न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

१०२ न्यायबिन्दुः
विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन् वैधर्म्यदृष्टान्ते स तथोक्तः । तमुदा-
हरति । यदकृतकमित्यादि । इहान्वयव्यतिरेकवाक्याभ्यां साध्यनियतो
हेतुर्दर्शयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतुर्दर्शयितव्यस्तदा व्यतिरेक-
वाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो दर्शयितव्यः । एवं हि हेतुः
साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो
नाख्यायते साधनसत्तायामपि साध्याभावः संभाव्येते^१ । तथा च साधनं
साध्यनियतं न प्रतीयेते^२ । तस्मात्साध्याभावः साधनाभावे नियतो
वक्तव्यः । विपरीतव्यतिरेके च साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते ।
न साध्याभावः साधनाभावे । तथा हि । यदकृतकमिति साधनाभावमनूद्य
तन्नित्यमिति साध्याभावविधिः । ततोऽयमर्थः । अकृतको नित्य एव ।
तथा च सत्यकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे नियतमुक्तं न नित्यत्वं साधना-
भावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्यतिरेकवाक्यमाह । तथा च विपरीत-
व्यतिरेकोऽपि वक्तुरपराधाद्दुष्टः ।
दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितुमाह—
न ह्येभिर्दृष्टान्ताभासैर्हेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव
सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं
विशेषलक्षणं वा ।
न ह्येभिरिति । साध्यनियतहेतुप्रदर्शनाय^३ दृष्टान्ता वक्तव्याः । एभिश्च
हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्रासत्त्वमेव यत्सामान्यलक्षणं
तन्निश्चयेन न शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेषनिष्ठमेव
प्रतिपत्तव्यं न स्वत एवेत्याह । विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रति-
पादयितुं शक्येत । स्यादेव सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिः । विशेषलक्षणमेव तु
न शक्यमेभिः प्रतिपादयितुम् ।
तदर्थापत्त्यैषां निरासो वेदितव्यः ।
तस्मादर्थापत्त्या सामर्थ्येनेति^४ तेषां निराकरणं द्रष्टव्यम् । साध्य-

---

१ ख० संभाव्यते । २ ख० प्रतीयते । ३ क० प्रदर्शनाय, ख० प्रदर्शना हि । ४ मुद्रित
पुस्तके 'इति न तेषां' इति पाठोऽस्ति । किन्त्वस्माकं सम्मतौ 'न' इति पदं नात्र युज्यते।