न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

१००	न्यायबिन्दुः

धर्मी । परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकारः प्रथमः । स्वीकारादूर्ध्वं यद्दार्व्यं
मात्सर्यं स आग्रहः । परिग्रहश्चाग्रहश्च ताभ्यां योगात् । कपिलादयो
लभ्यमानं स्वीकुर्वन्ति स्वीकृतं न मुञ्चन्तीति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते ।
अत्र वैधम्र्येणोदाहरणम् ।
अत्र प्रमाणे वैधम्र्योदाहरणम् । यत्र साध्याभावे साधनाभावो
दर्शयितव्यः ।
यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहो यथा-ऋषभा-
देरिति । ऋषभादेर्वीतरागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्य-
साधनधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ।
यो वीतराग इति साध्याभावमनूद्य न तस्य परिग्रहाग्रहाविति
साधनाभावो विहितः । यथा ऋषभादेरिति दृष्टान्तः । एतस्मादृषभादे-
र्दृष्टान्ताद्वीतरागत्वस्य साध्यस्य परिग्रहाग्रहयोगंस्य च साधनस्य निवृत्तिः
संदिग्धा । ऋषभादीनां हि परिग्रहाग्रहयोगोऽपि संदिग्धो वीतरागत्वं
च । यदि नाम तत्सिद्धान्ते वीतरागाश्च निष्परिग्रहाश्च पठ्यन्ते तथापि
संदेह एव ।
अपरानपि त्रीनुदाहर्तुमाह—
अव्यतिरेको यथाऽवीतरागो वक्तृत्वात् ।
अविद्यमानोऽव्यतिरेको यस्मिन् सोऽव्यतिरेकः । अवीतराग इति
रागादिमत्त्वं साध्यम् । वक्तृत्वादिति हेतुः ।
इह व्यतिरेकमाह—
वैधम्र्योदाहरणं यत्र वीतरागत्वं नास्ति स वक्ता
यथोपलखण्ड इति । यद्यप्युपलखण्डादुभयं
व्यावृत्तथा सर्वो वीतरागो न वक्तेति
व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धेरव्यतिरेकः ।
यत्रावीतरागत्वं नास्तीति साध्याभावानुवादः । तत्र वक्तृत्वमपि

---

१ ० योगस्य, क० योगस्त्वस्य ।