मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् १५६

१५६ मध्यमकशास्त्रे [१८.७-
B 367 एवं पूर्वसुशुद्धत्वात्सर्वसत्त्वाशयेरिता ।
वान्निश्चरति बुद्धस्य न चास्यास्तीह कल्पना ॥
प्रतिश्रुत्कादयः शब्दा नाध्यात्मं न बहिः स्थिताः ।
.वागप्येवं नरेन्द्रस्य नाध्यात्मं न बहिः स्थिता ॥ इति ।
तथा—
देवत चोदनि दुन्दुभि दिव्य कर्मविपाक निवृत्त मरूणां ।
देव प्रमत्तविहारिण जात्वा दुन्दुभिघोष पमुञ्चि नभातो ॥
सर्व अनित्य अशाश्वत कामा इतर अध्रुव फेनसभावाः ।
मायमरीचिसमा दकचन्द्राः सर्व्वि भवाः सुपिनान्तसभावाः ॥
दुन्दुभि वादित शक्रमरुद्भिः सौर्द्धय संक्रमि धर्मसभायाम् ।
धर्मकथां पकरोति मरूणां या कथ शान्त विरागनुकूला ॥
तथा आर्यसमाधिराजे—
बुद्धो यदा भेष्यति धर्मराजः
सर्जाण धर्मांण प्रकाशको मुनिः ।
तृणगुल्मवृक्षौषधि शैल पर्वत
अभाव धर्मोण रवो भविष्यति ॥
यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः ।
तावन्तु खो तस्य तथागतस्य
स्वरु निश्चरी लोकविनायकस्य ॥
[समाधिराजसूत्र-८०४,५]
B 368 इति विस्तरः ॥
तथा—
एकस्वरा तु तव लोकहितो नानाधिमुक्ति स्वरु निश्चरति ।
एकैकमन्विममभाषि जिनो ब्रूहि स्मितं प्रकृतकस्य कृते ॥ इति ॥
[समाधिराजसूत्र-१४.८७]
अत्रैके परिचोदयन्ति—नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिकाः, यस्मात् कुशलाकुशलं कर्म कर्तारं
च फलं च सर्वं च लोकं भावस्वभावशून्यमिति ब्रुवते । नास्तिका अपि हि एतन्नास्तीति ब्रुवते ।
तस्मान्नास्तिकाविशिष्टा माध्यमिका इति । नैवम् । कुतः ? प्रतीत्यसमुत्पादवादिनो हि माध्यमिकाः,
हेतुप्रत्ययान् प्राप्य प्रतीत्य समुत्पन्नत्वात् सर्वमेव इहलोकपरलोकं निःस्वभावं वर्णयन्ति। यथा-
स्वरूपवादिनो नैव नास्तिकाः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वाद् भावस्वभावशून्यत्वेन न परलोकाद्यभावं
१ T reads इत्यादि for इति and om. from तथा up to प्रकृतकस्य कृते below. २ Mss.
पाक्य for सार्धय. ३ T reads नैवं नास्तिकाः प्रतीत्य...शून्यत्वेन परलोका° for यथास्वरूपवादिनो...
शून्यत्वेन न परलोका°.

---

पृष्ठम् १५७

-१८.८] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १५७
प्रतिपन्नाः । किं तर्हि ऐहलौकिकं वस्तुजातमुपलभ्य स्वभावतः तस्य परलोकादिहागमनम्,
इहलोकाच्च परलोकगमनमपश्यन्तः इहलोकोपलब्धपदार्थसदृशपदार्थान्तरापवादं कुर्वन्ति ।
तथापि वस्तुस्वरूपेण अविद्यमानस्यैव ते नास्तित्वं प्रतिपन्नाः इत्यमुना तावद्दर्शनेन
साम्यमस्तीति चेत्, न हि । कुतः ? संवृत्या माध्यमिकैरस्तित्वेनाभ्युपगमान्न तुल्यता ।
वस्तुतस्तुल्येतेति चेत्, यद्यपि वस्तुतोऽसिद्धिस्तुल्या, तथापि प्रतिपत्तृभेदादतुल्यता । यथा हि
कृतचौर्यं पुरुषमेकः सम्यग्परिज्ञायैव तदमित्रप्रेरितः तं मिथ्या व्याचष्टे चौर्यमनेन कृतमिति,
अपरस्तु साक्षाद् दृष्ट्वा दूषयति, तत्र यद्यपि वस्तुतो नास्ति भेदः, तथापि परिज्ञातृभेदादेकस्तत्र B 369
मृषावादीत्युच्यते, अपरस्तु सत्यवादीति, एकश्च अयशसा च अपुण्येन च सम्यक् परीक्ष्यमाणो
युज्यते नापरः, एवमिहापि यथावद्विदितवस्तुस्वरूपाणां माध्यमिकानां ब्रुवतामवगच्छतां च
वस्तुस्वरूपाभेदेऽपि यथावदविदितवस्तुस्वरूपैर्नास्तिकैः सह ज्ञानाभिधानयोर्नास्ति साम्यम् । यथैव
हि उपेक्षासामान्येऽपि अप्रतिसंख्याय प्रतिसंख्याय उपेक्षकयोरिव पृथग्जनार्हतोः जात्यन्ध-
चक्षुष्मतोश्च विषमप्रपातप्रदेशविनिश्चितसामान्येऽपि यथास्ति महान् विशेषः, तथा नास्तिकानां
माध्यमिकानां च विशेषो भविष्यतीति पूर्वाचार्याः । इत्यलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः ॥ ७॥
अत्राह—यद्यपि एवम्
अनुत्पन्नानिरुद्धा हि निर्वाणमिव धर्मता ।
तस्यां च नास्ति वाक्चित्तयोः प्रवृत्तिः, तथापि नैवासौ अदेश्यमाना शक्या जनैर्विज्ञातु-
मिति अवश्यं तस्यामवतारणार्थं विनेयजनानां संवृतिसत्यापेक्षया कदाचिद्देशनानुपूर्वी
भवितव्यम्, इत्यतः सा कथ्यतामिति । उच्यते । इयमत्र बुद्धानां भगवतां तत्त्वामृतावतारदेशना-
नुपूर्वी विज्ञेया, यदुत—
सर्वं तथ्यं न वा तथ्यं तथ्यं चातथ्यमेव च ।
नैवातथ्यं नैव तथ्यमेतद्बुद्धानुशासनम् ॥ ८ ॥
तत्र— B 370
यद्यद्यस्य प्रियं पूर्वं तत्तत्तस्य समाचरेत् ।
न हि प्रतिहतः पात्रं सद्धर्मस्य कथंचन ॥ इति ।
तथा च भगवतोक्तम्—
लोको मया सार्धं विवदति । नाहं लोकेन सार्धं विवदामि । यल्लोकेऽस्ति संमतम्,
तन्ममाप्यस्ति संमतम् । यल्लोके नास्ति संमतम्, ममापि तन्नास्ति संमतम् ।
इत्यागमाच्च ॥
नान्यया भाषया म्लेच्छः शक्यो ग्राहयितुं यथा ।
न लौकिकमृते लोकः शक्यो ग्राहयितुं तथा ॥
[चतुःशतक-८.१९]
१ P reads after इति, the stanza नान्यया etc. against Mss. and even against T.