न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ६५
साध्यं च साधनं चोभयं चेति त्रैविकलाः । साध्यविकलं कर्म
तस्यानित्यत्वात् । साधनविकलः परमाणुर्मूर्तत्वात्परमाणूनाम् । असर्व-
गतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । असर्वगताश्च द्रव्यरूपाश्च परमाणवः । नित्यास्तु
वैशेषिकैरिष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः । घटस्तूभयविकलः । अनित्य-
त्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्येति । तथा संदिग्धः साध्यधर्मो यस्मिन्स संदिग्ध-
साध्यधर्मः स आदिर्येषान्ते तथोक्ताः । संदिग्धसाध्यधर्मः । संदिग्धसा-
धनधर्मः । संदिग्धोभयः ।
उदाहरणम्—
यथा—रागादिमानयं वचनाद्रथ्यापुरुषवत् ।
रागादिमानिति रागादिमत्त्वं साध्यम् । वचनादिति हेतुः । रथ्यापु-
रुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् ।
मरणधर्मोऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वादूथ्यापुरुषवत् ।
मरणं धर्मोऽस्येति मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् ।
अयं पुरुष इति धर्मी । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते
संदिग्धं साधनं साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति ।
असर्वज्ञोऽयं रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवदिति ।
असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः ।
तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धम् । असर्वज्ञत्वं रागादिमत्त्वं चेति ।
अनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयश्च ।
तथानन्वय इति। यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः संभवमात्रं दृश्यते
न तु साध्येन व्याप्तो हेतुः सोऽनन्वयः । अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन् दृष्टान्ते
विद्यमानोऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वक्त्रा सोऽप्रदर्शितान्वयः ।
अनन्वयमुदाहरति ।
यथा—यो वक्ता स रागादिमानिष्टपुरुषवत् ।
यथेति । यो वक्तेति वक्तृत्वमनूद्य स रागादिमानिति रागादिमत्त्वं¹
१ रागादिमत्त्वं, क० रागादिमत्त्वे ।

विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागा-
दिमत्त्वं प्रति नियमस्तेन व्याप्तिरुक्ता । इष्टपुरुषवदिति । इष्टग्रहणेन
प्रतिवाद्यपि गृह्यते वाद्यपि । तेन वक्तृत्वरागादिमत्त्वयोः सत्त्वमात्रमिष्टे
पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस्तु न सिद्धा । तेनानन्वयो दृष्टान्त इति ।
अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्धटवदिति ।
अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । घट-
वदित्यत्र दृष्टान्तेन प्रदर्शितोऽन्वयः । इह यद्यपि कृतकत्वेन घटसदृशः
शब्दस्तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशः प्रत्येतुं शक्योऽतिप्रसङ्गात् । यदि
तु कृतकत्वमनित्यत्वस्वभावं विज्ञातं भवेत्येवं कृतकत्वादनित्यत्वप्रतीतिः
स्यात् । तस्माद्यत्कृतकं तदनित्यमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतमभिधाय
नियमसाधनायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । स च प्रदर्शि-
तान्वय एव । अनेन त्वन्वयवाक्यमनुक्त्वैव दृष्टान्त उपात्तः । ईदृशश्च
साधर्म्यमात्रेणैवोपयोगी । न च साधर्म्यात्साध्यसिद्धिः । अतोऽन्वयार्थो
दृष्टान्तस्तदर्थश्वानेन नोपात्तः । साधर्म्यार्थश्चोपात्तो निरुपयोग इति
वक्तृदोषादयं दृष्टान्तदोषः । वक्त्रा ह्यत्र परः प्रतिपादयितव्यः । ततो
यदि नाम न दुष्टं वस्तु तथापि वक्त्रा दुष्टं दर्शितमिति दुष्टमेव ।
तथा विपरीतान्वयः ।
तथा विपरीताऽन्वयो यस्मिन् दृष्टान्ते स तथोक्तः ।
तमेवोदाहरति—
यदनित्यं तत्कृतकम् ।
यदनित्यं तत्कृतकमिति । कृतकत्वमनित्यत्वनियतं दृष्टान्ते दर्शनीयम् ।
एवं कृतकत्वादनित्यत्वगतिः स्यात् । अत्र त्वनित्यत्वं कृतकत्वे नियतं
दर्शितम् । कृतकत्वं त्वनियतमेवानित्यत्वे । ततो यादृशमिह कृतकत्वम-
नियतमनित्यत्वे प्रदर्शितं तादृशान्नास्त्यनित्यत्वप्रतीतिः । तथा हि । यद्-
१ गृह्यते, ख० संगृह्यते । २ वाद्यपि, क० विहायि । ३ 'अत्र' इति पदं ख० पुस्तके
नोपलभ्यते । ४ शक्यः, ख० शक्यते । ५ अनित्यत्व० ख० अनित्य । ६ अनित्यत्व०,
ख० अनित्यत्वे ।

तृतीयपरिच्छेदः ६७
नित्यमित्यनित्यत्वमनूद्य तत्कृतकमिति कृतकत्वं विहितम् । अतोऽनित्यत्वं
नियतमुक्तं कृतकत्वे न तु कृतकत्वमनित्यत्वे । ततो यथानित्यत्वादनियता-
त्प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन प्रयत्नानन्तरीयकत्वप्रतीतिस्तद्वत्कृतकत्वाद नित्यत्वप्रति-
पत्तिर्न स्यात् । अनित्यत्वेऽनियतत्वात्कृतकत्वस्य । यद्यपि च कृतकत्वं
वस्तुस्थित्या नित्यत्वे नियतं तथाप्यनियतं¹ वक्त्रा दर्शितम् । अतस्तत्स्व-
यं न दुष्टमपि वक्तु²र्दोषाद्दुष्टम् । तस्माद्विपरीतान्वयोऽपि वक्तुरपराधान्न
वस्तुतः । परार्थानुमाने च वक्तुरपि दोषश्चिन्त्यते ।
इति साधर्म्येण ।
इति साधर्म्येण नव³ दृष्टान्तदोषा उक्ताः ।
वैधर्म्येणापि⁴ नव⁵ दृष्टान्तदोषान् वक्तुर्माह⁶—
वैधर्म्येणापि परमाणुवत्कर्मवदाकाशवदिति साध्या-
द्यव्यतिरेकिणः ।
नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये हेतावमूर्तत्वे परमाणुवद्वैधर्म्यदृष्टान्तः⁷ ।
साध्याव्यतिरेकी नित्यत्वात्परमाणूनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि । अमूर्त-
त्वात्कर्मणः । आकाशमुभयाव्यतिरेकि । नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च । साध्यमादि-
र्येषां तानि साध्यादीनि साध्यसाधनोभयानि तेषामव्यतिरेको वृत्त्यभावः⁸
स येषामस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदाहृताः ।
अपरानुदाहर्तुमाह—
तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेकादयः ।
तथेति । साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यव्यतिरेकः संदिग्धः साध्यव्यति-
रेको यस्मिन् स संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः स आदिर्येषां ते तथोक्ताः ।
संदिग्धसाध्यव्यतिरेकमुदाहर्तुमाह—
यथाऽसर्वज्ञाः कपिलादयोऽनाप्ता वा । अविद्यमान-
१ 'तथाप्यनियतं' इति पाठः क० पुस्तके नोपलभ्यते । २ वक्तुर्दोषात्, क० वक्तु
दोषात्, ख० वक्तृदोषात् । ३ नव दृष्टान्त०, ख० तद्दृष्टान्त० । ४ मुद्रितपुस्तके
'द्वैधर्म्येण' । ५ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ६ वक्तुमाह, ख० वक्तुकाम आह ।
७ परमाणुवत्, ख० परमाणु० । ८ वृत्त्यभावः, ख० निवृत्त्यभावः (अशुद्धः) । ९ 'यथा-
ऽसर्वज्ञाः' इति पाठोऽस्माकं सम्मतौ । मुद्रितपुस्तके तु 'यथा सर्वज्ञाः' इति पाठ एव ।
१३ न्या०

६८ न्यायबिन्दुः
सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति ।
यथेति । असर्वज्ञा इत्येकं साध्यम् । अनाप्ता अक्षीणदोषा इति
द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मी । अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतुः । सर्वज्ञता
चाप्तता च तयोर्लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः ।
अविद्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्तथोक्तं शासनम् ।
तादृशं शासनं येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्त्वं तस्मात्प्रमाणातिशयो
ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा आप्ता वा
स्युस्तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकं कस्मान्नोपदिष्टवन्तः । न चोपदिष्टवन्तः ।
तस्मान्न सर्वज्ञा आप्ता वा ।
अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम्—
अत्र वैधर्म्योदाहरणं यः सर्वज्ञ आप्तो वा स
ज्योतिर्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् ।
यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुप-
दिष्टवान् ।
तद्यथा । १ऋषभ२वर्धमानादिरिति ।
यथा ऋषभो वर्धमानश्च तावादौ यस्य स ऋषभवर्धमानादिर्दिगम्ब-
राणां शास्ता सर्वज्ञ आप्तश्चेति ।
तत्रासर्वज्ञतानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ।
तदिह वैधर्म्योदाहरणादृषभादेरसर्वज्ञत्वस्यानाप्ततायाश्च व्यतिरेको
व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञानं चोपदेशेदसर्वज्ञश्च भवेद्नाप्तो वा ।
कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् ।
संदिग्धसाधनव्यतिरेकः ।
संदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्स तथोक्तः ।
१ जैनानां चतुर्विंशतितीर्थंकरमध्ये प्रथमस्तीर्थंकरः । २ तेषामेवान्तिमः । यश्च
‘महावीरः’ इत्यभिख्यामपि लभते । ३ ‘दिगम्बरः’ जैनानां सम्प्रदायविशेषोऽस्ति । यद्यपि
चतुर्विंशतिरेव तीर्थंकराः श्वेताम्बरादिभिरपि मन्यन्ते तथापि ‘ग्रन्थकर्तृसमये न
श्वेताम्बरास्सर्वसाधारणैर्ज्ञायन्ते स्म’ इत्यपि कथितुं शक्नुवन्ति ।

तमुदाहरति—
यथा—न त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चित्पु-
रुषो रागादिमत्त्वादिति ।
यथेति । ऋक्सामयजूंषि त्रीणि त्रयी तां वेत्ति त्रयीवित् । तेन न
ग्राह्यं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति कपिलादिर्धर्मी । रागादि-
मत्त्वादिति हेतुः ।
अत्र वैधर्म्योदाहरणम् ।
अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम् । साध्याभावः साधनाभावेन व्याप्तो
यत्र दृश्यते तद्वैधर्म्योदाहरणम् ।
ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तस्तद्यथा गौतमा-
दयो धर्मशास्त्राणां प्रणेतार इति गौतमादिभ्यो रागादि-
मत्त्वस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः ।
ग्राह्यं वचनं येषां ते ग्राह्यवचना इति साध्यनिवृत्तिमनूद्य न ते
रागादिमन्त इति साधनाभावो विहितः । गौतम आदिर्येषां ते तथोक्ता
मन्वादयो धर्मशास्त्राणि स्मृतयस्तेषां कर्तारः । त्रयीविदा हि ब्राह्मणेन
ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश्च । त इति धर्मी । व्यतिरेकविषयो
गौतमादय इति गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनस्य निवृत्तिः संदिग्धा ।
यद्यपि ते ग्राह्यवचनास्त्रयीविदा तथापि किं सरागा उत वीतरागा इति
संदेहः ।
संदिग्धासंदिग्धोभयव्यतिरेकः ।
सन्दिग्ध उभयोर्व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः ।
तमुदाहरति—
यथाऽवीतरागाः कपिलादयः परिग्रहाग्रहयोगादिति ।
यथेति । अवीतरागा इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । कपिलादय इति
१ व्याप्तो यत्र, ख० यत्र व्याप्तः । २ रागादि०, ख० रोगादि० । ३ त इति, ख०
त इतीह । ४ त्रयीविदा, ख० त्रयीविदः ।

धर्मी । परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकारः प्रथमः । स्वीकारादूर्ध्वं यद्दार्व्यं
मात्सर्यं स आग्रहः । परिग्रहश्चाग्रहश्च ताभ्यां योगात् । कपिलादयो
लभ्यमानं स्वीकुर्वन्ति स्वीकृतं न मुञ्चन्तीति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते ।
अत्र वैधम्र्येणोदाहरणम् ।
अत्र प्रमाणे वैधम्र्योदाहरणम् । यत्र साध्याभावे साधनाभावो
दर्शयितव्यः ।
यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा-ऋषभा-
देरिति । ऋषभादेर्वीतरागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्य-
साधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ।
यो वीतराग इति साध्याभावमनूद्य न तस्य परिग्रहाग्रहाविति
साधनाभावो विहितः । यथा ऋषभादेरिति दृष्टान्तः । एतस्मादृषभादे-
र्दृष्टान्ताद्वीतरागत्वस्य साध्यस्य परिग्रहाग्रहयोगंस्य च साधनस्य निवृत्तिः
संदिग्धा । ऋषभादीनां हि परिग्रहाग्रहयोगोऽपि संदिग्धो वीतरागत्वं
च । यदि नाम तत्सिद्धान्ते वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च पठ्यन्ते तथापि
संदेह एव ।
अपरानपि त्रीनुदाहर्तुमाह—
अव्यतिरेको यथाऽवीतरागो वक्तृत्वात् ।
अविद्यमानोऽव्यतिरेको यस्मिन् सोऽव्यतिरेकः । अवीतराग इति
रागादिमत्त्वं साध्यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः ।
इह व्यतिरेकमाह—
वैधम्र्योदाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता
यथोपलखण्ड इति । यद्यप्युपलखण्डादुभयं
व्यावृत्तथा सर्वो वीतरागो न वक्तेति
व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धेरव्यतिरेकः ।
यत्रावीतरागत्वं नास्तीति साध्याभावानुवादः । तत्र वक्तृत्वमपि

१ ० योगस्य, क० योगस्त्वस्य ।

नास्तीति साधनाभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त
उक्तः । दृष्टान्तो यथोपलखण्डेति । कथमयमव्यतिरेको यावतोपलखण्डा-
दुभयं निवृत्तम् । किमतो यद्युपलखण्डादुभयं व्यावृत्तं सरागत्वं च वक्तृत्वं
च तथापि व्याप्त्या व्यतिरेको यस्तस्यासिद्धेः कारणाद्व्यतिरेकोऽयम् ।
कीदृशी पुनर्व्याप्तिरित्याह । सर्वो वीतराग इति साध्याभावानुवादः । न
वक्तेति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः साधनाभावनियतः ख्यापितो
भवतीति । ईदृशी व्याप्तिस्तया व्यतिरेको न सिद्धोऽस्य चार्थस्य
प्रसिद्धये दृष्टान्तस्तत्स्वकार्यकरणाद्दुष्टः ।
अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा-अनित्यः शब्दः कृतकत्वा-
दाकाशवदिति ।
अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । अनित्यः शब्द इत्यनि-
त्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वादिति हेतुः । आकाशवदिति वैधर्म्येण दृष्टान्तः ।
इह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धोऽपि स्वतो यदि
परेणाशुद्धः ख्याप्यते । स तावद्यथा प्रकाशितस्तथा न युक्तो यथा युक्त-
स्तथा न प्रकाशितः । प्रकाशितश्च हेतुः । अतो वक्तुरपराधादपि परार्था-
नुमाने हेतुर्दृष्टान्तो वा दुष्टः स्यादपि । न च सादृश्यादसादृश्याद्वा साध्य-
प्रतिपत्तिरपि तु साध्यनियताद्धेतोः । अतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन
व्यतिरेकवाक्येन च वक्तव्यः । अन्यथा गमको नोक्तः स्यात् । स
तथोक्तो दृष्टान्तेन सिद्धो दर्शयितव्यः । तस्माद्दृष्टान्तो नामान्वयव्यतिरेक-
वाक्यार्थप्रदर्शनः । न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्तम् । अतो वैधर्म्यदृष्टान्त
इहासादृश्यभावेन साधक उपन्यस्तः । न च तथा साधको व्यतिरेक-
विषयत्वेन । स साधको न च तथोपन्यस्त इति । अतोऽप्रदर्शितव्यतिरेको
वक्तुरपराधाद्दुष्टः ।
वैधर्म्येणापि विपरीतव्यतिरेको यथा-यदकृतकं
तन्नित्यं भवतीति ।
१ ख्यापितः, क० स्थापितः । २ 'इति' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।
३ दृष्टान्तेन सिद्धः, ख० दृष्टान्तेनासिद्धः । ४ अतः, ख० अयं ।

१०२ न्यायबिन्दुः
विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन् वैधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्तः । तमुदा-
हरति । यदकृतकमित्यादि । इहान्वयव्यतिरेकवाक्याभ्यां साध्यनियतो
हेतुर्दर्शयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतुर्दर्शयितव्यस्तदा व्यतिरेक-
वाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो दर्शयितव्यः । एवं हि हेतुः
साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो
नाख्यायते साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येते^१ । तथा च साधनं
साध्यनियतं न प्रतीयेते^२ । तस्मात्साध्याभावः साधनाभावे नियतो
वक्तव्यः । विपरीतव्यतिरेके च साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते ।
न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि । यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य
तन्नित्यमिति साध्याभावविधिः । ततोऽयमर्थः । अकृतको नित्य एव ।
तथा च सत्यकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्तं न नित्यत्वं साधना-
भावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेकवाक्यमाह । तथा च विपरीत-
व्यतिरेकोऽपि वक्तुरपराधाद्दुष्टः ।
दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितुमाह—
न ह्येभिर्दृष्टान्ताभासैर्हेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव
सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं
विशेषलक्षणं वा ।
न ह्येभिरिति । साध्यनियतहेतुप्रदर्शनाय^३ दृष्टान्ता वक्तव्याः । एभिश्च
हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव यत्सामान्यलक्षणं
तन्निश्चयेन न शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेषनिष्ठमेव
प्रतिपत्तव्यं न स्वत एवेत्याह । विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रति-
पादयितुं शक्येत । स्यादेव सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिः । विशेषलक्षणमेव तु
न शक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् ।
तदर्थापत्त्यैषां निरासो वेदितव्यः ।
तस्मादर्थापत्त्या सामर्थ्येनेति^४ तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । साध्य-

१ ख० संभाव्यते । २ ख० प्रतीयते । ३ क० प्रदर्शनाय, ख० प्रदर्शना हि । ४ मुद्रित
पुस्तके 'इति न तेषां' इति पाठोऽस्ति । किन्त्वस्माकं सम्मतौ 'न' इति पदं नात्र युज्यते।

तृतीयपरिच्छेदः १०३
नियतसाधनप्रतीतये¹ उपात्ताः । तदसमर्था दुष्टाः स्वकार्यकरणादिति साम-
र्थ्यम् । इयता साधनमुक्तम् ।
दूषणं वक्तुमाह—
दूषणा न्यूनतायुक्तिः ।
दूषणा का द्रष्टव्या । न्यूनतादीनामुक्तिरुच्यते । न येत्युक्तिर्वचनं
न्यूनतादिर्वचनम् ।
दूषणं विवरीतुमाह—
ये पूर्वं न्यूनतादयः साधनादोषा उक्तास्तेषामुद्भावनं
दूषणम् ।
ये पूर्वं न्यूनतादयोऽसिद्धविरुद्धानैकान्तिका उक्तास्तेषामुद्भावनं यद्वचनं
तद्दूषणम् ।
ननु च न्यूनतादयो न विपर्ययसाधनास्तत्कथं दूषणमित्याह—
तेन परेषामर्थसिद्धिप्रतिबन्धात् ।
तेन न्यूनतादिवचनेन परेषामिष्टश्चासावर्थश्च तस्य सिद्धिर्निश्चयस्त-
स्याः प्रतिबन्धान्नावश्यं विपर्ययसाधनादेव दूषणं विरुद्धवदपि तु परस्या-
भिप्रेतनिश्चयनिबन्धान्निश्चयाभावो भवति ।
निश्चयविपर्यय इत्यस्ति² विपर्ययसिद्धिरिति ।
दूषणाभासास्तु जातयः ।
उक्ता दूषणाभासा इति । दूषण³वदाभासन्त इति दूषणाभासाः । के
ते जातयः । जातिशब्दः सादृश्यवचन उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणीति⁴ ।
उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वादुत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि ।
तदेवोत्तरसादृश्यमुत्तरस्थानप्रयुक्तत्वेन दर्शयितुमाह—
अभूतदोषोद्भावनानि जात्युत्तराणीति ।
१ प्रतीतये, ख० प्रतिपत्तये । २ अस्ति, ख० अस्त्येव । ३ दूषणवत्, ख० दूषणा-
वत् । ४ 'इति' इति पदं ख० पुस्तके न विद्यते ।

१०४ न्यायबिन्दुः
अभूतस्यासत्यस्य दोषस्योद्भावनानि । उद्भाव्यत एतैरित्युद्भावनानि
वचनानि तानि जात्युत्तराणि । जात्या सादृश्येनोत्तराणि जात्युत्तराणीति ।
इति तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः ।
कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयाप्तं कुशलममलमिन्दोरंशुवन्न्यायबिन्दोः ।
पदमजरमवाप्य ज्ञानधर्मोत्तरं यज्जगदुपकृतिमात्रव्यापृतिः स्यामतोऽहम्¹ ॥
न्यायबिन्दुः समाप्तः ।
समाप्तेयं² न्यायबिन्दुटीका कृतिराचार्यधर्मोत्तरस्य ॥०॥
सहस्रमेकं श्लोकानां तथा शतचतुष्टयम् ।
सप्तसप्ततिसंयुक्तं निपुणं परिपिण्डितम्³ ॥
१ अथ श्रीधर्मोत्तराचार्यः स्वाभिप्रायप्रकाशपुरःसरं कृतिमुपसंहरन्नाह—कतिपयेति ।
यत् । मया धर्मोत्तराचार्येण । इन्दोश्चन्द्रस्य । अंशुवत् किरणवत् । न्यायबिन्दोः
न्यायबिन्दुः नाम अस्य ग्रन्थस्य । कतिपयान्यमूनि पदानि तान्येव वस्तूनि
तेषां व्याख्या तया न्यायबिन्दुटीकया इत्यर्थः । कुशलं निर्विघ्नं । अमलं निर्मलं । अजरं
अनश्यम् । पदम् । अवाप्य प्राप्य । यत् । ज्ञानं च धर्मं च ज्ञानधर्मे ताभ्याम्, उत्तरं श्रेष्ठं
ज्ञानधर्मोत्तरम् । अथवा अनेन पदेन आचार्येण स्वनाम 'धर्मोत्तराचार्यः' प्रदर्शितम्,
आचार्यस्य ज्ञानकारणत्वात् । आप्तं प्राप्तम् । अतोऽस्मात् न्यायबिन्दुटीकारूपकार्यात् ।
जगतः उपकृतिरुपकारस्तन्मात्रमेव व्यापृतिः व्यापारो यस्य स । अहं धर्मोत्तराचार्यः ।
स्याम् । २ 'समाप्तेयं' आदि; ख० आचार्यधर्मोत्तरपादविरचितायां न्यायबिन्दुटीकायां
तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः । ३ ग्रन्थस्यास्य परिमाणं १४७७ श्लोकप्रमितिमात्रमस्ति ।
श्लोकेऽत्र द्वात्रिंशदक्षराणि ज्ञेयानि ।

निवेदन ।
बौद्धदर्शनके प्रेमियोंके संमुख मैं न्यायबिन्दुका यह हिन्दी अनुवाद
लेकर उपस्थित हो रहा हूँ। अनुवाद कैसा है यह पाठक ही बतला सकेंगे।
क्योंकि मुझे इस विषयमें कहने का कुछ अधिकार नहीं है। यह अवश्य है
कि इस अनुवादके करनेमें बौद्धोंके पारिभाषिक शब्दोंकी व्याख्या करना
तो दूर उनके समझनेमें भी मुझे महीनों उलझना पड़ा है। आशा है कि
पाठकोंको उनमें अब विशेष न उलझना पड़ेगा।
ग्रन्थकी भाषाके लिये मुझे सबसे प्रथम क्षमा प्रार्थना करनी है।
क्योंकि न्यायका कोई भी ग्रन्थ हिन्दीमें न होनेसे मुझे इसके लिये स्वयं ही
ढंग सोचना पड़ा है। भाषासम्बन्धी त्रुटियाँ निकालने वालोंसे मुझे यह
प्रार्थना है कि उनको जिस वाक्यमें भाषासम्बन्धी त्रुटि जान पड़े उसको
प्रथम स्वयं ठीक करके ही दूसरोंको दिखलावें। ऐसा करनेसे उन्हें इस
सम्बन्धमें मेरी कठिनताका बहुत कुछ आभास हो जावेगा। उचित तो यह
होता कि कुछ संस्कृत न्याय तथा कुछ हिन्दी साहित्यके विद्वानोंकी एक
समिति न्यायकी भाषा को निश्चित करती, किन्तु यह न होता देखकर मैंने
स्वयं ही इस विषय पर लेखनी उठायी है। आशा है कि इसके लिये हिन्दी
भाषाके विद्वान् मुझे क्षमा करेंगे।
यदि मूल संस्कृत ग्रन्थका शाब्दिक अनुवाद ही किया जाता तो वह
किसी कामका भी न होता। अतएव वाक्य पूरा करनेके लिये मुझको दूसरे
शब्द डालने पड़े हैं जो [ ] ऐसे कोष्ठकमें रखे गये हैं। भावको स्पष्ट
करने वाले शब्द सादे कोष्ठकमें रखे गये हैं।
आशा है कि इस ग्रन्थसे हिन्दी साहित्यके दर्शन विभागको कुछ उत्ते-
जना मिलेगी।
भदैनी, बनारस
दि० २८ जून १६२४ ई० } चन्द्रशेखर शास्त्री ।
१४ न्या०

इस पृष्ठ की छपाई अत्यधिक धुंधली, अल्प-विरोधाभासी (low contrast/overexposed) तथा अधिकांशतः अपठनीय (illegible) है। पाठ के अधिकांश अक्षर केवल छाया/धब्बे रूप में दिख रहे हैं, जिन्हें बिना प्रामाणिक पाठ के शुद्ध रूप से पढ़ना सम्भव नहीं है।

दृश्यमान रूपरेखा एवं अवशिष्ट अंशों का यथासम्भव line-by-line विवरण निम्न प्रकार है:

[अस्पष्ट शीर्षक]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]

(नोट: पृष्ठ के अत्यधिक धुंधलेपन के कारण पाठ का अनुमान लगाना भ्रामक होगा। कृपया इस पृष्ठ का अधिक स्पष्ट/उच्च-कॉन्ट्रास्ट (high-contrast) चित्र उपलब्ध कराएं।)

बौद्ध न्यायबिन्दु
का
हिन्दी अनुवाद
अनुवादक—
काव्यसाहित्यतीर्थाचार्य श्री चन्द्रशेखर शास्त्री ।
प्रथम परिच्छेदः ।
सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तद् व्युत्पाद्यते ।
सभी पुरुषार्थोंकी सिद्धि सम्यग्ज्ञानपूर्वक होती है, अतएव [ इस ग्रन्थमें ] उसी
का वर्णन किया जाता है ।
द्विविधं सम्यग्ज्ञानम्—
सम्यग्ज्ञान दो प्रकारका होता है—
प्रत्यक्षमनुमानञ्च ।
प्रत्यक्ष और अनुमान ।
तत्र कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षम् ।
उनमेंसे कल्पनारहित निर्भ्रान्त ज्ञानको प्रत्यक्ष कहते हैं ।
अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना तया रहितम् ।
अभिलाप ( वाचकशब्द ) से संसर्ग ( एक ज्ञानमें अभिधेयाकारका अभिधाना-
कारके साथ ग्रहण करने योग्य हो जाना । जो कहा जावे उसे अभिधेय तथा कहने या
नाम को अभिधान कहते हैं ) के योग्य प्रतिभासकी प्रतीतिको कल्पना कहते हैं ।
( 'वृक्ष' इस शब्दके कहते ही हृदयमें इस शब्दके संसर्ग से इस शब्दके योग्य स्कन्ध
और शाखादिमान् पदार्थका प्रतिभास होने लगता है । उस पदार्थकी प्रतीतिको कल्पना
कहते हैं । ) प्रत्यक्षज्ञान उस कल्पनासे रहित होना चाहिये ।
तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ।
जिस ज्ञानमें अन्धकार, [ अलात आदिका ] शीघ्र २ घूमना, नौकापर जाना और
[ वात पित्त और श्लेष्मके ] संक्षोभ आदिसे विभ्रम नहीं हुआ हो ऐसा [ कल्पना
रहित और निर्भ्रान्त ] ज्ञान ही प्रत्यक्ष होता है ।

२ भाषाटीका सहित
तच्चतुर्विधम् ।
प्रत्यक्षज्ञान चार प्रकारका होता है—
१ इन्द्रियज्ञान, २ मनोविज्ञान, ३ आत्मसंवेदन ( स्वसंवेदन ) और ४ योगिप्रत्यक्ष
( योगिज्ञान ) ।
इन्द्रियज्ञानम्¹ ।
इन्द्रियोंके ज्ञानको इन्द्रियज्ञान कहते हैं।
स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तर-
प्रत्ययेन जनितं तत्' मनोविज्ञानम् ।
अपने विषयके पश्चात्, विषयके सहकारी, समनन्तरप्रत्ययरूप इन्द्रियज्ञानसे
उत्पन्न होनेवाले ज्ञानको मनोविज्ञान कहते हैं।
( बौद्ध दर्शनमें ज्ञानके ४ प्रत्यय ( कारण ) माने हैं । नेत्रसे घटको देखनेमें
• पहला कारण स्वयं घट है । अतएव विषय होनेसे इसको आलम्बन प्रत्यय कहते हैं ।
दूसरा कारण आलोक है । क्योंकि उसकी सहायताके बिना इन्द्रियाँ किसी विषयको
ग्रहण नहीं कर सकतीं । अतएव उसको सहकारी प्रत्यय कहते हैं । तीसरा कारण
इन्द्रियाँ हैं उनको अधिपतिप्रत्यय कहते हैं । और चौथा कारण ग्रहण करने अथवा
विचार करनेकी वह शक्ति है जिसका उपयोग न होने से हम प्रायः देखते हुए भी नहीं
देख सकते, शब्द होते हुए भी नहीं सुन सकते । बौद्धेतर दर्शनोंकी अपेक्षा इसको मन
कहना उपयुक्त होगा । इसको समनन्तरप्रत्यय कहते हैं । )
सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनम् ।
सभी चित्त ( अर्थमात्रको ग्रहण करने वाले ) और चैत्तों ( विशेष अवस्थाको
ग्रहण करने वाले सुख आदि ) का आत्माको प्रकट करना आत्मसंवेदन है ।
( वाह्यार्थास्तित्ववादी बौद्धोंके मतमें प्रत्येक वस्तुके दो भेद हैं—वाह्य और
आन्तर । बाह्यके फिर दो भेद हैं-भूत और भौतिक । आन्तरके भी दो भेद हैं-चित्त
और चैत्त । चैत्तको चैत्तिक भी कहते हैं । भूत पृथ्वी आदि चार परमाणु हैं । भौतिक
रूप आदि और चक्षु आदि हैं । चित्त विज्ञान है । चैत्तिक रूप, विज्ञान, वेदना, संज्ञा
और संस्कार संज्ञा वाले पाँच स्कन्ध हैं । विज्ञानके फिर दो भेद हैं-आलयविज्ञान जो
'अहं' या 'मैं' इस आकारका है । प्रवृत्तिविज्ञान इन्द्रिय आदिसे उत्पन्न होता है और
रूप आदिको विषय करता है । )
१. पीटर्सन साहब की पुस्तक में विरामचिह्न 'इन्द्रियज्ञानम्' के पश्चात् न देकर अगले
वाक्य में 'तत्' के पश्चात् दिया गया है । जिससे 'स्वविषय' आदिके इन्द्रियज्ञान का लक्षण होने
का भ्रम होता है ।
२. पहिली पुस्तक का पाठ 'सर्व चित्त-' आदि है । किन्तु वह अशुद्ध है ।

न्यायबिन्दु ३
भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति ।
सद्भूत अर्थके प्रकर्ष तक होने वाले ज्ञानको योगिज्ञान कहते हैं । ( योगिप्रत्यक्ष
सद्भूत अर्थका ही हो सकता है । असद्भूतका नहीं हो सकता, और वह भी थोड़ा बहुत
नहीं होता किन्तु प्रकर्ष अर्थात् चरम सीमा तक होता है ।)
तस्य विषयः स्वलक्षणम् ।
प्रत्यक्षका विषय स्वलक्षण है । [ जो कि क्षण है ।]
यस्यार्थस्य संनिधानासंनिधानाभ्यां ज्ञानप्रतिभासभेदस्तत्स्व-
लक्षणम्, तदेव परमार्थसत्, अर्थक्रियास-
मर्थ्यलक्षणत्वाद्वस्तुनः ।
जिस विषयकी समीपता और असमीपतासे ज्ञानके प्रतिभासमें भेद हो वह स्वलक्षण
है । और वही परमार्थ सत् है । क्योंकि वही वस्तुमें अर्थक्रिया कराता है ।
अन्यत्सामान्यलक्षणम्, सोऽनुमानस्य विषयः ।
स्वलक्षणसे भिन्न सामान्यलक्षण होता है । वह अनुमानका विषय होता है ।
तदेव च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात् ।
वह प्रत्यक्ष ज्ञान ही अर्थ प्रतीतिरूप होनेसे प्रमाणका फल है ।
अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणं, तद्वशादर्थप्रतीतिसिद्धेरिति ।
इस ज्ञानका अर्थके समान बन जाना प्रमाण है । क्योंकि उसीसे अर्थकी प्रतीतिकी
सिद्धि होती है ।
इति प्रथम परिच्छेद ।

द्वितीय परिच्छेद ।
अनुमानं द्विधा—
अनुमान दो प्रकारका होता है—
स्वार्थं परार्थं च ।
स्वार्थ और परार्थ ।
तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानं तदनुमानम् ।
त्रिरूपलिङ्ग से होने वाले अनुमेयके ज्ञानको स्वार्थानुमान कहते हैं ।
प्रमाणफलव्यवस्थाऽत्रापि प्रत्यक्षवत् ।
प्रमाणके फलकी व्यवस्था यहां भी प्रत्यक्षके ही समान है ।
त्रैरूप्यम् पुनः—
लिङ्गस्यानुमेये सत्त्वमेव,
सपक्ष एव सत्त्वम्,
असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् ।
त्रैरूप्य ( त्रिरूपलिङ्ग ) यह है—
(१) अनुमेयमें लिङ्गकी विद्यमानता—
(लिङ्ग शब्दका अर्थ चिह्न है । जैसे—दूरसे देखनेवालेके लिये अग्निका चिह्न या
लिङ्ग धूम है । धूम ही हेतु है । इसको धर्म भी कहते हैं ।)
(२) लिङ्गका सपक्षमें अवश्य रहना । और
(३) लिङ्गका विपक्षमें किसी अवस्थामें भी न रहना ।
अनुमेयोऽत्र जिज्ञासितविशेषो धर्मी ।
जिस धर्मीको अनुमानके द्वारा जाननेकी इच्छा की जाती हैउसे अनुमेय कहते हैं ।
(जिस गुण या लक्षणको दिखला कर वस्तु (अनुमेय) सिद्ध की जाती है उसे
धर्म कहते हैं । जिस वस्तु (अनुमेय) में वह धर्म रहे उसे धर्मी कहते हैं । जिसे
सिद्ध किया जावे उसे साध्य कहते हैं ।)
साध्यधर्मसामान्येन समानोऽर्थः सपक्षः ।
जो पदार्थ साध्यधर्मके समान हो उसे सपक्ष कहते हैं ।
(बौद्धग्रन्थों में ‘धर्म’ शब्द के चार अर्थों में चार प्रयोग मिलते हैं—
(१) Scriptural Texts या मूल धार्मिक पुस्तकें ।
(२) Quality या गुण ।
(३) Cause या हेतु । और

न्यायबिन्दु ५
( ४ ) Unsubstantial and Soulles या निःसत्त्व और निर्जीव । इस
को पाली में 'निसत्त निज्जीव' कहते हैं । हमारी सम्मति में न्यायबिन्दु के समासों में
'धर्म' शब्द का तीसरे अर्थ में प्रयोग किया गया है । )
न सपक्षोऽसपक्षः ।
जो सपक्ष नहीं होता उसे विपक्ष या असपक्ष कहते हैं ।
ततोऽन्यस्तद्विरुद्धस्तदभावश्चेति ।
जो वस्तु सपक्षसे भिन्न हो या सपक्षके विरुद्ध हो अथवा जिसमें सपक्षका अभाव
हो वह असपक्ष होती है ।
त्रिरूपाणि च ॥
[ ऊपर कहे हुए ] त्रिरूप हैं ।
त्रीण्येव च लिङ्गानि—
अनुपलब्धिः स्वभावकार्ये चेति ।
लिङ्ग भी तीन ही होते हैं—
अनुपलब्धि, स्वभाव और कार्य ।
तत्रानुपलब्धिर्यथा—न प्रदेशविशेषे क्वचिद् घट
उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
उनमें से अनुपलब्धि इस प्रकार है—
जैसे-कसी विशेष स्थान में घट नहीं है । क्योंकि घटके उपलब्धिलक्षणप्राप्त होने
परभी उसकी वहां अनुपलब्धि है ।
( घट स्वभावसे ही विद्यमान है । अर्थात् घटके अस्तित्वमें स्वभाव के अतिरिक्त
अन्य कारण नहीं है । अतएव घट उपलब्धि ( मिलना ) लक्षण वाला है । घटमें
उपलब्धिलक्षण है अतएव वह उपलब्धिलक्षणप्राप्त है । घटका उपलब्धिलक्षणप्राप्तपना
उसकी उपलब्धिलक्षणप्राप्ति है । अनुपलब्धि न मिलनेको कहते हैं । )
उपलब्धिलक्षणप्राप्तिरुपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यं
स्वभावविशेषश्च ।
उपलब्धिलक्षणप्राप्ति उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्य और स्वभावविशेष [ यह तीनों
एकही हैं । ] ( पीछे उपलब्धिके चार प्रत्यय बतला दिये हैं । यहाँ प्रत्ययान्तर शब्द
आलम्बनप्रत्ययके अतिरिक्त अन्य प्रत्ययोंका वाचक है । साकल्य सम्पूर्णताको कहते
हैं । उपलम्भके प्रत्ययान्तरोंकी एकत्रित सम्पूर्णताको उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्य
कहते हैं । )

६ भाषाटीका सहित
यः स्वभावः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु यत्प्रत्यक्ष
एव भवति स स्वभावः ।
[ आलम्बनप्रत्ययके अतिरिक्त ] शेष उपलम्भप्रत्ययोंके रहते हुए जो स्वभावसे
प्रत्यक्ष होता है वह स्वभाव है । ( यह स्वभाव विशेषकी परिभाषा है । )
स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे हेतुः ।
यथा-वृक्षोऽयं शिंशपात्वादिति ।
[ जो पदार्थ अपने हेतुके अस्तित्वकी अपेक्षाकरके विद्यमान होता है और हेतु-
सत्तासे भिन्न अन्य किसी हेतुकी अपेक्षा नहीं करता वह स्वसत्तामात्रभावी साध्य है । ]
उस स्वसत्तामात्रभावी साध्यधर्ममें जो हेतु है वह स्वभाव हेतु है ।
जैसे-यह वृक्ष है, क्योंकि यह शीशम है ।
कार्यं यथाग्निरत्र धूमादिति ।
कार्यका उदाहरण—
जैसे-यहाँपर अग्नि है, क्योंकि यहाँ धूम है ।
अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ१, एकः प्रतिषेधहेतुः ।
इन तीन हेतुओंमें ( अनुपलब्धि, स्वभाव और कार्यमें ) से दो हेतु ( स्वभाव
और कार्य ) वस्तुकी विधिको बतलाते हैं । और एक ( अनुपलब्धि ) प्रतिषेधको
बतलाता है ।
स्वभावप्रतिबन्धे हि सत्यर्थोऽर्थं गमयेत् ।
स्वभावप्रतिबन्ध ( स्वभावसे एक स्थानमें नियत होना ) होने पर ही साधन अर्थ
साध्य अर्थको बतलाता है । [ इस कारणसे यह तीन ही साध्यको सिद्ध कर सकते
हैं अन्य नहीं ]
तदप्रतिबद्धस्य तदव्यभिचारनियमाभावात् ।
क्योंकि जो जहाँ पर स्वभावसे प्रतिबद्ध नहीं होता उसका अप्रतिबद्धविषयमें
अव्यभिचार के नियमका अभाव होता है । [ अतएव स्वभावसे अप्रतिबद्धोंमें अव्यभि-
चारनियम अथवा अविनाभावनियम नहीं बन सकता । गम्यगमकभाव अव्यभिचार-
नियम से ही होता है । लिङ्ग योग्यतासे दीपकके समान परोक्ष अर्थको प्रकाशित
करनेका निमित्त भी नहीं माना जा सकता । विरुद्ध इसके वह अव्यभिचारीपने से
ही निश्चय किया जाता है । अतएव स्वभावप्रतिबन्ध होने पर ही अविनाभाव का निश्चय
होता है । और गम्यगमकभाव अविनाभावसे ही होता है । अतएव स्वभावप्रतिबन्ध
होने पर ही अर्थ अर्थको बतलाता है अन्य प्रकार से नहीं बतलाता । ]

१. पूर्व छपी पुस्तक में विराम चिह्न '-साधनौ' के पश्चात् है । 'प्रतिषेधहेतुः' के पश्चात्
कोई चिह्न न देकर उसे अगले वाक्य में मिला दिया है, जिससे अर्थ बिलकुल गड़बड़ा जाता है ।

न्यायबिन्दु ७
स च प्रतिबन्धः साध्येऽर्थे लिङ्गस्य वस्तुतस्ता¹-
दात्म्यात्साध्यार्थादुत्पत्तेश्च ।
स्वभावप्रतिबन्ध साध्य अर्थमें लिङ्गका होता है । ( पराधीन होने से लिङ्ग प्रति-
बद्ध होता है । साध्य अर्थ पराधीन न होनेसे प्रतिबन्धका विषय अथवा प्रतिबन्धविषय
होता है किन्तु प्रतिबद्ध नहीं होता ) । क्योंकि वास्तव में साध्य और लिङ्गका तादात्म्य
है और साध्य अर्थसे लिङ्गकी उत्पत्ति होती है । ( अर्थात् तादात्म्य और तदुत्पत्तिसे
ही स्वभावप्रतिबन्ध होता है )
अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् ।
क्योंकि जिसका वह स्वभाव न हो तथा जिसकी उससे उत्पत्ति न हो उसमें
प्रतिबद्धस्वभावता नहीं होती है ।
ते च तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्ययोरेवेति²
ताभ्यामेव वस्तुसिद्धिः ।
तादात्म्य और तदुत्पत्ति स्वभाव और कार्य में ही होती हैं । अतएव कार्य और
स्वभावसे ही वस्तुकी ( अथवा विधिकी ) सिद्धि होती है ।
प्रतिषेधसिद्धिरपि यथोक्ताया एवानुपलब्धेः ।
सति वस्तुनि तस्या असंभवत् ।
प्रतिषेध व्यवहार की सिद्धि भी पूर्वोक्त दृश्यानुपलब्धि से ही होती है ।
[ क्योंकि प्रतिषेध्य ] वस्तुके विद्यमान होनेपर दृश्यानुपलब्धि नहीं हो सकती ।
अन्यथा चानुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु देशकालस्वभावविप्र-
कृष्टेष्वात्मप्रत्यक्षनिवृत्तेरभावनिश्चयाभावात् ।
अनुपलब्धिलक्षणप्राप्त ( जिसकी उपलब्धिको कोई कारणविशेष उपस्थित नहीं
है ) देशकालस्वभावविप्रकृष्ट पदार्थोंका आत्मप्रत्यक्ष न हो सकनेसे उनका अभाव
नहीं कह सकते । ( देशविप्रकृष्ट-जैसे भारतसे अमेरिका । कालविप्रकृष्ट-जैसे-भूत-
कालमें रामचन्द्र । स्वभावविप्रकृष्ट-जैसे-मदारीका अपने मुखमें से अग्नि निकालना )
[ अदृश्यानुपलब्धि वस्तुके विद्यमान होते हुए भी ही हो सकती है । जिसप्रकार
अन्धेको सब वस्तुएँ अदृश्य होनेसे अनुपलब्ध हैं । अतएव प्रतिषेध सिद्धि अदृश्यानु-
पलब्धिसे न होकर दृश्यानुपलब्धिसे ही होती है । ]
अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृ-
प्रत्यक्षस्य निवृत्तिरभावव्यवहारसाधनी ।
तस्या एवाभावनिश्चयात् ।
१. पूर्वपुस्तक में 'वस्तुतः' यह पाठ है । किन्तु हमारी सम्मति में वह अशुद्ध है ।
२. पूर्वपुस्तक में 'इति' के पश्चात् विराम दे दिया है ।
१५ न्या०

८ | भाषाटीका सहित
यह दृश्यानुपलब्धि जानने वालेके पूर्व अनुभूतप्रत्यक्ष (जिस प्रत्यक्ष ज्ञानका उसके
द्वारा पहिले अनुभव किया जा चुका है) और वर्तमानकालके प्रत्यक्षकी निवृत्तिके
अभावके व्यवहारको बतलाने वाली है।
क्योंकि अतीत और वर्तमानकालीन अनुपलब्धि ही अभावको निश्चय करती है।
सा च प्रयोगभेदादेकादशप्रकारा ।
अनुपलब्धि प्रयोगके भेदसे ग्यारह प्रकारकी होती है—
स्वभावानुपलब्धिर्यथा । नात्र धूमः उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेरिति ।
स्वभावानुपलब्धि (प्रतिषेध्यके स्वभावकी अनुपलब्धि)—
जैसे—यहां धूम नहीं है, क्योंकि वह उपलब्धिलक्षणप्राप्त होने पर भी अनु-
पलब्ध है ॥ १ ॥
कार्यानुपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूम-
कारणानि सन्ति धूमाभावात् ।
कार्यानुपलब्धि (प्रतिषेध्यके कार्यकी अनुपलब्धि)—
जैसे—यहां अप्रतिबद्धसामर्थ्यवाले (जिस धूमकी गतिकी सामर्थ्य रुकी न हो)
धूमके कारण नहीं हैं, क्योंकि यहां धूमका अभाव है ॥ २ ॥
व्यापकानुपलब्धिर्यथा । नात्र शिंशपा वृक्षाभावादिति ।
व्यापकानुपलब्धि (प्रतिषेध्यके व्याप्यके व्यापक धर्मकी अनुपलब्धि)—
जैसे—यहां शिंशपा (शीशमका वृक्ष) नहीं है, क्योंकि इस स्थानमें वृक्षका
अभाव है ॥ ३ ॥
स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नात्र शीतस्पर्शोऽग्नेरिति ।
स्वभावविरुद्धोपलब्धि (प्रतिषेध्यके स्वभावसे विरुद्धकी उपलब्धि)—
जैसे—यहाँ शीतस्पर्श नहीं है, क्योंकि यहाँ अग्नि है ॥ ४ ॥
विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा । नात्र शीतस्पर्शो धूमादिति ।
विरुद्धकार्योपलब्धि (प्रतिषेध्यसे विरुद्ध कार्य की उपलब्धि)—
जैसे—यहाँ शीतस्पर्श नहीं है, क्योंकि यहां धुआं है ॥ ५ ॥
विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा । न ध्रुवभावी भूतस्यापि
भावस्य विनाशो हेत्वन्तरापेक्षणादिति ।
विरुद्धव्याप्तोपलब्धि (प्रतिषेध्यके विरुद्धसे व्याप्त धर्मान्तर कीउ पलब्धि)—
जैसे—उत्पन्न हुई वस्तुका भी नाश अवश्यंभावी नहीं है (अनुत्पन्नका तो कैसे
कह सकते हैं), क्योंकि वह हेत्वन्तर की अपेक्षा रखती है ॥ ६ ॥
कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा । नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि
शीतकारणानि सन्त्यग्नेरिति ।