मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

यथोक्तमार्यरत्नकूटसूत्रे-
पञ्च च भिक्षुशतानि ध्यानलाभीनि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि इमां गम्भीरां धर्मदेशना-
मनवबुध्यमानानि अनवतरन्ति अनवगाहमानानि अनधिमुच्यमानानि । भगवानाह - तथा ह्येते
काश्यप भिक्षवः आभिमानिकाः इमामनास्रवां शीलविशुद्धिं नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । गम्भीरः काश्यप गाथामिनिहारो गम्भीरा च बुद्धानां
भगवतां बोधिः । सा न शक्या अनवरोपितकुशलमूलैः सत्त्वैः पापमित्रपरिगृहीतैरनधिमुक्तिकैर्बहुलैरधि-
मोक्तुम्। अपि च । एतानि काश्यप पञ्च भिक्षुशतानि काश्यपस्य तथागतस्य प्रवचनेऽन्यतीर्थिकश्रावका
अभूवन् । तैरेव तस्य काश्यपस्य तथागतस्यान्तिकादुपालम्भाभिप्रायैरेषा धर्मदेशना श्रुता । श्रुत्वा च
एकचित्तप्रसादो लब्धः । एवं तैर्वाग् भाषिता - आश्चर्यं यावन् मधुरप्रियभाणी काश्यपस्तथागतोऽर्हन्
सम्यक्संबुद्ध इति । त एतेनैकचित्तप्रसादेन प्रतिलब्धेन कालगताः त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नाः । ते
ततश्च्युताः समानाः इहोपपन्नाः । तेनैव च हेतुना इह मम शासने प्रव्रजिताः । तान्येतानि काश्यप
पञ्च भिक्षुशतानि दृष्टिप्रस्कन्नानि इमां गम्भीरां धर्मदेशनां नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । कृतं पुनरेषामनया धर्मदेशनया परिकर्म । न भूयो
दुर्गतिविनिपातं गमिष्यन्ति । एभिरेव च स्कन्धैः परिनिर्वास्यन्ति ॥
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म - गच्छ सुभूते, एतान् भिक्षून् संज्ञपय ।
सुभूतिराह - भगवत एव तावदेते भाषितं विलोमयन्ति, कः पुनर्वादो मम ? अथ भगवांस्तस्यां
वेलायां येन मार्गेणैते भिक्षवो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्वौ भिक्षू निर्मितौ स्म । अथ तानि पञ्च
भिक्षुशतानि येन मार्गेण तौ द्वौ भिक्षू निर्मितकौ तेनोपसंक्रामन्ति स्म । उपसंक्रम्य एतदवोचन् -
कुत्र आयुष्मन्तौ गमिष्यथः ? ताववोचताम् - गमिष्याव आवामरणायतनेषु । तत्र ध्यानसुखतत्संपर्श-
विहारैर्विहरिष्यावः ॥ .... तान्यपि पञ्च भिक्षुशतान्येतदवोचन् - वयमप्यायुष्मन्तौ भगवतो
धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे । तेन
वयमरणायतनेषु ध्यानसुखसंसपर्शविहारैर्विहरिष्याम इति । निर्मितकाववोचताम्- तेन हि आयुष्मन्तः
संगास्यामो न विवदिष्यामः । अविवादपरमो हि श्रमणधर्मः । ....यदिदमायुष्मन्त उच्यते
परिनिर्वाणमिति, कतमः स धर्मो यः परिनिर्वास्यति ? कश्चित्पुनरत्र कायः आत्मा वा सत्त्वो वा
जीवो वा जन्तुर्वा पोषो वा पुरुषो वा पुद्गलो वा मनुजो वा मानवो वा, यः परिनिर्वास्यति ? कस्य
वा क्षयात् परिनिर्वाणम् ? तेऽवोचन्....रागद्वेषमोहक्षयात् परिनिर्वाणम्।....निर्मितकाववोचताम्-
किं पुनरायुष्मतां संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षयिष्यथ ? तेऽवोचन्- न ते अध्यात्मं न बहिर्धा
नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि ते अपरिकल्यिता उत्पद्यन्ते । ........ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मफलपरीक्षा नाम सप्तदशमं प्रकरणम् ॥
१. The Mss. give here an amplified text of an introductory matter cited
already in chapter I. We have, following P, given only those portions which
are new. २. The text here as also in Chapter I are almost identical with slight
variations in reading individual words like अनुपलब्धितः for अनुपलब्भात्, तीर्णः for
उत्तीर्ण; विमुक्तितः for विनिर्मुुक्तितः.
१८
आत्मपरीक्षा अष्टादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - यदि क्लेशाः कर्माणि च देहाश्च कर्तारश्च फलानि च सर्वमेतन्न तत्त्वम्,
केवलं तु गन्धर्वनगरादिवदतत्वमेव सत् तत्त्वाकारेण प्रतिभासते बालानाम्, किं पुनरत्र तत्त्वम्,
कथं वा तत्त्वावतारः इति ? उच्यते । आध्यात्मिकबाह्यशेषवस्त्वनुपलम्भेन अध्यात्मं बहिश्च
यः सर्वथा अहंकारममकारपरिक्षयः, इदमत्र तत्त्वम् । तत्त्वावतारः पुनः -
समायदृष्टिप्रभवानशेषान्
क्लेशांश्च दोषांश्च धिया विपश्यन् ।
आत्मानमस्या विषयं च बुद्ध्वा
योगी करोत्यात्मनिषेधमेव ॥
[मध्यमकावतार - ६.१२०]
इत्यादिना मध्यमकावताराद्विस्तरेणावसेयः । कायदृष्टिमूलकमेव संसारमनुपश्यन् आत्मानु-
पलम्भाच्च कायदृष्टिप्रहाणं तत्प्रहाणाच्च सर्वक्लेशव्यावृत्तिं समनुपश्यन् प्रथमतरात्मानमेवोप-
परीक्षते, कोऽयमात्मा नामेति, योऽहंकारविषयः । स चायमहंकारस्य विषयः परिकल्प्यमानः
स्कन्धस्वभावो वा भवेत्स्कन्धव्यतिरिक्तो वा ? आधाराधेयतत्पक्षाणामपि एकत्वान्यत्वपक्षे एव
अन्तर्भावात् संक्षेपेणैव च विवक्षितत्वादेकत्वान्यत्वपक्षद्वयप्रतिषेधेनैव आत्मनिषेधमारब्धुकाम
आचार्य आह -
आत्मा स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् ।
स्कन्धेभ्योऽन्यो यदि भवेद्भवेदस्कन्धलक्षणः ॥ १ ॥
किमर्थं पुनरन्यत्र तथागतपरीक्षायामग्नीन्धनपरीक्षायां च पञ्च पञ्च पक्षा उपन्यस्ताः, इह
तु पुनः पक्षद्वयमेवेति ? उच्यते । येनैव तत्र प्रकरणद्वये पञ्च पञ्च पक्षा निर्दिष्टाः, अत एव
अन्यत्र निर्दिष्टत्वान्न पुनरिह निर्दिश्यन्ते । संक्षेपेण तु पक्षद्वयमुपन्यस्यते इति ॥
तत्र यदि स्कन्धा आत्मेति परिकल्प्यते, तदा उदयव्ययभाग् उत्पादी च विनाशी च
आत्मा प्राप्नोति, स्कन्धानामुदयव्ययभाक्त्वात् । न चैवमिष्यते, आत्मानेक[त्व]दोषप्रसङ्गात्
वक्ष्यति हि -
नाप्यभूत्वा समुत्पन्नो दोषो ह्यत्र प्रसज्यते ।
कृतको वा भवेदात्मा संभूतो वाप्यहेतुकः ॥ इति ।
[मध्यमकशास्त्र - २७.१२]
तथा-
न चोपादानमेवात्मा व्येति तत्समुदेति च ।
कथं हि नाम

१४६ मध्यमशास्त्रे [ १८.१-
किं च—
स्कन्धा आत्मा चेदतस्तद्बहुत्वात्
आत्मानः स्युस्तेऽपि भूयांस एव ।
द्रव्यं चात्मा प्राप्नुयात्तादृशश्च
द्रव्ये वृत्तौ वैपरीत्यं च न स्यात् ॥
आत्मोच्छेदो निर्वृतौ स्यादवश्यं
नाशोत्पादौ निर्वृतेः प्राक् क्षणेषु ।
कर्तृर्नाशात्तत्फलाभाव एव
भुञ्जीतान्येनार्जितं कर्म चान्यः ॥
[ मध्यमकावतार–६.१२७–१२८ ]
इत्यादिना मध्यमकावतारे विस्तरेण विहितविचारादपि पक्षो बोद्धव्य इति नेह पुनर्विस्तरप्रपञ्च
आरभ्यते ॥
B 343 एवं तावत् स्कन्धा आत्मा न भवति । स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि न युज्यते । यदि हि
स्कन्धेभ्योऽन्य आत्मा भवेत्, अस्कन्धलक्षणो भवेत् । यथा हि गोरन्योऽश्वः न गोलक्षणो
भवति, एवमात्मापि स्कन्धव्यतिरिक्तः परिकल्प्यमानः अस्कन्धलक्षणो भवेत् । तत्र स्कन्धाः
संस्कृतत्वाद् हेतुप्रत्ययसंभूता उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणाः । तत्र अस्कन्धलक्षण आत्मा भवन्
भवेन्मतेन उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणायुक्तः स्यात् । यश्चैवं भवति, सः अविद्यमानत्वादसंस्कृतत्वाद्वा
खपुष्पवनिर्वाणवद्वा नैव आत्मव्यपदेशं प्रतिलभते, नायमहंकारविषयत्वेन युज्यते, इति स्कन्धव्यति-
रिक्तोऽप्यात्मा न युज्यते ॥
अथवा । अयमन्योऽर्थः-यदि आत्मा स्कन्धव्यतिरिक्तः स्यात्, सः अस्कन्धलक्षणः
स्यात् । रूपणानुभवनििमत्तोग्रहणाभिसंस्करणविषयप्रतिविज्ञप्तिलक्षणाः पञ्च स्कन्धाः । आत्मा च
B 344 रूपादि्व विज्ञानं स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्त इष्यमाणः पृथगलक्षणसिद्धः स्यात्, पृथगलक्षणसिद्धश्च गृह्येत
रूपादि्व चित्तम् । न च गृह्यते । तस्मात् स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि नास्ति ॥
ननु च तीर्थिकाः स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानं प्रतिपन्ना भिन्नलक्षणामाचक्षते, तस्मात्तेषा-
मबाधक एवायं विधिरिति । यथा च तीर्थिका आत्मनो भिन्नलक्षणमाचक्षते तथोक्तं मध्यमकावतारे –
आत्मा तीर्थ्यैः कल्प्यते नित्यरूपोऽ–
कर्त्ता भोक्ता निर्गुणो निष्क्रियश्च ।
कांचि्कंचिद्भेदमाश्रित्य तस्य
भेदं याता प्रक्रिया तीर्थिकानाम् ॥
[ मध्यमकावतार–६.१४२ ]
१. This line and the two following are missing in Paris Ms. as also in Cal.
२. T om. हेतुप्रत्ययसंभूता. ३. T om. भवेन्मतेन. ४. T om. लक्षण. ५. Mss. रूपादिज्ञान-
स्कन्धेभ्यः व्यतिरिक्तः for ˚स्कन्धव्यतिरिक्तः which reading is based on T.

-१८.१ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १४७
इत्यनेन । उच्यते । सत्यं ब्रुवन्ति तीर्थिकाः स्कन्धव्यतिरिक्तस्य लक्षणम्, न पुनस्ते स्वरूपत
आत्मानमुपलभ्य तस्य लक्षणमाचक्षते, किं तर्हि यथावदुपादायप्रज्ञप्यनवगमेन नाममात्रकमेवात्मानं
त्रासादप्रतिपद्यमानाः संवृतिसत्यदपि परिभ्रष्टा मिथ्याकल्पनयैव केवलमनुमानाभासमात्रविप्रलब्धाः B 345
सन्तः मोहात् परिकल्पयन्ति आत्मानम्, तस्य च लक्षणमाचक्षते । तेषां च कर्मकारकपरीक्षादिषु
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं ब्रुवता संवृत्यापि प्रतिषेधो विहित एव । उक्तं च –
यथादर्शमुपादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
दृश्यते नाम तच्चैव न किंचिदपि तत्त्वतः ॥
अहंकारस्तथा स्कन्धानुपादायोपलभ्यते ।
न च कश्चित्स तत्त्वेन स्वमुखप्रतिबिम्बवत् ॥
यथादर्शमनादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
न दृश्यते तथा स्कन्धाननादायाहमित्यपि ॥
ऐवंविधार्थश्रवणाद्धर्मचक्षुरवासवान् ।
आर्य्यानन्दः स्वयं चैव भिक्षुभ्योऽभीक्ष्णमुक्तवान् ॥ इति ॥
अतो न पुनस्तत्प्रतिपादनार्थं यत्न आरभ्यते । उपादाय प्रज्ञप्यमान एव अविद्याविपर्यासानु-
गतानामात्माभिनिवेशास्पदभूतो मुमुक्षुभिर्विचार्यते, यस्येदं स्कन्धपञ्चकमुपादानत्वेन प्रतिभासते
किमसौ स्कन्धलक्षणः उत अस्कन्धलक्षणः इति । सर्वथा च विचारयन्तो मुमुक्षवो नैनमुपलभन्ते
भावस्वभावतः । तदा एषाम्—
आत्मन्यसति चात्मीयं कुत एव भविष्यति ।
आत्मानुपलम्भादात्मप्रज्ञप्त्युपादानं स्कन्धपञ्चकमात्मीयमिति सुतरां नोपलभन्ते । यथैव B 346
हि दग्धे रथे तदङ्गान्यपि दग्धान्नोपलभ्यन्ते, एवं योगिनो यदैव आत्मनैरात्म्यं प्रतिपद्यन्ते, तदैव
आत्मीयस्कन्धवस्तुनैरात्म्यमपि नियतं प्रतिपद्यन्ते । यथोक्तं रत्नावल्याम्—
अहंकारोद्भवः स्कन्धाः सोऽहंकारोऽनृतोऽर्थतः ।
बीजं यस्यानृतं तस्य प्ररोहः सत्यतः कुतः ॥
स्कन्धानसत्यान् दृष्ट्वैवाहंकारः प्रहीयते ।
अहंकारप्रहाणाच्च न पुनः स्कन्धसंभवः ॥ इति ॥
[ रत्नावली ]
यथैव हि ग्रीष्मे मध्याह्नकालावसानमासादितस्य विघननभोमध्यदेशमाचिक्रंसो-
रीषत्परिभ्रम्यमानपटुतरहुतभुग्वितातस्फुलिङ्गानिव विरूक्षरतमहीमण्डलोत्तानपरान् प्रदीप्तकिरणस्य
किरणान् प्रतीत्य विरूक्षरतमवनिदेशं चासाद्य विपरीतं च दर्शनमपेक्ष्य सलिलाकारा
मरीचय उपलभ्यमाना विदूरदेशावस्थितानां जन्मवतामतिप्रसन्नाभिनीलजलकारं प्रत्ययमादधति
१. T om. this stanza. २ Mss. विघने नभो° for विघननभो°. ३ Mss. अतिविप्रसन्न° for
अतिप्रसन्न°.

१४८ मध्यमकशास्त्रे [१८.२-
B 347 न तु तत्समीपगतानाम्, एवमिहापि यथावस्थितात्मात्मीयपदार्थतत्त्वदर्शनविदूरदेशान्तरस्थितानां
संसाराध्वनि वर्तमानानामविद्याविपर्यासानुगमप्रमृषार्थ एव स्कन्धसमारोपः सत्यतः प्रतिभासमानः
पदार्थतत्त्वदर्शनसमीपस्थानां न प्रतिभासते । यथोक्तमाचार्यपादैः —
दूरादालोकितं रूपमासन्नैर्दृश्यते स्फुटम् ।
5 मरीचिर्यदि वारि स्यादासन्नैः किं न गृह्यते ॥
दूरीभूतैर्यथाम्भूतो लोकोऽयं दृश्यते यथा ।
न दृश्यते तदासन्नैरानिमित्तो मरीचिवत् ॥
मरीचिस्तोयसदृशी यथा नाम्नो न चार्थतः ।
स्कन्धास्तथात्मसदृशा नाम्नो नापि तेऽर्थतः ॥ इति ॥
10 अत एव च आत्मात्मीयानुपलम्भात्परमार्थदर्शनसमीपस्थो योगी नियतं भवति —
निर्ममो निरहंकारः शमादात्मात्मनीनयोः ॥ २ ॥
B 348 आत्मनि हितमात्मनीनम्, स्कन्धपञ्चकम्, आत्मीयमित्यर्थः । आत्मनोऽहंकारविषयस्य
आत्मनीनस्य च स्कन्धादेर्वस्तुनः ममकारविषयस्य शमादनुत्पादादनुपलम्भान्निर्ममो निरहंकारश्च
जायते योगी ॥ २ ॥
ननु च योऽसावेवं निर्ममो निरहंकारश्च योगी भवति, स तावदस्ति । सति च तस्मिन्
15 सिद्ध आत्मा स्कन्धाश्चेति । नैतदेवम् । यस्मात्—
निर्ममो निरहंकारो यश्च सोऽपि न विद्यते ।
निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति न पश्यति ॥ ३ ॥
आत्मनि स्कन्धेषु च सर्वथानुपलभ्यमानस्वरूपेषु कुतस्तद्व्यतिरिक्तोऽपरपदार्थो भविष्यति
योऽसौ निर्ममो निरहंकारश्चेति । यस्तु एवमसंविद्यमानस्वरूपं निर्ममं निरहंकारं च पश्यति, स
20 तत्त्वं न पश्यतीति विज्ञेयम् । यथोक्तं भगवता —
शून्यामाध्यात्मिकं पश्य पश्य शून्यं बहिर्गतम् ।
न विद्यते सोऽपि कश्चिद्यो भावयति शून्यताम् ॥
तथा—
25 योऽपि च चिन्तयि शून्यक धर्मान्
सोऽपि कुमार्र्गप्रपन्नकु बालः ।
अक्षर कीर्तित शून्यक धर्माः
ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ॥
३ T om. आचार्यपादैः. २. T न तथा तदासन्नैः for न दृश्यते तदासन्नैः
-१८.५] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १४९
शान्त प्रशान्त य चिन्तयि धर्मान्
सोऽपि च चित्तु न जातु न भूतः ।
चित्तवितर्किग सर्वि पपञ्चाः B 349
तस्य अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ॥ इति ।
तथा— 5
स्कन्ध सभापतु शून्य विविक्त
बोधि सभोवतु शून्य विविक्त ।
योऽपि चरेत्स पि शून्यसभापो
ज्ञानवतो न तु बालजनस्य ॥
इति ॥ ३ ॥ 10
तदेवम् —
ममेत्यहमिति क्षीणे बहिर्द्धाध्यात्ममेव च ।
निरुध्यत उपादानं तत्क्षयाज्जन्मनः क्षयः ॥ ४ ॥
सत्कायदृष्टिमूलकाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः सत्कायदृष्टिहेतुकाः सर्वक्लेशाः सूत्रे उक्ताः । सा
च सत्कायदृष्टिरात्मात्मीयानुपलम्भात्प्रहीयते, तत्प्रहाणाच्च कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादोपादानचतुष्टयं 15
प्रहीयते, उपादानक्षयाच्च जन्मनः पुनर्भवलक्षणस्य क्षयो भवति ॥ ४ ॥
यतश्च अयं जन्मन्निवृत्तिक्रमः एवं व्यवस्थापितः, तस्मात् —
कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षः B 350
इति स्थितम् । उपादाने हि क्षीणे तत्प्रत्ययो भवो न भवति । भवे निरुद्धे कुतो जाति-
20 जरामरणादिकस्य संभव इति । एवं कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षो भवतीति स्थितम् ।
कर्मक्लेशानां तर्हि कस्य क्षयात्परिक्षय इति वक्तव्यम् । उच्यते —
कर्मक्लेशा विकल्पतः ।
ते प्रपञ्चात्प्रपञ्चस्तु शून्यतायां निरुध्यते ॥ ५ ॥
अयोनिशो हि रूपादिकं विकल्पयतो बालपृथग्जनस्य क्लेशा उपजायते रागादिकः 25
वक्ष्यति हि —
संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश्च कथ्यते ।
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥
[ मध्यमशास्त्र — २३.१ ]
उक्तं च सूत्रे —
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि ततो मे न भविष्यसि ॥ इति ॥
१. Mss. स धातु for सभापतु which is confirmed by T.

पृष्ठम् १५०

१५० मध्यमकशास्त्रे [ १८.५-
एवं तावत् कर्मक्लेशा विकल्पतः प्रवर्तन्ते। ते च विकल्पाः अनादिमत्संसारारभ्य-
स्ताद् ज्ञानज्ञेयवाच्यवाचककर्तृकर्मकरणक्रियाघटपटरूपवेदनास्त्रीपुरुषलाभालाभसुखदुःख-
यशोऽयशोनिन्दाप्रशंसादिलक्षणाद्विचित्रात्प्रपञ्चादुपजायते । स चायं लौकिकः प्रपञ्चो निरवशेषः
शून्यतायां सर्वस्वभावशून्यतादर्शने सति निरुध्यते । कथं कृत्वा ? यस्मात्सति हि वस्तुनि
उपलब्धे स्याद् यथोदितप्रपञ्चजालम् । न हि अनुपलभ्य वन्ध्यादुहितरं रूपलावण्य-
यौवनवतीं तद्विषयं प्रपञ्चमवतारयन्ति रागिणः । न च अनवतार्य प्रपञ्चं तद्विषयमयोनिशो
विकल्पमवतारयन्ति । न च अनवतार्य कल्पनाजालम् अहम्ममेत्यभिनिवेशात् सत्कायदृष्टि-
मूलकान् क्लेशगणानुत्पादयन्ति । न च अनुत्पाद्य सत्कायदृष्ट्यात्मकान् क्लेशगणान् कर्माणि
शुभाशुभानिङ्ग्यानि कुर्वन्ति । नै च अकुर्वाणाः कर्माणि जातिजरामरणशोकरिदेवदुःखदौर्मनस्य-
[ उपायासादिरूपं ] एकजालीभूतं संसारकान्तारमनुभवन्ति । एवं योगिनोऽपि शून्यतादर्शना-
वस्था निरवशेषस्कन्धधात्वायतनानि स्वरूपतो नोपलभन्ते । न च अनुपलभमाना वस्तुस्वरूपं
तद्विषयं प्रपञ्चमवतारयन्ति । न च अनवतार्य तद्विषयं प्रपञ्चं विकल्पमवतारयन्ति । न च
अनवतार्य विकल्पम् अहम्ममेत्यभिनिवेशात् सत्कायदृष्टिमूलकं क्लेशगणमुत्पादयन्ति । न च
अनुत्पाद्य सत्कायदृष्ट्यादिकं क्लेशगणं कर्माणि कुर्वन्ति । न च अकुर्वाणाः जातिजरामरणारूढं
संसारमनुभवन्ति । तदेवम् अशेषप्रपञ्चोपशमशिवलक्षणां शून्यतामागम्य यस्मादशेषकल्पनाजाल-
प्रपञ्चविगमो भवति, प्रपञ्चविगमाच्च विकल्पनिवृत्तिः, विकल्पनिवृत्त्या च अशेषकर्मक्लेशनिवृत्तिः,
कर्मक्लेशनिवृत्त्या च जन्मनिवृत्तिः, तस्मात् शून्यतैव सर्वप्रपञ्चनिवृत्तिलक्षणात्वान्निर्वाणमित्युच्यते ।
यथोक्तं शतके -
धर्मं समासतोऽहिंसां वर्णयन्ति तथागताः ।
शून्यतामेव निर्वाणं केवलं तदिहोभयम् ।। इति ।।
[ चतुःशतक - १२.२३ ]
आचार्यभावविवेकस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानां यथोदितशून्यताधिगममप्रतिपद्यमानः एवं
वर्णयति - अपरोत्पन्नप्रतिक्षणविनश्वरसंस्कारकलापमात्रमनात्मानात्मीयमवलोकयतः आर्यश्रावकस्यापि
आत्मात्मीयवस्तुभावाद् धर्ममात्रमिदं जायते म्रियते चेति दर्शनमुपपद्यते । अहंकारविषयो
ह्यात्मा, [ तद्भावात्तस्याप्यभावः ], तद्भावादेव न क्वचिदाध्यात्मिकं बाह्यं वा वस्तु
अस्तीति ममकारानुत्पत्तेः निर्ममो निरहंकारोऽहमिति न स्वरूपविनिश्चैतिरुपजायते, अन्यत्र
व्यवहारसंकेतात् । प्रागेव अजातसर्वसंस्कारदर्शिनां निर्विकल्पप्रज्ञाचारविहारिणां महाबोधि-
सत्त्वानामिति । अत आह -
निर्ममो निरहंकारो यश्च सोऽपि न विद्यते ।। इति ।।
१. T haplographically seems to om. from न च down to क्लेशगणं कुर्वन्ति a few
lines below. २. The portion in brackets supplied after T.

पृष्ठम् १५१

-१८.५ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १५१
तदयमाचार्यो यथैवंविधे विषये नाचार्यपादमतानुवर्ती तथा प्रतिपादितं मध्यमावतारे -
दूरंगमायां तु धियाधिकैः [मध्यमकावतार - १.८ ]
इत्यत्रेति न पुनस्तद्दूषणे यत्न आस्थीयते । अत एवोक्तं भगवता आर्याष्टसाहस्रिकायां
भगवत्याम् -
श्रावकबोधिमभिसंबोद्धुकामेन सुभूते अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यम् । प्रत्येक-
बोधिमभिसंबोद्धुकामेन सुभूते अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यम् । अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभि-
संबोद्धुकामेन सुभूते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अस्यामेव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यमित्यादि ।।
[अष्टसाहस्रिका - ३७९]
आह च -
यो इच्छती सुगतश्रावकु हं भवेयं
प्रत्येकबुद्धु भविजा तथ धर्मराजो ।
इमु क्षान्ति नागत्य न शक्यति पापुणेतुं
यथ आरपारगमनीयं अतीरदर्शी ॥
इति ॥ ५ ॥
अत्राह - यद्येवमाध्यात्मिकवाह्यवस्त्वनुपलम्भाद्व्यात्मं बहिश्च अहम्ममेतिकल्पनाजालाना-
मनुत्पादस्तत्त्वमिति व्यवस्थापितम्, यत्तर्हि एतदुक्तं भगवता -
आत्मा हि आत्मनो नाथः को नु नाथः परो भवेत् ।
आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः ॥
आत्मा हि आत्मनो नाथः को नु नाथः परो भवेत् ।
आत्मा हि आत्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥
[ = धम्मपद, - १६०-६१ ]
तथा आर्यसमाधिराजे -
कृष्णशुभं च न नश्यति कर्म
आत्मन कृत्व च वेदयितव्यम् ।
नो पि च संक्रम कर्मफलस्य
नो च अहेतुक प्रत्यनुभोति ॥
[ समाधिराज - ३७.३५ ]
इति विस्तरः । तत्कथं न विरुध्यत इति ? उच्यते । इदमपि किं नोक्तं भगवता -
नास्तीह सत्त्व आत्मा वा धर्मास्त्वेते सहेतुकाः । इति ?
तथा हि - रूपं नात्मा रूपवान्नापि चात्मा रूपे नात्मा नात्मनि रूपं .... । एवं यावत् विज्ञानं
नात्मा, विज्ञानवान्नात्मा विज्ञाने नात्मा नात्मनि विज्ञानम् इति । तथा-अनात्मानः सर्वधर्मा इति ।
तत्कथमिदानीमेनेनागमेन पूर्वकस्यागमस्य विरोधो न स्यात् ? तस्माद्देशनाभिप्रायो भगवतोऽन्वेष्यः ।
१ T अपि च for आह च.

सामान्येन तु भगवद्भिर्बुद्धैः प्रवचने नेयनीतार्थविस्तरप्रभेदेऽशेषजगद्विनेयबुद्धिप्रभाकरविबोधन-
परैरादित्यकल्पैरनस्तंगतमहाकरुणोपायविज्ञानगभस्तिविस्तरैः -
आत्मेत्यपि प्रज्ञपितमनात्मेत्यपि देशितम् ।
बुद्धैर्नात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥ ६ ॥
अत्र चायमभिप्रायः - इह ये [ आत्मेत्याभावविपर्यास ] कुदर्शनतिमिरपटलावच्छादितारशेष-
बुद्धिनयनतया लौकिकावादतद्दर्शनविषयानतिक्रान्तमपि भावजातमपश्यन्तो व्यवहारसत्यावस्थिता
एव सन्तः क्षितिसलिलज्वलनपवनाभिधानतत्त्वमात्राद्यनुवर्णनपरा मूलोदनोदर्ककिण्वादिद्रव्य-
विशेषपरिपाकमात्रप्रत्ययोत्पन्नमदमूर्च्छादिसामर्थ्यविशेषातुगतमद्यपानोपलम्भवत् कललादिमहाभूत-
परिपाकमात्रसंभूता एव बुद्धीरनुवर्णयन्तः पूर्वान्तापरागतावदाप्रवृत्ताः सन्तः परलोकमात्मानं
चापवदन्ते -- नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः, नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलविपाकः, नास्ति
सत्त्व उपपादुकः, इत्यादिना । तदपवादाच्च स्वर्गापवर्गविशिष्टफलविशेषोत्क्षेपपराङ्मुखाः सतत-
समितमकुशलकर्माभिसंस्करणप्रवृत्त्या नरकादिमहाप्रपातपतानाभिमुखाः । तेषां तदसद्ग्राहनिवृत्त्यर्थं
चतुरशीतिचित्तचरितसहस्रभेदभिन्नस्य सत्त्वधातोरैथशयानुवर्तकैरशेषसत्त्वधातूत्तारणाक्षिप्त-
प्रतिज्ञासंपादनतत्परैः प्रज्ञोपायमहाकरुणासंभारपूरःसरैर्निरुपमैर्कजगद्वन्धुभिर्निरवशेषक्लेशमहाव्याधि-
चिकित्सकैर्महावैद्यराजभूतैर्हीनमध्योत्कृष्टविनेयजनानुजिघृक्षया हीनांनां विनेयानामकुशलकर्म-
कारिणामकुशलादि निवर्तयितुं बुद्धैर्भगवद्भिः कचिदात्मेत्यपि प्रज्ञपितं लोके व्यवस्थापितम् ।
अहेतुवादप्रतिषेधोपपत्तिश्च कर्मकारकपरीक्षातः, नायंहेतुतः इत्यतः, मध्यकavataraच्च विस्तरेण
वेदितव्येति तत्प्रतिषेधार्थं नेह पुनर्यत्न आस्थीयते ॥
ये तु सद्भूतामहंकठिनातिदीर्घशिथिलमहासूत्रबद्धा विहंगमा इव सुदूरमपि गताः कुशल-
कर्मकारिणोऽकुशलकर्मपव्यावृत्ता अपि न शक्नुवन्ति त्रैधातुकभवोपपत्तिमतिवाह्य शिवमजर-
मरणं निर्वाणपुरमभिगन्तुम्, तेषां मध्यानां विनेयानां सत्कायदर्शनाभिनिवेशशिथिलीकरणाय
निर्वाणाभिलाषसंजनायै बुद्धैर्भगवद्भिर्विनेयजनींनुग्रहचिकीर्षुभिग्नात्मेत्यपि देशितम् ॥
ये तु पूर्वीभ्यासविशेषानुगतगम्भीरधर्मीधिमोक्षलब्धबीजपरिपाकाः प्रत्यासन्नवर्तिनि
निर्वाणे तेषामुत्कृष्टानां विनेयानां विगतात्मस्नेहानां परमगम्भीरमौनीन्द्रप्रवचनार्थतत्त्वावगाहन-
समर्थानामधिसुक्तिविशेषमवधार्य -
बुद्धैरात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥
यथैव हि आत्मदर्शनमतत्त्वम्, एवं तत्प्रतिपक्षभूतमपि अनात्मदर्शनं नैव तत्त्वमिति । एवं
नास्त्यात्मा कश्चित्, न चाप्यनात्मा कश्चिदस्तीति देशितम् । यथोक्तमार्यरत्नकूटे -
1 T om. from नेयनीतार्थ down to विस्तरैः below. 2 T om. आत्माभावविपर्यास. 3 T अनुवर्तन for अनुवर्णन. 4 Mss. मूलोदनोदकस्यादि°. Our reading confirmed by T. 5 T om. °चित्त°. 6 T om. एकजगत्. 7 T om. निरवशेष. 8 T om. from हीन up to निवर्तयितुं. 9 Mss. सूत्रकालबद्धाविह्यतोमथमकारोहंगमा; P सद्भूतामहंकठिनातिदीर्घतरात्मात्मीयभावस्नेहसूत्रकारबद्धा. Our text is based on T. 10 T om. विनेयजनानुग्रहचिकीर्षुभिः. 11 T मुनीन्द्र° for मौनीन्द्र°.
आत्मेति काश्यप अयमेकोऽन्तः । नैरात्म्यमित्ययं द्वितीयोऽन्तः । यदेतदनयोरन्तयोर्मध्यं
तदरूप्यमनिदर्शनमप्रतिष्ठमनाभासमविज्ञप्तिकमनिकेतम् । इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद
धर्मीणां भूतप्रत्यवेक्षा इति ॥
उक्तं चार्यरत्नावल्याम्-
नैवात्मा न चानात्मा यथाभूतेन लभ्यते ।
आत्मानात्मकृते दृष्टी ववारास्मान्महामुनिः ॥
दृष्टश्रुतार्थं मुनिना न सत्यं न मृषोदितम् ।
पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्यादुभयं तच्च नार्थतः ॥ इति ।
यतश्चैवं हीनमध्योत्कृष्टविनेयजनाशयनानात्वेन आत्मानात्मतदुभयप्रतिषेधेन बुद्धानां
भगवतां धर्मदेशना प्रवृत्ता, तस्मान्नास्ति आगमबाधो माध्यमिकानाम् । अत एवोक्तमार्य-
देवपादैः -
वारणं प्रागपुण्यस्य मध्ये वारणमात्मनः ।
सर्वस्य वारणं पश्चाद्यो जानीते स बुद्धिमान् ॥ इति ॥
[ चतुःशतक-८.१५ ]
तथा आचार्यपादैरुक्तम्-
यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् ।
बुद्धोऽवदत्तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमम् ॥
केषांचिदवदद्धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये ।
केषांचित्पुण्यसिद्ध्यर्थं केषांचिद् द्वयमाश्रितम् ॥
द्वयानिश्रितमेकेषां गम्भीरं भीरुभीषणम् ।
शून्यताकरुणागर्भं केषांचिद् बोधिसाधनम् ॥ इति ॥
अथवा - अयमन्योऽर्थः - आत्मेत्यपि प्रज्ञपितं सांख्यादिभिः प्रतिक्षणविनश्वराणां संस्का-
राणां कर्मफलसंबन्धाभावमुद्वीक्ष्य । अनात्मेत्यपि प्रज्ञपितं लोकायतिकैः उपपत्त्या आत्मानं
संसर्त्तारमपश्यद्भिः -
एतावानेव पुरुषो यावानिन्द्रियगोचरः ।
भद्रे वृकपदं ह्येतद् यद्वदन्ति बहुश्रुताः ॥
इत्यादिना । तैमिरिकोपलब्धकेशमशकादिविश्व वित्तैमिरिकैरिव बालजनपरिकल्पितात्मानात्मादि-
वस्तुस्वरूपं सर्वथैवापश्यद्भिः -
बुद्धैर्नात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशितम् ॥
यथोक्तमार्यतथागतगुह्यसूत्रे -
अथ खलु शान्तमतिर्बोधिसत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - उपशम उपशम इति भगवन्नुच्यते,
क एष उपशमो नाम ? कस्य चोपशमादुपशम इत्युच्यते ? भगवानाह - उपशम इति कुलपुत्र
1 This citation is missing in T.
म. २०

"
This is the P.L. Vaidya edition (Buddhist Sanskrit Texts No. 10, Madhyamakasāstra of Nāgārjuna with the commentary: Prasannapadā by Candrakīrti, 1960).
In Vaidya's edition, page 155, line 28:
Let's see what is printed:
कल्पकालानलसतारारश्मिविसरहरिणी (or सतारारश्मिविसरहेरपिणी as I mistakenly read before? No, it's definitely हरिणी).
Wait, look at the letter between ता and रश्मि:
Wait, is it "सतारारश्मिविसरहरिणी"?
Let's look at:
स - ता - रा - रश्मि
Wait, is the third letter 'रा'?
Look at 'रा' in 'जरामरण':
The 'रा' in 'जरामरण' has a vertical top-left curving down, with ā-matra.
The letter here has: a vertical down, then... wait! It's 'भा'!
Wait, 'भा'? No.
Could it be 'गा'? No.
It is 'रा'!
Wait, is the next letter 'र'?
Yes, it's 'र'!
So it is printed: सतारारश्मि!
Wait, why is there an extra stroke? Is it सतारारश्मिविसरहरिणी?

पृष्ठम् १५६

१५६ मध्यमकशास्त्रे [१८.७-
B 367 एवं पूर्वसुशुद्धत्वात्सर्वसत्त्वाशयेरिता ।
वान्निश्चरति बुद्धस्य न चास्यास्तीह कल्पना ॥
प्रतिश्रुत्कादयः शब्दा नाध्यात्मं न बहिः स्थिताः ।
.वागप्येवं नरेन्द्रस्य नाध्यात्मं न बहिः स्थिता ॥ इति ।
तथा—
देवत चोदनि दुन्दुभि दिव्य कर्मविपाक निवृत्त मरूणां ।
देव प्रमत्तविहारिण जात्वा दुन्दुभिघोष पमुञ्चि नभातो ॥
सर्व अनित्य अशाश्वत कामा इतर अध्रुव फेनसभावाः ।
मायमरीचिसमा दकचन्द्राः सर्व्वि भवाः सुपिनान्तसभावाः ॥
दुन्दुभि वादित शक्रमरुद्भिः सौर्द्धय संक्रमि धर्मसभायाम् ।
धर्मकथां पकरोति मरूणां या कथ शान्त विरागनुकूला ॥
तथा आर्यसमाधिराजे—
बुद्धो यदा भेष्यति धर्मराजः
सर्जाण धर्मांण प्रकाशको मुनिः ।
तृणगुल्मवृक्षौषधि शैल पर्वत
अभाव धर्मोण रवो भविष्यति ॥
यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः ।
तावन्तु खो तस्य तथागतस्य
स्वरु निश्चरी लोकविनायकस्य ॥
[समाधिराजसूत्र-८०४,५]
B 368 इति विस्तरः ॥
तथा—
एकस्वरा तु तव लोकहितो नानाधिमुक्ति स्वरु निश्चरति ।
एकैकमन्विममभाषि जिनो ब्रूहि स्मितं प्रकृतकस्य कृते ॥ इति ॥
[समाधिराजसूत्र-१४.८७]
अत्रैके परिचोदयन्ति—नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिकाः, यस्मात् कुशलाकुशलं कर्म कर्तारं
च फलं च सर्वं च लोकं भावस्वभावशून्यमिति ब्रुवते । नास्तिका अपि हि एतन्नास्तीति ब्रुवते ।
तस्मान्नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिका इति । नैवम् । कुतः ? प्रतीत्यसमुत्पादवादिनो हि माध्यमिकाः,
हेतुप्रत्ययान् प्राप्य प्रतीत्य समुत्पन्नत्वात् सर्वमेव इहलोकपरलोकं निःस्वभावं वर्णयन्ति। यथा-
स्वरूपवादिनो नैव नास्तिकाः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाद् भावस्वभावशून्यत्वेन न परलोकाद्यभावं
१ T reads इत्यादि for इति and om. from तथा up to प्रकृतकस्य कृते below. २ Mss.
पाक्य for सार्धय. ३ T reads नैवं नास्तिकाः प्रतीत्य...शून्यत्वेन परलोका° for यथास्वरूपवादिनो...
शून्यत्वेन न परलोका°.

पृष्ठम् १५७

-१८.८] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १५७
प्रतिपन्नाः । किं तर्हि ऐहलौकिकं वस्तुजातमुपलभ्य स्वभावतः तस्य परलोकादिहागमनम्,
इहलोकाच्च परलोकगमनमपश्यन्तः इहलोकोपलब्धपदार्थसदृशपदार्थान्तरापवादं कुर्वन्ति ।
तथापि वस्तुस्वरूपेण अविद्यमानस्यैव ते नास्तित्वं प्रतिपन्नाः इत्यमुना तावद्दर्शनेन
साम्यमस्तीति चेत्, न हि । कुतः ? संवृत्या माध्यमिकैरस्तित्वेनाभ्युपगमान्न तुल्यता ।
वस्तुतस्तुल्येतेति चेत्, यद्यपि वस्तुतोऽसिद्धिस्तुल्या, तथापि प्रतिपत्तृभेदादतुल्यता । यथा हि
कृतचौर्यं पुरुषमेकः सम्यग्परिज्ञायैव तदमित्रप्रेरितः तं मिथ्या व्याचष्टे चौर्यमनेन कृतमिति,
अपरस्तु साक्षाद् दृष्ट्वा दूषयति, तत्र यद्यपि वस्तुतो नास्ति भेदः, तथापि परिज्ञातृभेदादेकस्तत्र B 369
मृषावादीत्युच्यते, अपरस्तु सत्यवादीति, एकश्च अयशसा च अपुण्येन च सम्यक् परीक्ष्यमाणो
युज्यते नापरः, एवमिहापि यथावद्विदितवस्तुस्वरूपाणां माध्यमिकानां ब्रुवतामवगच्छतां च
वस्तुस्वरूपाभेदेऽपि यथावदविदितवस्तुस्वरूपैर्नास्तिकैः सह ज्ञानाभिधानयोर्नास्ति साम्यम् । यथैव
हि उपेक्षासामान्येऽपि अप्रतिसंख्याय प्रतिसंख्याय उपेक्षकयोरिव पृथग्जनार्हतोः जात्यन्ध-
चक्षुष्मतोश्च विषमप्रपातप्रदेशविनिश्चितसामान्येऽपि यथास्ति महान् विशेषः, तथा नास्तिकानां
माध्यमिकानां च विशेषो भविष्यतीति पूर्वाचार्याः । इत्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः ॥ ७॥
अत्राह—यद्यपि एवम्
अनुत्पन्नानिरुद्धा हि निर्वाणमिव धर्मता ।
तस्यां च नास्ति वाक्चित्तयोः प्रवृत्तिः, तथापि नैवासौ अदेश्यमाना शक्या जनैर्विज्ञातु-
मिति अवश्यं तस्यामवतारणार्थं विनेयजनानां संवृतिसत्यापेक्षया कदाचिद्देशनानुपूर्वी
भवितव्यम्, इत्यतः सा कथ्यतामिति । उच्यते । इयमत्र बुद्धानां भगवतां तत्त्वामृतावतारदेशना-
नुपूर्वी विज्ञेया, यदुत—
सर्वं तथ्यं न वा तथ्यं तथ्यं चातथ्यमेव च ।
नैवातथ्यं नैव तथ्यमेतद्बुद्धानुशासनम् ॥ ८ ॥
तत्र— B 370
यद्यद्यस्य प्रियं पूर्वं तत्तत्तस्य समाचरेत् ।
न हि प्रतिहतः पात्रं सद्धर्मस्य कथंचन ॥ इति ।
तथा च भगवतोक्तम्—
लोको मया सार्धं विवदति । नाहं लोकेन सार्धं विवदामि । यल्लोकेऽस्ति संमतम्,
तन्ममाप्यस्ति संमतम् । यल्लोके नास्ति संमतम्, ममापि तन्नास्ति संमतम् ।
इत्यागमाच्च ॥
नान्यया भाषया म्लेच्छः शक्यो ग्राहयितुं यथा ।
न लौकिकमृते लोकः शक्यो ग्राहयितुं तथा ॥
[चतुःशतक-८.१९]
१ P reads after इति, the stanza नान्यया etc. against Mss. and even against T.

१५८ मध्यमशास्त्रे [ १८.९-

इत्यादित एव तावद्भगवता स्वप्रसिद्धपदार्थभेदस्वरूपविभागश्रवणसंजाताभिलाषस्य
विनेयजनस्य यदेतत् स्कन्धधात्वायतनादिकमविद्यातैमिकैः सत्यतः परिकल्पितमुपलब्धम्, तदेव
तावत् सत्यमित्युपवर्णितं भगवता तद्दर्शनापेक्षया, आत्मनि लोकस्य गौरवोत्पादनार्थम् ।
विदितनिरवशेषलोकवृत्तान्तोऽयं भगवान् सर्वज्ञः सर्वदर्शी, यः एवं भवाग्रपर्यन्तस्य वायुमण्डलादे-
राकाशधातुपर्यवसानस्य भाजनलोकस्य सत्त्वलोकस्य च अविपरीतं स्थित्युत्पादप्रलयादिकं
सातिविचित्रप्रभेदं सहेतुकं सफलं सास्वादं सादीनवं चोपदिष्टवानिति । तदेवं भगवति उत्पन्न-
सर्वज्ञबुद्धिविनेयजनस्य उत्तरकालं तदेव सर्वं न वा तथ्यमित्युपदेशितम् । तत्र तथ्यं नाम यस्य
अन्यथात्वं नास्ति । विद्यते च प्रतिक्षणविनाशित्वात् संस्काराणामन्यथाभावः, तस्मादन्यथाभाव-
सद्भावान्न वा तथ्यम् । वाशब्दश्चकारार्थो देशनासमुच्चये द्रष्टव्यः । सर्वं तथ्यं न च तथ्यमिति ॥

केषांचित् सर्वमेतत् तथ्यं च अतथ्यं चेति देशितम् । तत्र बालजनापेक्षया सर्वमेतत्
तथ्यम् । आर्यज्ञानापेक्षया तु सर्वमेतन्मृषा, तैरैवमनुपलम्भादिति ॥

केषांचित्तु अतिचिराभ्यस्ततत्त्वदर्शनानां किंचिन्मात्रानुत्खातावरणतरुमूलानां नैवातथ्यं
नैव तथ्यं तदिति देशितम् । तस्यापि किंचिन्मात्रस्यावरणस्य प्रहाणार्थं वन्ध्यासुतस्य अवदात-
श्यामताप्रतिषेधवदुभयमेतत् प्रतिषिद्धम् ॥

एतच्च बुद्धानां भगवतामनुशासनम् - उन्मार्गादपनीय सम्यग्मार्गप्रतिष्ठापनं शासनम् ।
एवमानुपूर्व्या शासनमनुशासनम् । विनेयजनानुरूप्येण वा शासनमनुशासनम् ।।

सर्वाश्चैता देशना बुद्धानां भगवतां महाकरुणोपायज्ञानवतां तत्त्वामृतावतारोपायत्वेन
व्यवस्थिताः । न हि तथागताः तत्त्वामृतावतारानुपायभूतवाक्यमुदाहरन्ति । व्याध्यनुरूपभैषज्योप-
संहारवत् ते विनेयजनानुजिघृक्षया यथानुरूपं धर्मं देशयन्ति । यथोक्तं शतके—

सदसत्सदसच्चेति नोभयं चेति कथ्यते ।
ननु व्याधिवशात्पथ्यमौषधं नाम जायते ॥
इति ॥ ८ ॥ [ चतुःशतक - ८.२० ]

किंलक्षणं पुनः तत् तत्त्वं यस्यैता देशना अवतारार्थमुपदिशन्ते भगवन्तः ? उक्तमेत-
दस्माभिः-
निवृत्तमभिधातव्यं निवृत्ते चित्तगोचरे । इति ।

यदा चैतदेवम्, तदा किमपरं पृच्छयते ? यद्यप्येवम्, तथापि व्यवहारसत्यानुरोधेन
लौकिकतथ्याद्यभ्युपगमवत् तस्यापि समारोपतो लक्षणमुच्यतामिति । तदुच्यते—

अपरप्रत्ययं शान्तं प्रपञ्चैरप्रपञ्चितम् ।
निर्विकल्पमनानार्थमेतत्तत्त्वस्य लक्षणम् ॥ ९ ॥

१ P तथ्यं for सत्यम् against Mss. २ P सर्वं for पथ्यम् against Mss. T however seems to read सर्वं. ३ T om. भगवन्तः.

-१८.९ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १५९

तत्र नास्मिन् परप्रत्ययोऽस्तीति अपरप्रत्ययम् । परोपदेशागम्यम् । स्वयमेवाधिगन्तव्य-
मित्यर्थः । यथा हि तैमिरिका वितथं केशमशकमक्षिकादिरूपं पश्यन्तो वितिमिरोपदेशेनापि न
शक्नुवन्ति केशानां यथावदवस्थितं स्वरूपमदर्शनन्यायेन अधिगन्तुम्, अतैमिरिका इवाधिगन्तुम्,
किं तर्हि अतैमिरिकोपदेशान्मिथ्यैतदित्येतावन्मात्रकमेव प्रतिपद्यन्ते । यदा तु तिमिरोपघात्य-
विपरीतशून्यतादर्शनाञ्जनाञ्जितबुद्धिनयनाः सन्तः समुपन्नतचक्षुर्ज्ञाना भवन्ति, तदा तत्
तत्त्वमनधिगमनयोगेन स्वयमधिगच्छन्तीति । एवमपरप्रत्ययं भावानां यत् स्वरूपं तत् तत्त्वम् ।
एतच्च शान्तस्वभावमतैमिरिककेशादर्शनवत् स्वभावविरहितमित्यर्थः । अत एव तत् प्रपञ्चै-
रप्रपञ्चितम् । प्रपञ्चो हि वाक्, प्रपञ्चयति अर्थानिति कृत्वा । प्रपञ्चैरप्रपञ्चितं वाग्भिरव्याहृतमित्यर्थः ॥

निर्विकल्पं च तत् । विकल्पश्चित्तप्रचारः । तद्रहितत्वात् तत् तत्त्वं निर्विकल्पम् ।
यथोक्तं सूत्रे —
परमार्थसत्यं कतमत् ? यत्र ज्ञानस्याप्यप्रचारः, कः पुनर्वादोऽक्षराणामिति ।
एवं निर्विकल्पम् ॥

नानार्थोऽस्येति नानार्थं भिन्नार्थम्, न नानार्थं अनानार्थम्, अभिन्नार्थमित्यर्थः । यथोक्त-
मार्यसत्यद्वयावतारसूत्रे —
देवपुत्र आह - कतमः पुनर्मञ्जुश्रीः सम्यक्प्रयोगः ? मञ्जुश्रीराह - यत्समा देवपुत्र
परमार्थतस्तथता धर्मधातुः अत्यन्ताजातिश्च, तत्समानि परमार्थतः पञ्चानन्तर्याणि, यत्समानि
पञ्चानन्तर्याणि तत्समानि दृष्टिकृतानि, यत्समानि दृष्टिकृतानि तत्समाः पृथग्जनधर्माः, यत्समाः
पृथग्जनधर्माः तत्समाः शैक्षधर्माः, यत्समाः शैक्षधर्माः तत्समा अशैक्षधर्माः, यत्समा अशैक्षधर्माः
तत्समाः सम्यक्संबुद्धधर्माः, यत्समाः सम्यक्संबुद्धधर्माः तत्समं निर्वाणम्, यत्समं निर्वाणं तत्समः
संसारः, यत्समः संसारः तत्समः परमार्थतः संक्लेशः, यत्समः परमार्थतः संक्लेशः तत्समं परमार्थतो
व्यवदानम्, यत्समं परमार्थतो व्यवदानं तत्समाः परमार्थतः सर्वधर्माः । एवं परमार्थतः सर्वधर्म-
समताप्रयुक्तो देवपुत्र भिक्षुः सम्यक्प्रयुक्त इत्युच्यते ॥

देवपुत्र आह – कतमया पुनर्मञ्जुश्रीः समतया यावत् परमार्थतो यत्समं व्यवदानं तत्समाः
सर्वधर्माः परमार्थत इति ? मञ्जुश्रीराह - परमार्थतः सर्वधर्मानुत्पादसमतया परमार्थतः सर्व-
धर्मात्यन्ताजातिसमतया परमार्थतः समाः सर्वधर्माः । तत् कस्माद्धेतोः ? परमार्थतो निर्वाणा-
नानाकरणा हि देवपुत्र सर्वधर्मा अत्यन्तानुत्पादतामुपादाय । तद्यथापि नाम देवपुत्र यच्च
मृद्भाजनस्याभ्यन्तरमाकाशम्, यच्च रत्नभाजनस्याकाशम्, आकाशधातोरेव एषः । तत् परमार्थतो
न किंचिन्नानाकरणम् । एवमेव देवपुत्र यः संक्लेशः, स परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । यदपि
व्यवदानं तदपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । संसारोऽपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । याव-

१ T यदा तु तिमिरोपघात्यञ्जनाञ्जितनयना अतैमिरिका एव [ भवन्ति ] तदा तत् केशादिस्वरूपमनधि-
गमनन्यायेनावगच्छन्ति । एवमार्यैः समारोपेण तत्त्वमपि देश्यताम्, तथापि तन्मात्रेण अनार्याणां तत्त्वरूपावगमो
न भवति । यदा तु अविद्यातिमिरोपघात्यविपरीत * . It is likely that available Mss. haplo-
graphicaly om. from तिमिरो° upto भवन्ति.

वेन महासत्त्वेन इयं प्रज्ञापारमिता पर्येषिता ?Line 59:एवमुक्तो भगवानायुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमेतदवोचत् -- सदाप्ररुदितेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन पूर्वे 25Line 60:प्रज्ञापारमितां पर्येषमाणेन कायेनानर्थिकेन जीवितनिरपेक्षेण लाभसत्कारश्लोकेष्वनिश्रितेनLine 61:पर्येषमाणेन पर्येषिता । तेन प्रज्ञापारमितां पर्येषमाणेन अरण्यगतेन अन्तरिक्षात्रिर्घोषःWait, "अन्तरिक्षात्रिर्घोषः" or "अन्तरिक्षात् निर्घोषः" or "अन्तरिक्षात्निर्घोषः"? Look at: अ-न्त-रि-क्षा-न्नि-र्घो-षः or न्नि? In Sanskrit, अन्तरिक्षात् + निर्घोषः = अन्तरिक्षान्निर्घोषः! Let's check the glyph: अ-न्त-रि-क्षा-न्नि-र्घो-षः (two na's: न्नि). Yes, अन्तरिक्षान्निर्घोषः! Line 62:श्रुतोऽभूत्-गच्छ कुलपुत्र पूर्वस्यां दिशि । तत्र प्रज्ञापारमितां श्र

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

गाः, मा दक्षिणेन, [ मा पूर्वेण ], मा पश्चिमेन, मा उत्तरेण, मा ऊर्ध्वं मा अधः, मा च अनुविदिश-
मवलोकयन् गाः । तथा च कुलपुत्र गच्छ यथा [ नात्मतो ] न सकायतश्चलसि न रूपतो
B 380 न वेदनातो न संज्ञातो न संस्कारेभ्यो न विज्ञानतश्चलसि । यो हि अतश्चलति स वितिष्ठते ।
[ कुतो वितिष्ठते ? ] बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते । यो बुद्धधर्मेभ्यो वितिष्ठते, स संसारे चरति । यः
5 संसारे चरति, स प्रज्ञापारमितायां न चरति, न च तामनुप्राप्नोतीति ॥
[ अष्टसाहस्रिका-४८१ ]
यावन्मारेण पापीयसा उदकेऽन्तर्धापिते अथास्यैतदभूत्-यन्वहमात्मनः कायं विद्धा इमं
पृथिवीप्रदेशं रुधिरेण सिञ्चेयम् । तत्कस्य हेतोः ? अयं पृथिवीप्रदेश उद्धतरजस्कः, मा
रजो

Here is the line-by-line transcription of the provided pages:

[पृष्ठम् १६४]

१६४ मध्यमकशास्त्रे [ १९.४-
यदा चैवम् अतीतमपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा प्रत्युत्पन्नानागतयोर्नास्ति सिद्धिः, एवं
प्रत्युत्पन्नापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा अतीतानागतयोः अनागतापेक्षया वा अनपेक्ष्या वा
B 384 प्रत्युत्पन्नातीतयोः असिद्धौ इष्यमाणायां तेनैव प्रत्युत्पन्नागतयोः अतीतापेक्षया वा अनपेक्षया
असिद्धिक्रमेण दूषणसाम्यमतिदिशन्नाह —
5 एतेनैवावशिष्टौ द्वौ क्रमेण परिवर्तकौ ।
उत्तमाधममध्यादीनेकत्वादींश्च लक्षयेत् ॥ ४ ॥
कथं कृत्वा ?
यद्यतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्नमपेक्ष्य हि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च प्रत्युत्पन्ने भविष्यतः ॥
10 कालोऽतीतोऽनागतश्च न स्तस्तत्र पुनर्यदि ।
कालोऽतीतोऽनागतश्च स्यातां क

१६६ मध्यमकशास्त्रे [ १९. ६-
न च कश्चन भावोऽस्ति
इति पूर्वं विस्तरेण प्रतिपादितत्वाल्लक्ष्यमाणप्रतिषेधाच्च । यदा चैवं न कश्चिद्भावोऽस्ति
भावतः, तदा -
कुतः कालो भविष्यति ॥ ६ ॥
कालाभावाच्च न सन्ति क्षणलवमुहूर्तादयः कालभेदाः तत्परिणामभूताः, इत्यतः कुतः
परिणामवत्त्वेन कालसिद्धिर्भविष्यति ? तस्मान्नास्त्येव भावानां स्वभावः इति ॥ उक्तं हि भगवता
आर्यहस्तिकक्ष्यसूत्रे -
यदि कोचि धर्माण भवेत्स्वभावः
B 388 तत्रैव गच्छेय जिनः सश्रावको ।
कूटस्थधर्माण सिया न निर्वृती
न निष्प्रपञ्चो भवि जातु पण्डितः ॥ इति ।
तथा -
बुद्धसहस्रशता य अतीता २.
धर्मसहस्रशतानि भणित्वा ।
नैव च धर्म न चाक्षर क्षीणा
नास्ति समुद्रवु तेन अक्षीणा ॥ इति ।
[ समाधिराजसूत्र - ३७.२२ ]
तथो-
उत्पादकाले हि तथागतस्य
मैत्रेयनामा विह यो भविष्यति ।
भविष्यतीयं कनकावृता मही
तस्या इदानीं कुत आगमोऽसौ ॥
३उल्लापनाः कामगुणा हि पञ्च
विश्रामणा मोहन मोषधर्मिणः ।
मध्याह्नकाले हि यथैव ग्रीष्मे
जलं मरीच्यां हि तथैव कामाः ॥
B 389 एकेन कल्पेन भवेद्धि लोको
आकाशभूतो गगनस्वभावो ।
१ T क्षणादयः for क्षणलवमुहूर्तादयः. २ Mss. तथथा for तथा which is based on T.
३. T. om. from उल्लापनाः to the end of the chapter.

-१९. १२ ] कालपरीक्षा एकोनविंशतितमं प्रकरणम् । १६७
दाहं विनाशं च पयान्ति भे[भी?]रवः
कुत आगमः कुत्र गतिश्च तेषाम् ॥ इति ॥
तथथा -
पञ्चेमानि भिक्षवः संज्ञामात्रं प्रतिज्ञामात्रं व्यवहारमात्रं संवृतिमात्रं यदुत अतीतोऽध्वा
ऽनागतोऽध्वा आकाशं निर्वाणं पुद्गलश्चेति ॥
॥ इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कालपरीक्षा नाम एकोनविंशं प्रकरणम् ॥

२०

सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।

२०
सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह – विद्यते कालः, फलप्रवृत्तौ सहकारिकारणभावात् । यो नास्ति, नासौ सह-
कारिकारणभावेन प्रतिपद्यते, बन्ध्यातनयवत् । तस्मादस्ति कालः, सहकारिकारणभावात् । इह
बीजावनिसलिलज्वलनपवनगगनाभिधानहेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य अयमङ्कुर उपजायमानः, सत्यामपि
बीजादिप्रत्ययसामग्र्याम्, ऋतुविशेषासंनिधानान्नोपजायते । यथा च बाह्येषु, एवमाध्यात्मिकेष्वपि ।
यथोक्तं भगवता –
न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैरपि ।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् ॥ इति ।
यस्माच्च एवमस्ति कालव्यवस्था, तस्मादस्त्यसौ कालो नाम, यः अङ्कुरादिप्रवृत्तौ
सहकारिकारणं भवतीति । उच्यते । स्यात् सहकारिकारणता कालस्य, यदि अङ्कुरादिफलस्य
प्रवृत्तिरेव स्यात् । न त्वस्ति । कथं कृत्वा ? इह बीजादिहेतुप्रत्ययसामग्रीतोऽङ्कुरादिफलोदये
परिकल्प्यमाने व्यवस्थितस्य वा फलस्य सामग्र्यां सत्यां तत उत्पादः परिकल्प्येत अव्यवस्थितस्य
वा ? किं चातः ? यदि तावद् व्यवस्थितस्य परिकल्प्यते, तन्न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलमस्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ १ ॥
यदि हेतुप्रत्ययसामग्र्यां त्वन्मतेन फलमस्ति, ननु एवं सति यस्मात् सामग्र्यामस्ति, कथं
तया तज्जन्यते ? न हि कुण्डे दधि विद्यमानं कुण्डेन जन्यते । अपि च । यदिष्यते तन्निष्पन्नत्वात्
निष्पन्नपुरोवस्थितघटवत् न पुनर्जन्मापेक्षते । अभिव्यक्तिः स्थौल्यं वा सूक्ष्मात्मना विद्यमानस्य
क्रियत इति चेत्, तस्यापि पक्षस्य पूर्वमेवै–
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते ।
[ म० शा० – १०.१३ ]
इत्यत्रोक्तमुत्तरम् ॥ १ ॥
अथ नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति परिकल्प्यते, एतदपि नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह–
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्या जायते यदि ।
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ॥ २ ॥
यदि हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति तत्फलम्, कथं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या फलं
जन्यते ? तत्र अविद्यमानत्वात् सिकताभिरिव तैलम् । अत एव असंभवयन्नाह–
फलं नास्ति च सामग्र्यां सामग्र्या जायते कथम् ।
न तत्फलं सामग्रीतो जायते इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥
किं चान्यत्–
१ P reads पूर्वमेवोत्तरत्वात् for पूर्वमेवै-

-२०.४] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १६९
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यामस्ति चेत्फलम् ।
गृह्येत ननु सामग्र्यां सामग्र्यां च न गृह्यते ॥ ३ ॥
यद् यत्र अस्ति, तत् तत्र गृह्यते, तद्यथा कुण्डे दधि । यच्च यत्र नास्ति
न तत्तत्र गृह्यते तद्यथा सिकतासु तैलम्, मण्डूकजटायां शिरोमणिः ॥
अथ स्यात्–विद्यमाना अपि पदार्थाः अतिसौक्ष्म्यात्, अतिसंनिकर्षात्, अतिविप्रकर्षात्,
इन्द्रियोपघातात्, मूर्तिवद्द्रव्यव्यवधानात्, मूर्त्यन्तर्धानात्, मनोऽनवस्थानात्, परमाण्ववत्
अक्ष्ण्योञ्जनशलाकावत् आदित्यगतिवत् तैमिरिकैकैककेशवत् अन्धबधिरादिरूपशब्दादिवत्
कुड्यादिव्यवहितघटादिवत् सिद्धदेवपिशाचादिशरीरवत् विषयान्तरव्यापृतस्य विषयान्तरवन्न गृह्यते
इति चेत्, किं खलु एषामगृह्यमाणानामस्तित्वे लिङ्गम्, येन एषामस्तित्वे सति अनुपलब्धिरिति
स्यात् ? अनुमानोपमानागमैर्ग्रहणादेषामस्तित्वमिति चेत्, न तर्हि तेषामनुपलब्धिरिति वक्तव्यम्,
अनुमानादिभिरुपलभ्यमानत्वात् । यद् रूपीन्द्रियग्राह्यं तद् एभिः कारणैर्विद्यमानमपि सन्न गृह्यते,
इति चेत्, उच्यते । किमस्माभिरेवमुक्तम् – रूपीन्द्रियैर्विद्यमानं सद् गृह्येतेति ? किं तर्हि
सामान्येनैव यद् ब्रूमः – गृह्येत ननु सामग्र्यामिति ॥
अथापि मन्यसे – यद् यत्र नास्ति, न तत् तस्मादुत्पद्यते सिकताभ्यस्तैलवत् । उत्पद्यते
च सामग्रीतः फलम्, तस्मादनुमानतः सामग्र्यां फलस्यास्तित्वमिति । उच्यते । यद् यत्र अस्ति,
न तत् तस्मादुत्पद्यते, तद्यथा कुण्डाद् दधि इति । अस्मादप्यनुमानादस्तित्वमस्य अयुक्तमिति
कृत्वा नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति किं न गृह्यते ?
अथापि स्यात् – उभयोरपि पक्षयोरनुमानविरोधाद् यथा अस्तित्वं न युक्तम्, एवं
नास्तित्वमपीति । उच्यते । न वयमसत्त्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितं सत्त्वमस्य
निराकुर्मः । एवं न वयमस्य सत्वं प्रतिपादयामः, किं तर्हि परपरिकल्पितमसत्त्वमस्य अपाकुर्मः ।
अन्तद्वयपरिहारेण मध्यमायाः प्रतिपदः प्रतिपादयितुमिष्टत्वादिति । उक्तं च आर्यदेवपादीये शतके—
स्तम्भादीनामलंकारो गृहस्यार्थे निरर्थकः ।
सत्कार्यमेव यस्येष्टं यस्यासत्कार्यमेव च ॥ इति ।
[ चतुःशतक -११.१५ ]
तदेवं न सामग्रीतः फलमुत्पद्यते विद्यमानस्य ग्रहणप्रसङ्गात्, इति व्यवस्थितम् ॥ ३ ॥
अथ मन्यसे – नास्त्येव सामग्र्यां फलमिति, एवमपि –
हेतोश्च प्रत्ययानां च सामग्र्यां नास्ति चेत्फलम् ।
हेतवः प्रत्ययाश्च स्युरहेतुप्रत्ययैः समाः ॥ ४ ॥
यथा हि ज्वालाङ्गारादिषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा तस्य ते हेतुप्रत्यया न भवन्ति, एवं
विवक्षितानामपि बीजादीनां हेतुप्रत्ययता न स्यात् तेषु अङ्कुरो नास्तीति कृत्वा । न च अहेतु-
प्रत्ययेभ्यः फलप्रवृत्तिर्युक्तेति नास्ति स्वभावतः फलप्रवृत्तिः ॥
१ T om. आर्यदेवपादीये.
म. २२

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from both pages, following the original formatting and layout.

[Page 170]

अत्राह – नैव हि सामग्र्याः फलोत्पादनसामर्थ्यमस्ति यतः इयं चिन्ता स्यात् – किं
सामग्र्यां फलमस्ति उताहो नास्तीति । किं तर्हि हेतोः फलोत्पादनसामर्थ्यम् । सामग्री तु हेतो-
रनुग्रहमात्रं करोति । स हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुं दत्वा निरुध्यते, तेन च हेतुना अनुगृह्यमाणं
फलमुत्पद्यते इति । उच्यते । नैव हि अजातस्य फलस्य हेतोरनुग्रहणमस्ति । न चाप्यजातस्य
वन्ध्यातनयस्येव केनचित्किंचिन्मात्रं कर्तुं शक्यमित्युक्तैषा कल्पना ॥ ४ ॥
अपि च –
हेतुं फलस्य दत्वा यदि हेतुर्निरुध्यते ।
यद्दत्तं यन्निरुद्धं च हेतोरात्मद्वयं भवेत् ॥ ५ ॥
यदि हेतुः फलोत्पत्त्यर्थं हेतुर्कं कारणं दत्वा निरुध्यत इति परिकल्प्यते, एवं सति
य

letter: it has a loop to the left... wait, that's य!
Wait, look at व्यर्थ्यात्: nobody writes व्यर्थ्यात्, it's grammatically वैयर्थ्यात्. But sometimes there are typos in books. Let's look at the image again:
Wait, could it be "संगतिवैयर्थ्यात्"?
Look at the repha: yes, there is a repha: संगतिर्वैयर्थ्यात्!

Wait, let's check line 23 of left page:
"रभ्युपेया । सा च कालत्रयेऽपि विचार्यमाणा न संभवति । अतो हेतुः फलं न जनयति । यथा"
Yes.

Let's check line 1 of left page:
"अथ मन्यसे — विद्यमानस्य फलस्य पुनर्जिनयितुमशक्यत्वात् अवृत एव असंबद्ध एव"
Wait, look at "पुनर्जिनयितुमशक्यत्वात्" vs "पुनर्जनयितुमशक्यत्वात्" again:
In line 1:
"पुनर्जनयितुमशक्यत्वात्" - look at 'जनयितुम':
Letter 1: ज
Letter 2: न
Letter 3: यि
Letter 4: तु
Letter 5: म
Is there an 'i' matra on 'ज' or 'न'?
No! The 'र्' (repha)

१७४ मध्यमकशास्त्रे [२०. १७-
फलं नोत्पत्स्यतेऽशून्यमशून्यं न निरोत्स्यते ।
अनिरुद्धमनुत्पन्नमशून्यं तद्भविष्यति ॥ १७ ॥
अशून्यं हि फलम्प्रतीत्यसमुत्पन्नं स्वभावव्यवस्थितम्, तदेवंविधं फलं नैवोत्पत्स्यते
स्वभावस्यानपायित्वाच्च न निरोत्स्यते । ततश्च अशून्यं तद्विद्यमानमनिरुद्धमनुत्पन्नं च स्यात् ।
न चैतदिष्टम्, इत्यतः अशून्यं तत्फलं न भवति, उत्पादनिरोधाभ्युपगमात् ॥ १७ ॥
इदानीं शून्यमपि तत्फलं न संभवति, अनुदयाद्वयवत्त्वप्रसङ्गात् इति प्रतिपादयन्नाह –
कथमुत्पत्स्यते शून्यं कथं शून्यं निरोत्स्यते ।
शून्यमप्यनिरुद्धं तदनुत्पन्नं प्रसज्यते ॥ १८ ॥
तत्र शून्यमुच्यते यत्स्वभावेन नास्ति । यच्च वस्तु स्वभावेन नास्ति, तत् कथमुत्पत्स्यते,
कथं वा निरोत्स्यते ? न हि स्वभावेन अविद्यमानस्य आकाशादेः उदयव्ययौ दृष्टौ । तस्माच्छून्यमपि
तत्फलमिष्यमाणमनिरुद्धमनुत्पन्नं च प्रसज्यते ॥ १८ ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स फलाद्व्यतिरिक्तो वा जनयेत्, व्यतिरिक्तो
वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह –
हेतोः फलस्य चैकत्वं न हि जातुपपद्यते ।
हेतोः फलस्य चान्यत्वं न हि जातुपपद्यते ॥ १९ ॥
तदेतत् प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह¹ –
एकत्वे फलहेत्वोः स्यादैक्यं जनकजन्ययोः ।
पृथक्त्वे फलहेत्वोः स्यात्तुल्यो हेतुरहेतुना ॥ २० ॥
यदि हेतोः फलस्य च एकत्वं स्यात्, तदा जन्यजनकयोरैकत्वमभ्युपेतं स्यात् । न
चानयोरेकत्वम्, पितापुत्रयोश्चक्षुर्विज्ञानयोर्बीजाङ्कुरयोश्चैक्यप्रसङ्गात् । एवं तावद् हेतोः फलस्य
च एकत्वं नास्ति ॥
इदानीमन्यत्वमपि नास्ति । किं कारणम् ? यदि हेतोः फलस्य च भवन्मतेनाभिमतमन्यत्वं
स्यात्, तदा परत्र निरपेक्षत्वाद् हेतुनिरपेक्षमेव फलं स्यात् । न चैतदेवम्, इत्यतः अन्यत्वमपि
हेतोः फलस्य च न संभवति । ययोश्च एवं विचार्यमाणयोस्तत्त्वान्यत्वे न स्तः, तयोर्न
कदाचिज्जन्यजनकभावः इष्यते । अतो नैव हेतुः फलं जनयति ॥ २० ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स तत्फलं स्वभावेन सद्भूतं वा जनयेत्,
असद्भूतं वा ? उभयथा च न युज्यते इत्याह –
फलं स्वभावसद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ।
फलं स्वभावासद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ॥ २१ ॥
तत्र यत् फलं स्वभावेन सद्भूतं स्वभावेन विद्यमानम्, तन्न पुनर्जन्यते विद्यमानत्वात्,
विद्यमानघटवत् । यदपि स्वभावेन असद्भूतं फलम्, तदपि हेतुर्न जनयति, स्वभावेन
असद्भूतत्वात्, खरविषाणवत् ॥
१ T प्रतिज्ञामात्रमस्ति, कथं सिध्यतीति चेत्, प्रतिपादनार्थमाह for प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह.
-२०. २३] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १७५
प्रतिबिम्बेनानेकान्तिकतेति चेत्, भवतु अनेकान्तिकता, नैःस्वाभाव्यं तु सिद्धं भावानाम् ।
ततश्च सत्स्वभावत्यागः स्यात्, अस्मद्वादानुवर्णनमेव स्यात् । स्वभावश्च न कश्चित् पदार्थो
नाम अस्तीति प्रतिद्वन्द्व्यभावात्¹ निःस्वभावोऽपि पदार्थो नास्तीति कुतोऽनेकान्तिकता ? न हि
अस्माकं प्रतिबिम्बकं सस्वभावं नापि निःस्वभावम्, धर्मिणमन्तरेण तद्धर्मयोरप्यभावात् । न हि
आर्याः प्रतिबिम्बकं नाम किंचित् निःस्वभावं सस्वभावं वा उपलभन्त इति ॥
तत्र पूर्वं फलं नोत्पत्स्यते [२०.१७-१८] इत्यादिना श्लोकद्वयेन साक्षादुत्पत्तिक्रियाकर्तृत्वं
फलस्य निषिद्धम् । इदानीं हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं प्रतिषिद्धमिति । अयमस्य
पूर्वकाद्विशेष इति विज्ञेयम् ॥ २१ ॥
अत्राह–यद्यपि हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं निषिद्धम्, तथापि हेतुस्तावत् स्वभावतोऽ-
स्ति, न च असति फले हेतोर्हेतुत्वं सिध्यति, तस्मात् फलमपि भविष्यतीति । उच्यते –
स्याद्धेतुः, यदि अजनयतोऽस्य हेतुत्वं स्यात्² ।
न चाजनयमानस्य हेतुत्वमुपपद्यते ।
अथ स्यात्–यद्यपि एवं हेतोर्हेतुत्वं नास्ति, तथापि फलं तावदस्ति । न च हेतुमन्तरेण
फलं युक्तमिति फलसद्भावाद् हेतुरपि भविष्यतीति । उच्यते । यदा अजनयमानस्य हेतोर्हेतुत्वं
नास्तीत्युक्तम्, तदा –
हेतुत्वानुपपत्तौ च फलं कस्य भविष्यति ॥ २२ ॥
इति । तस्मात् फलमपि नास्तीति ॥ २२ ॥
अत्राह–नैव हि केवलस्य हेतोः फलोत्पत्तिक्रियायाः प्रयोजकत्वम्, किं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या
फलं जन्यते इति । उच्यते । उक्तदोषत्वात् न युक्तमेतत् । अपि च, इयं हेतुप्रत्ययसामग्री यदि
फलस्य जनिकेति कल्प्यते, किं सा स्वयमेव तावदात्मानं जनयति, उताहो न ? यदि जनयतीति
कल्प्यते, तन्न युज्यते । न हि अलब्धात्मभावस्य प्रयोजकत्वं दृष्टमित्यतः सामग्र्या अवश्यं
लब्धात्मभावया भवितव्यम् । न च लब्धात्मभावायाः पुनः स्वात्मोत्पादे प्रयोजकत्वं युक्तम्,
इत्यतः न सामग्री स्वात्मानमुत्पादयति । या च आत्मानं नोत्पादयति, सा कथं फलमुत्पादयितुं
शक्नोतीति प्रतिपादयन्नाह –
न च प्रत्ययहेतूनामियमात्मानमात्मना ।
या सामग्री जनयते सा कथं जनयेत्फलम् ॥ २३ ॥
प्रत्ययानां हेतूनां च येयं सामग्री सा तावदात्मनैव आत्मानं नोत्पादयति, स्वात्मनि
वृत्तिविरोधात्, सत्याः पुनरुत्पादवैयर्थ्याच्च । या च एवमात्मानमेव तावन्न जनयति, सा कथं
फलं जनयिष्यति ? न हि वन्ध्यादुहिता आत्मानं जनयितुमशक्ता सती पुत्रं जनयिष्यतीति युज्यते ।
एवं सामग्र्यापि स्वात्माजनिका फलं जनयतीति न युज्यते ॥ २३ ॥
१ Mss. प्रतिद्वन्द्यभावाभावात्रिःस्वभावोऽपि स्वभावो नास्ति. Our text is based on T.
२ Mss. न स्यात् for स्यात् which is confirmed by T.

पृष्ठम् १७६

१७६ मध्यमकशास्त्रे [ २०. २४-
तस्मात् —
न सामग्रीकृतं फलं
अथापि स्यात् — यदि सामग्रीकृतं फलं न संभवति, एवं तर्हि असामग्रीकृतं भविष्यतीति
चेत्, उच्यते —
नासामग्रीकृतं फलम् ।
यदा सामग्रीकृतं फलं न संभवति, तदा कथमत्यन्तविरुद्धमसामग्रीकृतं भविष्यति ?
असामग्रीकृतं फलं न संभवति ॥
अथ स्यात् — यद्यपि नास्ति फलं स्वभावतः, तथापि हेतुप्रत्ययसामग्री तावदस्ति । न
च फलमन्तरेण हेतुप्रत्ययसामग्री संभवतीति फलमपि संभविष्यतीति । उच्यते । स्याद्धेतुप्रत्यय-
सामग्री, यदि फलमेव भवेत् । यदा तु यथोदितेन न्यायेन फलमेव नास्ति, तदा —
अस्ति प्रत्ययसामग्री कुत एव फलं विना ॥ २४ ॥
फलाभावे सति निर्हेतुका हेतुप्रत्ययसामग्री अपि नास्तीत्यभिप्रायः । उक्तं हि
आर्यललितविस्तरसूत्रे —
कण्ठोष्ठ प्रतीत्य तालुकं
जिह्वपरिवर्ति रवन्ति अक्षराः ।
न च कण्ठगता न तालुके
अक्षरैकैकश नोपलभ्यते ॥
सामग्रि प्रतीत्यतश्च सा
वाच मनुबुद्धिवशेन निश्चरी ।
मन वाच अदृश्यरूपिणी
बाह्यतोऽभ्यन्तरि नोपलभ्यते ॥
उत्पादव्ययं विपस्यतो
वाचरुतघोषस्वरस्य पण्डितः ।
क्षणिकां वशिकां तदा दृशी
सर्वे वाच प्रतिश्रुतकोपमा ॥
[ ललितविस्तर - १२.१११-११३ ]
तथा आर्योपालिपरिपृच्छायामुक्तं भगवता —
इह शासनि सूरमणीये
प्रव्रजथा गृहेलिङ्ग जहित्वा ।
फलवन्तु भविष्य श्रेष्ठ
एषु निदेशितु कारुणिकेन ॥
१ P अक्षरैकैक च for अक्षरैकैकश.

पृष्ठम् १७७

-२०. २४ ] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १७७
प्रव्रजित्व गृहेलिङ्ग जहित्वा
सर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः ।
पुन धर्मसभावि तुलित्वा
सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ॥
अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं
आश्चरियं पुन जायति तेषाम् ।
अहोऽतिकारुणिको नरसिंहो
सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन ॥ इति ।
तथा आर्यप्रज्ञापारमितायामष्टसाहस्रिकायाम् —
तेन हि कौशिक बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन महासंनाहसंनद्धेन न रूपे स्थातव्यं न
वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु न विज्ञाने स्थातव्यम् । न स्रोतआपत्तिफले न सकृदागामिफले
न अनागामिफले न अर्हत्त्वे न प्रत्येकबुद्धत्वे न सम्यक्संबुद्धत्वे स्थातव्यम् ॥ इति ॥
[ अष्टसाहस्रिका - ३४ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
सामग्रीपरीक्षा नाम विंशतितमं प्रकरणम् ॥
म. २३

[पृष्ठम् - ४१०]

२१
संभवविभवपरीक्षा एकविंशतितमं प्रकरणम् ।
अत्राह — विद्यत एव स्वभावतः कालः, संभवविभवनिमित्तत्वात् । इह कंचित् काल-
विशेषमपेक्ष्य अङ्कुरोत्पत्तिः भावानामुत्पादो भवति, कंचित्कालविशेषमपेक्ष्य विभवो विनाशो भवति,
न सर्वदा, विद्यमानायामपि हेतुप्रत्ययसामग्र्याम् — इत्यतो विद्यत एव कालः, संभवविभव-
निमित्तत्वात् । उच्यते । स्यात् संभवविभवनिमित्तता कालस्य यदि संभवविभवावेव स्याताम् ।
न तु स्तः । यथा च न स्तः, तथा प्रतिपादयन्नाह —
विना वा सह वा नास्ति विभवः संभवेन वै ।
विना वा सह वा नास्ति संभवो विभवेन वै ॥ १ ॥
इह यदि संभवविभवौ स्याताम्, तौ अन्योन्यं सहभावेन वा स्याताम्, विनाभावेन वा ।
उभयथा च विचार्यमाणौ न संभवतः । कथं कृत्वा ? तत्र तावद् यथा विना संभवेन उत्पादेन
विभवो विनाशो नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह —
भविष्यति कथं नाम विभवः संभवं विना ।
विनैव जन्म मरणं विभवो नोद्भवं विना ॥ २ ॥
संभवं विना कथं नाम विभवो विनाशो भविष्यति ? कथं नामेत्यनेन प्रसिद्धमत्यन्ता-
संभवं दर्शयति । कथं नाम भविष्यति, नैव एतत्संभवतीत्यभिप्रायः । यदि पुनर्विनैव
संभवं विभवः स्यात्, को दोषः स्यात् ? उच्यते । विनैव जन्म मरणं स्यात्, अजातस्य मरणं
स्यात् । न च अजातस्य मरणं दृष्टमिति । तस्माद्विभवो नोद्भवं विना भवितुमर्हति । आधेनात्र
श्लोकार्थेन प्रतिज्ञा, मध्येन पादेन प्रसङ्गापादनम्, अन्त्येन निगमनमिति विज्ञेयम् ॥ २ ॥
एवं तावद्विना संभवेन विभवो न युक्तः इति प्रतिपाद्य इदानीं सह संभवेनापि विभवो न
संभवतीति तथा प्रतिपादयन्नाह —
संभवेनैव विभवः कथं सह भविष्यति ।
न जन्ममरणं चैवं तुल्यकालं हि विद्यते ॥ ३ ॥
यदि हि संभवेन सह युगपत् तुल्यकालं विभवः स्यात्, एवं सति जन्ममरणे युगपत्
स्याताम् । न चैवं परस्परविरुद्धे आलोकान्धकारवदेकस्मिन् काले विद्येते इति । तस्मात् सहापि
संभवेन विभवस्य नास्ति सिद्धिरिति स्थितम् ॥ ३ ॥
यदा चैवं संभवेन विना वा सह वा विभवस्य नास्ति सिद्धिः, एवं संभवस्यापि विना
वा सह वा विभवेन नास्ति सिद्धिरिति प्रतिपादयन्नाह —
भविष्यति कथं नाम संभवो विभवं विना ।
अनित्यता हि भावेषु न कदाचिन् न विद्यते ॥ ४ ॥
नैव हि संभवो विभवेन विना युज्यते । यस्मादनित्यता हि भावेषु भवनधर्मकेषु उत्पाद-
धर्मकेषु न कदाचिन् न विद्यते, किं तर्हि सर्वदैव विद्यते । उक्तं हि —

पादटिप्पणी :
१ T अङ्कुरादीनामुत्पत्तिरुत्पादो for अङ्कुरोत्पत्तिः भावानामुत्पादो.

[पृष्ठम् - ४११ / १७९]

[-२१.५] संभवविभवपरीक्षा एकविंशतितमं प्रकरणम् । १७९

जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा ।
तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना ॥ इति ।
[ म० शा०-७.२४ ]
यदा चैवं नियमनित्यानुगताः सर्वे भावाः, तदा कुतः सा काचिदवस्था या
विनाशरहिता स्यादिति ? अतो नास्ति विभवेन विना उत्पाद इति । एवं तावद्विना विभवेन
नास्ति संभवः । शेषमत्र संस्कृतपरीक्षायां विचारितत्वान्न विचार्यते ॥
यस्तु सहेतुको विनाशः, संस्कृतलक्षणत्वात्, उत्पादवत्, इति साधनमुत्क्षिप्य अन्त्य-
चित्तचैत्तक्षणैरनैकान्तिकतामाह, स न युक्तमाह, तद्विनाशास्यापि जातिप्रत्ययत्वेन सहेतुकत्वात्
साध्यसमत्वाच्च अनैकान्तिकताभावात् । यदपि निर्दिष्टम् — भावात्प्रभाव एव अभूत्वा भावादुत्पाद
उच्यते, तस्माद् द्रव्यसेदुत्पादसिद्धेर्द्वयहारतो दृष्टान्तभाव इति, तदपि न युक्तम्, अद्रव्यसतां
प्रतिबिम्बादीनां सहेतुकत्वाभ्युपगमात् । यथोक्तमाचार्यपादैः —
हेतुतः संभवो येषां तदभावान्न सन्ति ये ।
कथं नाम न ते स्पष्टं प्रतिबिम्बसमा मताः ॥ इति ।
अस्मादा[ गमात् ] कुतो व्यवहारतो दृष्टान्तसिद्धिः ? यदि च भावात्, यत् तत्त्वान्यत्वेन
न शक्यते वक्तुम्, तत् संवृत्यापि नास्तीत्युच्यते । नीलादिकमपि नास्तीत्युच्येत । यथोक्तं
रत्नावल्याम् —
रूपस्याभावमात्रत्वादाकाशं नाममात्रकम् ।
भूतैर्विना कुतो रूपं नाममात्रक्रमप्यतः ॥ इति ॥
अपि च । कुतो माध्यमिकानां स्वभावस्वरूपं सिद्धसत्ताकं यस्य अवस्थाविशेष उत्पादः स्यात् ?
अतः अयुक्तमेव दृष्टान्तासिद्धितोद्भावनम् । यच्चोक्तम् — न सहेतुको विनाशः, अविनाशवत्त्वात्, यथा
असंस्कृतमिति, तस्यैवं ब्रुवतो महान्तं विरोधमयं हेतुराभवति । यथा हि अयं हेतुर्विनाशस्य निर्हेतुकत्वं
साधयति, एवं संस्कृतलक्षणत्वाभावमपि साधयति । तथा संस्कारस्कन्धसंग्रहप्रतीत्यसमुत्पादाङ्ग-
संग्रहादिकमपि सर्वं विरोधयतीति न युक्तमेतन्मतम् । तथा । न विज्ञानं विषयस्वरूपच्छेदकम्,
अविज्ञानवत्त्वात्, असंस्कृतवत्, इत्यादिना सर्वानिष्टेधानन्महती अनिष्टापत्तिरुपपद्यतेऽस्य,
इति नास्थेयमेतत् ॥ ४ ॥
इदानीं विभवेन सह यथा संभवस्य नास्ति सिद्धिः, तथा प्रतिपादयन्नाह —
संभवो विभवेनैव कथं सह भविष्यति ।
न जन्ममरणं चैव तुल्यकालं हि विद्यते ॥ ५ ॥
यदि हि संभवो विभवेनैव सह स्यात्, तदा जन्ममरणयोस्तुल्यकालता स्यात् । न च [ सा ]
संभवति । तस्मात् सहभावेनापि संभवविभवयोर्नास्ति सिद्धिः ॥ ५ ॥

पादटिप्पणी :
१ T द्रव्यसत्तामुत्पादसिद्धेः for द्रव्यसदुत्पादसिद्धेः.
२ T उच्चताम् for उच्यते.
३ P आपतति for आभवति against Mss.

अथ स्यात् — यद्यपि जन्ममरणयोरेकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तथापि
विद्येते एव संभवविभवौ, वाच्यत्वात्, विज्ञानवत्, इति । उच्यते । यदि वाच्यत्वेन अनयोः
सिद्धिरिष्यते, वन्ध्यापुत्रस्यापि इष्यताम् ॥
अपि च —
सहान्योन्येन वा सिद्धिर्विनान्योन्येन वा ययोः ।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते ॥ ६ ॥
सहभावासहभावरहितं नास्ति पक्षान्तरं यतः संभवविभवयोः सिद्धिः स्यात् । अवाच्यतया
सिद्धिर्भविष्यतीति चेत्, केयमवाच्यता नाम ? यदि मिश्रीभावः, सोऽनुपपन्नः, पृथक्पृथगसिद्धयो-
र्मिश्रीभावाभावात् । अनिर्धार्यमाणस्वरूपत्वात् वन्ध्यापुत्रश्यामगौरतादिवन्न स्तस्तः एव संभवविभवाविति ।
यदा चैवं संभवविभवौ न स्तः, तदा तद्धेतुरपि कालो नास्तीति सिद्धम् ॥ ६ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ क्षयधर्मिणे वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मक्षयधर्मिणे वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
क्षयस्य संभवो नास्ति नाक्षयस्यापि संभवः ।
क्षयस्य विभवो नास्ति विभवो नाक्षयस्य च ॥ ७ ॥
तत्र क्षयस्य क्षयलक्षणस्य भावस्य विरोधिधर्मसद्भावात् संभवो न युक्तः । अक्षयस्यापि
भावलक्षणवियुक्तत्वात् खरविषाणस्येव संभवो न युक्तः । एवं क्षयस्य विभवो नास्ति । क्षयधर्मो हि
अविद्यमानः, तस्य निराश्रयो विभवो न युक्तः । तथा विभवो नाक्षयस्य च । अक्षयधर्मो हि
भावाभावलक्षणविलक्षणः । तस्य अविद्यमानस्य कुतो विभवो भविष्यति ? यौ च संभवविभवौ न
क्षयधर्मिणे नाक्षयधर्मिणो भावस्य संभवतः, तौ न संभवतः । इति न स्तः संभवविभवौ ॥ ७ ॥
अत्राह — विद्येते एव भावानां संभवविभवौ, तदाश्रयधर्मिसद्भावात् । इह भावाश्रयौ
संभवविभवौ, स च तावद् भावोऽस्ति, तत्सद्भावात् तदाश्रितावपि धर्मौ भविष्यतः इति । उच्यते ।
स्यातां भावाश्रितावेतौ धर्मौ, यदि भावः स्यात् । यदा तु भावो नास्ति, तदा —
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ।
कस्मात्पुनर्भावो नास्तीति चेत्, यस्मात् —
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ॥ ८ ॥
भावस्य हि लक्षणभूतौ संभवविभवौ, तौ च स्वरूपतो न स्तः इति प्रतिषिद्धौ । यदा
च तौ भावतः प्रतिषिद्धौ, तदा भावलक्षणं संभवं विभवं च विना कुतो भावलक्षणविलक्षणो
भावो भविष्यति ? भावं च विना न स्तः संभवविभवौ ॥
अपरे तु पूर्वार्धं पश्चिमं कृत्वा व्याचक्षते । स्तः एव संभवविभवौ, भावधर्मत्वात् । इह
यन्नास्ति, न तस्यास्ति भावधर्मत्वम्, तद्यथा मण्डूकजटाशिरोमणेः । भावधर्मौ च संभवविभवौ,
१ Mss. अनिर्धार्यमाणे for ˚माणौ. २ Mss. नाक्षयं for क्षयं. ३ Mss. भावधर्मित्वात् for ˚धर्मत्वात् which is confirmed by T.
तस्मात् स्तः एव तौ इति । यदि कस्यचित् परमार्थतः संभवविभवौ स्याताम्, स भाव इति युक्तं
स्यादभिधातुम् । तौ च न स्तः, इति
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ।
भावस्य संभवविभवसत्त्वे विद्यमानत्वात्, इति भावः । तदसत्त्वे च हेतोरासिद्धार्थता । तथा—
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ॥
आश्रयस्याभावादाश्रितस्य असिद्धिः इत्यभिसंधिरिति ॥ ८ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ शून्यस्य वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मशून्यस्य वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
संभवो विभवश्चैव न शून्यस्योपपद्यते ।
अविद्यमानाश्रयत्वादाकाशचित्रवदित्यभिप्रायः । तथा—
संभवो विभवश्चैव नाशून्यस्योपपद्यते ॥ ९ ॥
अशून्यस्य असत्त्वात् निराश्रयौ संभवविभवौ नोपपद्यतः ॥ ९ ॥
किं चान्यत् — इह यदि संभवविभवौ स्याताम्, तौ एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा ?
उभयथा च नोपपद्यते इत्याह —
संभवो विभवश्चैव नैक इत्युपपद्यते ।
परस्परविरुद्धयोरालोकान्धकारयोरिवैकत्वानुपपत्तेः ।
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥ १० ॥
उभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात् । न हि संभवरहितस्य विनाशः, न विभवरहितस्य
संभवो दृष्ट इति । एवमुभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात्
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥
अथ स्यात् — किमनया सूक्ष्मक्षिकया ? आगोपालाङ्गनादिको हि जनः यस्मात् संभवं
विभवं च पश्यति, तस्मात् स्तः संभवविभवौ । न हि अविद्यमानो वन्ध्यातनयः शक्यो द्रष्टुमिति ।
एवमपि —
दृश्यते संभवश्चैव विभवश्चैव ते भवेत् ।
उच्यते । अनैकान्तिकमेतत् । न हि यद् यद् लोकेनोपलभ्यते तस्य तस्य अस्तित्वम् ।
तथा हि आगोपालाङ्गनादिको जनो गन्धर्वनगरमायास्वप्नालातचक्रमरीचिकासलिलादिकमविद्यमान-
मपि पश्यति इन्द्रियोपघातात्, एवमिमावपि संभवविभवौ असन्तौ मोहादेव पश्यतीत्याह —
दृश्यते संभवश्चैव मोहाद्विभव एव च ॥ ११ ॥
अथ कस्मात् पुनरेतदेवं निश्चीयते — अविद्यमानस्वरूपाविमौ संभवविभवौ मोहादेव
बाललोकेन दृश्येते इति । युक्त्या ह्येतदेवं निश्चीयते । का पुनरत्र युक्तिः ? इह यदि कश्चिद् भावो
नाम भवेत्, नियतं स भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । तथा यदि अभावो नाम कश्चित्, सोऽपि
भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । उभयथा च उभयोरप्यसंभवः इत्याह—
१ T reads तत्रोच्यते before यदि. २ T seems to enlarge the text after
इन्द्रियोपघातात्.

the book or "नोत्पद्येत"? It looks like 'नोत्पद्येत' where the त् is tiny, or 'नोपद्येत'. Let's transcribe faithfully as printed: "नोत्पद्येत" or "नोपद्येत" (I will look closely: there is a tiny mark above the left shoulder of प, making it त्प, but let's check).
Wait, look at line 19: "व्ययस्यानुत्पत्तेर्हेतुरुच्छेदः प्रसज्यते ॥ १६ ॥"
Line 22: "स्वभावानुपपन्नत्वात् सर्वधर्माणाम् ।"
Line 25: "[म० शा० - १८.१०]" (Wait, is it १८.१० or १५.१०? It says १५.१०! Let's check: प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् । न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नो नापि शाश्वतम् ॥ That is MMK 18.10? No, MMK 18.10 is: यत्प्रतीत्य समुत्पन्नं न तत् तावत्तदेव तत् । न चान्यत्तन्न चोच्छिन्नं नापि शाश्वतमित्यतः ॥ Wait, what chapter is that? In MMK chapter 18, verse 10 is indeed "प्रतीत्य यद्यद्भवति...". Wait, does it say १५.१० or १८.१०? It says १८.१०, look