न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

६८ न्यायबिन्दुः
सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वादिति ।
यथेति । असर्वज्ञा इत्येकं साध्यम् । अनाप्ता अक्षीणदोषा इति
द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मी । अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादिहेतुः । सर्वज्ञता
चाप्तता च तयोर्लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः ।
अविद्यमानः सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो यस्मिंस्तत्तथोक्तं शासनम् ।
तादृशं शासनं येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्त्वं तस्मात्प्रमाणातिशयो
ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा आप्ता वा
स्युस्तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकं कस्मान्नोपदिष्टवन्तः । न चोपदिष्टवन्तः ।
तस्मान्न सर्वज्ञा आप्ता वा ।
अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम्—
अत्र वैधर्म्योदाहरणं यः सर्वज्ञ आप्तो वा स
ज्योतिर्ज्ञानादिकमुपदिष्टवान् ।
यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकं सर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतमुप-
दिष्टवान् ।
तद्यथा । १ऋषभ२वर्धमानादिरिति ।
यथा ऋषभो वर्धमानश्च तावादौ यस्य स ऋषभवर्धमानादिर्दिगम्ब-
राणां शास्ता सर्वज्ञ आप्तश्चेति ।
तत्रासर्वज्ञतानाप्ततयोः साध्यधर्मयोः संदिग्धो व्यतिरेकः ।
तदिह वैधर्म्योदाहरणादृषभादेरसर्वज्ञत्वस्यानाप्ततायाश्च व्यतिरेको
व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञानं चोपदेशेदसर्वज्ञश्च भवेद्नाप्तो वा ।
कोऽत्र विरोधः । नैमित्तिकमेतज्ज्ञानं व्यभिचारि न सर्वज्ञत्वमनुमापयेत् ।
संदिग्धसाधनव्यतिरेकः ।
संदिग्धः साधनव्यतिरेको यस्मिन्स तथोक्तः ।
१ जैनानां चतुर्विंशतितीर्थंकरमध्ये प्रथमस्तीर्थंकरः । २ तेषामेवान्तिमः । यश्च
‘महावीरः’ इत्यभिख्यामपि लभते । ३ ‘दिगम्बरः’ जैनानां सम्प्रदायविशेषोऽस्ति । यद्यपि
चतुर्विंशतिरेव तीर्थंकराः श्वेताम्बरादिभिरपि मन्यन्ते तथापि ‘ग्रन्थकर्तृसमये न
श्वेताम्बरास्सर्वसाधारणैर्ज्ञायन्ते स्म’ इत्यपि कथितुं शक्नुवन्ति ।