपि क्लिष्टकल्पनामात्रम् , प्रीतिर्हि निरतिशया स्वर्गः प्रीतेश्च नान्यार्थत्वं
युक्तं प्रीत्यर्थमन्यन्नान्यार्था प्रीतिः, तस्मान्न यागाय स्वर्गो ऽपि तु स्वर्गाय यागः,
इत्थं च क्रियासाधनानुपदेशान्न कर्तृसमर्पणेन स्वर्गकामपदं समन्वेति,
कथं तर्ह्यस्यानवयः; अधिकारिवाचित्वेन ब्रूमः,
को ऽयमधिकारी नाम, कर्मणः स्वामीश्वरवचनो ह्यधिकृतशब्दः, ननु क-
र्तैव कर्मणः स्वामी नान्यः, मैवम् , स्वामी सन्कर्ता न कर्ता सन्स्वामीति, ननु
क्रियाकारकसम्वन्धव्यतिरिक्तः कोऽन्यः कर्मणः पुरुषस्य च सम्बन्धः, उच्यते,
ममेदं कर्त्तव्यमहमत्र स्वामीति स्वस्वामिभावमवगत्य पाश्चात्त्यः क्रियाकारक-
सम्बन्धो ऽवगम्यते,
ननु त्वया क्रियाकारकसम्वन्धो नापन्हूयते जातिवादिनेव व्यक्तिप्रतीतिः
स तु पाश्चात्त्य इत्यत्र किं प्रमाणम् , उक्तमत्र “अनुपादेयविशेषणं विशिष्टस्य
पुंसो निर्देशात्” इति, कारकत्वानुगुणविशेषणयोगिनो ह्यस्य

३०६ न्यायमञ्जर्याम्
लभतामिति यतते पुरुषः किं तु स्वोपभोग्यतयैव सर्वमभिलषतीति अतस्त-
स्यापि तदर्थत्वान्न प्राधान्यम् , आह च(१) "फलं च पुरुषार्थत्वात्" इति,
हन्त तर्हि पुरुष एव वाक्यार्थो भवतु स ह्यनन्यनिष्ठः स्वतन्त्रत्वात् ,
उच्यते, पुरुषो ऽप्यौदुम्बरीसंमार्जनादिषु विनियुज्यते एव यजमानसंमिता औ-
दुम्बरी भवतीति तस्यापि तदर्थत्वमुक्तं च(२) "पुरुषश्च कर्मार्थत्वात्" इति,
क्रियाफलपुरुषाणां वाक्यार्थत्वनिराकरणम्-
यद्येवं संकटे पतिताः स्मः न विद्मः किं विदध्महे क्रिया हि फलार्था फलं
च पुरुषार्थं पुरुषः क्रियार्थ इति परिवर्तमाने चक्रे कस्य प्राधान्यं शिष्मः कस्य
वाक्यार्थत्वम् ,
उच्यते, पुरुषस्तावन्न वाक्यार्थः आख्यातवाच्यत्वे एव तस्य विवदन्ते
का कथा वाक्यार्थत्वस्य, ननु कर्त्तरि लकार इति स्मरणात्कथं नाख्यातवाच्यः
कर्त्ता, को ऽयं लकारो नाम, स हि वर्त्तमाने लडिति विधाय कर्त्तरि शप्
युष्मदिं मध्यमः अस्मद्युत्तमः शेषे प्रथमः तिप्तस्झीति बहुषु बहुवचनं द्व्येक-
योर्द्विवचनैकवचने इति वाक्यान्तरे विभज्य विवृतः, तदेतानि कारकसंख्या-
विभक्तिविधायीनि सूत्राण्येकवाक्यतया व्याख्यातव्यानि एकार्थविषयत्वात्, एको
हि पचतीत्यादिशब्दस्तैर्व्याक्रियते तदेवमेष वाक्यार्थो भवति, कर्तुरे कत्वे एक-
वचनं तिप् कर्तृद्वित्वे द्विवचनं तस् कर्तृबहुत्वे बहुवचनं झि इति, सेयं कर्तृसं-
ख्या ऽऽख्यातवाच्या भवति न कर्तेति कुतस्तस्य वाक्यार्थत्वमलं चानया शा-
स्त्रान्तरगर्भया द्राघीयस्या कथया पुरुषस्तावन्न वाक्यार्थः, फलमपि न वाक्यार्थः,
सिद्धासिद्धविकल्पानुपपत्तेः सिद्धस्य तावत्फलस्याभिधानमेव नास्ति काम्यमा-
नत्वेन निर्देशात् ।
भावनाया वाक्यार्थत्वनिरूपणम्-
साध्यमानत्वपन्ने तु साक्षात्तत्सिद्धयवेदनात् ।
व्यापार एष तन्निष्ठस्तर्हि वाक्यार्थ उच्यताम् ॥
अत एव हि वाक्यार्थं भावनां प्रतिजानते ।
यथोचितफलाढ्यां च त्रयसम्बन्धबन्धुराम ॥
भावनास्वरूपोपादनम्--
केयं भावना नाम, भाव्यनिष्ठो भावकव्यापारो भावना, भाव्यं हि स्वर्गादि
(१) जैमिनिसूत्रम् अ. ३ पा. १ सू. ९ ।
(२) जैमिनिसूत्रम् अ. ३ पा. १ सू. ६ ।

ऽर्थः" - wait, look at 'काम्यरूपो':
There is a broken 'ो' or something.
Then "खतत्पुष्पाभ्यां" - wait, could it be "खपुष्पाभ्यां"?
Look at the characters:

1. ख
2. त् ? No, look at the second character: it has a vertical stem, a loop... wait, is that a 'त'?
   Wait! Is it "खपुष्पाभ्यां" with a smudge?
   Wait, compare the 'पु' in "खपुष्पाकाशयोरिव" (line 4) with line 5:
   In line 4:
   ख - पु - ष्पा - का - श - यो - रि - व
   In line 5:
   ख - then a character - then पु - ष्पा - भ्यां !
   What is that character between ख and पु?
   It is 'त'! It looks like 'त'!
   Wait, could it be 'खतत्पुष्पाभ्यां'? Or 'खपुष्पाभ्यां'?
   Wait! Why would it say "खतत्पुष्पाभ्यां"? "खं च तत् पुष्पं च"? No, "खपुष्पं"!
   Wait, could it be a misprint in the book: "खतत्पुष्पाभ्यां"? Yes! The compositor might have accidentally set 'त' or 'तत्'.
   Wait, look at the letter between 'इ' and 'भाव्यो':
   It is:

करोतीति पाक शब्देन द्वितीयान्तेन साध्यं धात्वर्थं व्याचक्षते कर्तृव्यापारात्मकं
प्रत्ययार्थं करोतीति पदेन,
किं च किं करोति देवदत्त इति पृष्टाः सन्तो द्वये वक्तारो भवन्ति करोति
पाकमिति पचतीति वा तदिदमुभयरूपमप्युत्तरमेकार्थम अन्यथा न तेन प्रष्टा
प्रत्याय्येत, तस्मात्पाकं करोतीति पदद्वयस्य यो ऽर्थः स एवार्थ एकस्य पच-
तीति पदस्य, अत्रापि पचत्यर्थादन्यः करोत्यर्थः प्रतीयते एव यो ऽसावन्यः
करोत्यर्थः स भावना,
आह न कर्तृसंख्यादिव्यतिरेकेण प्रत्ययाद्धात्वर्थातिरिक्तं व्यापारं प्रतिप-
द्यन्ते प्रतिपद्येरंश्चेत्करोतीत्यतो ऽपि शब्दात्प्रतिपद्येरन् न च करोतीत्यत्र प्रकृ-
तिप्रत्ययवाच्ये क्रिये विभज्य दर्शयितुं शक्येते,
उच्यते, नेदं साधु बुध्यसे—
यथा पाकं करोतीति प्रतीतिर्नास्ति लौकिकी ।
प्रत्ययार्थः करोत्यर्थः पचत्यादौ तु वर्त्तते ॥
कर्तृसंख्याप्रतीतौ च न विवादो ऽस्ति कस्य चित् ।
तावता निह्नवः कार्यो न तु व्यापारसंविदः ॥
करोतीत्यादिशब्दाभिधेयया ऽनया यथा न भवितव्यं तथा विशिष्टेभ्यः
शब्देभ्यस्तत्प्रतीतिरिष्यते न सर्वेभ्यः, के पुनस्ते विशिष्टाः शब्दा ये भावनाम-
भिदधति, उच्यते—
भावार्थाः कर्मशब्दा ये तेभ्यो गम्येत भावना ।
यजेतेत्येवमादिभ्यः स एवार्थो विधीयते ॥
भवन्ति के चिद्भावार्था ये न कर्मशब्दाः यथा भावो भवनं भूतिरिति,
भवन्ति च के चित्कर्मशब्दा न भावार्थाः श्येनादयः कर्मनामधेयतया प्राक्सम-
र्थिताः, ये तु भावार्थाः कर्मशब्दा यजते ददाति जुहोति इत्येवमादयस्तेभ्यो
भावनाख्या क्रिया गम्यते तैरेव लिङादिविभक्त्यन्तैः सो ऽर्थो ऽभिधीयते यजेत
दद्याज्जुहुयादिति, यद्यर्थः ण्यन्तेनावगम्यते भावयेदिति च करोतिशब्दादपि
केवलात्कर्तृव्यापारो न नासावगम्यते, स च यागादिकर्मणा नानुरक्तेन प्रयोग-
योग्यतां प्रतिपद्यते इति विशिष्टेभ्य एव यजत्यादिशब्देभ्यो भावनाख्यो ऽनुष्ठेयः
पुरुषव्यापारः प्रतीयते इति सिद्धम् ।
क्रियाविशेष एवायं व्यापारो ज्ञातुरन्तरः ।
स्पन्दात्मकबहिर्भूतक्रियाक्षणविलक्षणः ॥
इत्येवं के चित् ।
पुरुषस्य प्रयत्नो वा भावनेत्यभिधीयते ।
औदासीन्यदशापारं पुमान्येन प्रपद्यते ॥