न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ६५
साध्यं च साधनं चोभयं चेति त्रैविकलाः । साध्यविकलं कर्म
तस्यानित्यत्वात् । साधनविकलः परमाणुर्मूर्तत्वात्परमाणूनाम् । असर्व-
गतं द्रव्यपरिमाणं मूर्तिः । असर्वगताश्च द्रव्यरूपाश्च परमाणवः । नित्यास्तु
वैशेषिकैरिष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः । घटस्तूभयविकलः । अनित्य-
त्वान्मूर्तत्वाच्च घटस्येति । तथा संदिग्धः साध्यधर्मो यस्मिन्स संदिग्ध-
साध्यधर्मः स आदिर्येषान्ते तथोक्ताः । संदिग्धसाध्यधर्मः । संदिग्धसा-
धनधर्मः । संदिग्धोभयः ।
उदाहरणम्—
यथा—रागादिमानयं वचनाद्रथ्यापुरुषवत् ।
रागादिमानिति रागादिमत्त्वं साध्यम् । वचनादिति हेतुः । रथ्यापु-
रुषवदिति दृष्टान्तः । रागादिमत्त्वं संदिग्धम् ।
मरणधर्मोऽयं पुरुषो रागादिमत्त्वादूथ्यापुरुषवत् ।
मरणं धर्मोऽस्येति मरणधर्मा तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् ।
अयं पुरुष इति धर्मी । रागादिमत्त्वादिति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते
संदिग्धं साधनं साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वमिति ।
असर्वज्ञोऽयं रागादिमत्त्वाद्रथ्यापुरुषवदिति ।
असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । रागादिमत्त्वादिति हेतुः ।
तदुभयमपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते संदिग्धम् । असर्वज्ञत्वं रागादिमत्त्वं चेति ।
अनन्वयोऽप्रदर्शितान्वयश्च ।
तथानन्वय इति। यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः संभवमात्रं दृश्यते
न तु साध्येन व्याप्तो हेतुः सोऽनन्वयः । अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन् दृष्टान्ते
विद्यमानोऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वक्त्रा सोऽप्रदर्शितान्वयः ।
अनन्वयमुदाहरति ।
यथा—यो वक्ता स रागादिमानिष्टपुरुषवत् ।
यथेति । यो वक्तेति वक्तृत्वमनूद्य स रागादिमानिति रागादिमत्त्वं¹
१ रागादिमत्त्वं, क० रागादिमत्त्वे ।