मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

अथ स्यात् — यद्यपि जन्ममरणयोरेकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तथापि
विद्येते एव संभवविभवौ, वाच्यत्वात्, विज्ञानवत्, इति । उच्यते । यदि वाच्यत्वेन अनयोः
सिद्धिरिष्यते, वन्ध्यापुत्रस्यापि इष्यताम् ॥
अपि च —
सहान्योन्येन वा सिद्धिर्विनान्योन्येन वा ययोः ।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते ॥ ६ ॥
सहभावासहभावरहितं नास्ति पक्षान्तरं यतः संभवविभवयोः सिद्धिः स्यात् । अवाच्यतया
सिद्धिर्भविष्यतीति चेत्, केयमवाच्यता नाम ? यदि मिश्रीभावः, सोऽनुपपन्नः, पृथक्पृथगसिद्धयो-
र्मिश्रीभावाभावात् । अनिर्धार्यमाणस्वरूपत्वात् वन्ध्यापुत्रश्यामगौरतादिवन्न स्तस्तः एव संभवविभवाविति ।
यदा चैवं संभवविभवौ न स्तः, तदा तद्धेतुरपि कालो नास्तीति सिद्धम् ॥ ६ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ क्षयधर्मिणे वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मक्षयधर्मिणे वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
क्षयस्य संभवो नास्ति नाक्षयस्यापि संभवः ।
क्षयस्य विभवो नास्ति विभवो नाक्षयस्य च ॥ ७ ॥
तत्र क्षयस्य क्षयलक्षणस्य भावस्य विरोधिधर्मसद्भावात् संभवो न युक्तः । अक्षयस्यापि
भावलक्षणवियुक्तत्वात् खरविषाणस्येव संभवो न युक्तः । एवं क्षयस्य विभवो नास्ति । क्षयधर्मो हि
अविद्यमानः, तस्य निराश्रयो विभवो न युक्तः । तथा विभवो नाक्षयस्य च । अक्षयधर्मो हि
भावाभावलक्षणविलक्षणः । तस्य अविद्यमानस्य कुतो विभवो भविष्यति ? यौ च संभवविभवौ न
क्षयधर्मिणे नाक्षयधर्मिणो भावस्य संभवतः, तौ न संभवतः । इति न स्तः संभवविभवौ ॥ ७ ॥
अत्राह — विद्येते एव भावानां संभवविभवौ, तदाश्रयधर्मिसद्भावात् । इह भावाश्रयौ
संभवविभवौ, स च तावद् भावोऽस्ति, तत्सद्भावात् तदाश्रितावपि धर्मौ भविष्यतः इति । उच्यते ।
स्यातां भावाश्रितावेतौ धर्मौ, यदि भावः स्यात् । यदा तु भावो नास्ति, तदा —
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ।
कस्मात्पुनर्भावो नास्तीति चेत्, यस्मात् —
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ॥ ८ ॥
भावस्य हि लक्षणभूतौ संभवविभवौ, तौ च स्वरूपतो न स्तः इति प्रतिषिद्धौ । यदा
च तौ भावतः प्रतिषिद्धौ, तदा भावलक्षणं संभवं विभवं च विना कुतो भावलक्षणविलक्षणो
भावो भविष्यति ? भावं च विना न स्तः संभवविभवौ ॥
अपरे तु पूर्वार्धं पश्चिमं कृत्वा व्याचक्षते । स्तः एव संभवविभवौ, भावधर्मत्वात् । इह
यन्नास्ति, न तस्यास्ति भावधर्मत्वम्, तद्यथा मण्डूकजटाशिरोमणेः । भावधर्मौ च संभवविभवौ,
१ Mss. अनिर्धार्यमाणे for ˚माणौ. २ Mss. नाक्षयं for क्षयं. ३ Mss. भावधर्मित्वात् for ˚धर्मत्वात् which is confirmed by T.
तस्मात् स्तः एव तौ इति । यदि कस्यचित् परमार्थतः संभवविभवौ स्याताम्, स भाव इति युक्तं
स्यादभिधातुम् । तौ च न स्तः, इति
संभवं विभवं चैव विना भावो न विद्यते ।
भावस्य संभवविभवसत्त्वे विद्यमानत्वात्, इति भावः । तदसत्त्वे च हेतोरासिद्धार्थता । तथा—
संभवो विभवश्चैव विना भावं न विद्यते ॥
आश्रयस्याभावादाश्रितस्य असिद्धिः इत्यभिसंधिरिति ॥ ८ ॥
किं चान्यत् — इहेमौ संभवविभवौ परिकल्प्यमानौ शून्यस्य वा भावस्य परिकल्प्येयाता-
मशून्यस्य वा ? उभयथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह —
संभवो विभवश्चैव न शून्यस्योपपद्यते ।
अविद्यमानाश्रयत्वादाकाशचित्रवदित्यभिप्रायः । तथा—
संभवो विभवश्चैव नाशून्यस्योपपद्यते ॥ ९ ॥
अशून्यस्य असत्त्वात् निराश्रयौ संभवविभवौ नोपपद्यतः ॥ ९ ॥
किं चान्यत् — इह यदि संभवविभवौ स्याताम्, तौ एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा ?
उभयथा च नोपपद्यते इत्याह —
संभवो विभवश्चैव नैक इत्युपपद्यते ।
परस्परविरुद्धयोरालोकान्धकारयोरिवैकत्वानुपपत्तेः ।
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥ १० ॥
उभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात् । न हि संभवरहितस्य विनाशः, न विभवरहितस्य
संभवो दृष्ट इति । एवमुभयोः परस्परमव्यभिचारित्वात्
संभवो विभवश्चैव न नानेत्युपपद्यते ॥
अथ स्यात् — किमनया सूक्ष्मक्षिकया ? आगोपालाङ्गनादिको हि जनः यस्मात् संभवं
विभवं च पश्यति, तस्मात् स्तः संभवविभवौ । न हि अविद्यमानो वन्ध्यातनयः शक्यो द्रष्टुमिति ।
एवमपि —
दृश्यते संभवश्चैव विभवश्चैव ते भवेत् ।
उच्यते । अनैकान्तिकमेतत् । न हि यद् यद् लोकेनोपलभ्यते तस्य तस्य अस्तित्वम् ।
तथा हि आगोपालाङ्गनादिको जनो गन्धर्वनगरमायास्वप्नालातचक्रमरीचिकासलिलादिकमविद्यमान-
मपि पश्यति इन्द्रियोपघातात्, एवमिमावपि संभवविभवौ असन्तौ मोहादेव पश्यतीत्याह —
दृश्यते संभवश्चैव मोहाद्विभव एव च ॥ ११ ॥
अथ कस्मात् पुनरेतदेवं निश्चीयते — अविद्यमानस्वरूपाविमौ संभवविभवौ मोहादेव
बाललोकेन दृश्येते इति । युक्त्या ह्येतदेवं निश्चीयते । का पुनरत्र युक्तिः ? इह यदि कश्चिद् भावो
नाम भवेत्, नियतं स भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । तथा यदि अभावो नाम कश्चित्, सोऽपि
भावाद्वा जायेत अभावाद्वा । उभयथा च उभयोरप्यसंभवः इत्याह—
१ T reads तत्रोच्यते before यदि. २ T seems to enlarge the text after
इन्द्रियोपघातात्.