मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१४८ मध्यमकशास्त्रे [१८.२-
B 347 न तु तत्समीपगतानाम्, एवमिहापि यथावस्थितात्मात्मीयपदार्थतत्त्वदर्शनविदूरदेशान्तरस्थितानां
संसाराध्वनि वर्तमानानामविद्याविपर्यासानुगमप्रमृषार्थ एव स्कन्धसमारोपः सत्यतः प्रतिभासमानः
पदार्थतत्त्वदर्शनसमीपस्थानां न प्रतिभासते । यथोक्तमाचार्यपादैः —
दूरादालोकितं रूपमासन्नैर्दृश्यते स्फुटम् ।
5 मरीचिर्यदि वारि स्यादासन्नैः किं न गृह्यते ॥
दूरीभूतैर्यथाम्भूतो लोकोऽयं दृश्यते यथा ।
न दृश्यते तदासन्नैरानिमित्तो मरीचिवत् ॥
मरीचिस्तोयसदृशी यथा नाम्नो न चार्थतः ।
स्कन्धास्तथात्मसदृशा नाम्नो नापि तेऽर्थतः ॥ इति ॥
10 अत एव च आत्मात्मीयानुपलम्भात्परमार्थदर्शनसमीपस्थो योगी नियतं भवति —
निर्ममो निरहंकारः शमादात्मात्मनीनयोः ॥ २ ॥
B 348 आत्मनि हितमात्मनीनम्, स्कन्धपञ्चकम्, आत्मीयमित्यर्थः । आत्मनोऽहंकारविषयस्य
आत्मनीनस्य च स्कन्धादेर्वस्तुनः ममकारविषयस्य शमादनुत्पादादनुपलम्भान्निर्ममो निरहंकारश्च
जायते योगी ॥ २ ॥
ननु च योऽसावेवं निर्ममो निरहंकारश्च योगी भवति, स तावदस्ति । सति च तस्मिन्
15 सिद्ध आत्मा स्कन्धाश्चेति । नैतदेवम् । यस्मात्—
निर्ममो निरहंकारो यश्च सोऽपि न विद्यते ।
निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति न पश्यति ॥ ३ ॥
आत्मनि स्कन्धेषु च सर्वथानुपलभ्यमानस्वरूपेषु कुतस्तद्व्यतिरिक्तोऽपरपदार्थो भविष्यति
योऽसौ निर्ममो निरहंकारश्चेति । यस्तु एवमसंविद्यमानस्वरूपं निर्ममं निरहंकारं च पश्यति, स
20 तत्त्वं न पश्यतीति विज्ञेयम् । यथोक्तं भगवता —
शून्यामाध्यात्मिकं पश्य पश्य शून्यं बहिर्गतम् ।
न विद्यते सोऽपि कश्चिद्यो भावयति शून्यताम् ॥
तथा—
25 योऽपि च चिन्तयि शून्यक धर्मान्
सोऽपि कुमार्र्गप्रपन्नकु बालः ।
अक्षर कीर्तित शून्यक धर्माः
ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ॥
३ T om. आचार्यपादैः. २. T न तथा तदासन्नैः for न दृश्यते तदासन्नैः
-१८.५] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम्। १४९
शान्त प्रशान्त य चिन्तयि धर्मान्
सोऽपि च चित्तु न जातु न भूतः ।
चित्तवितर्किग सर्वि पपञ्चाः B 349
तस्य अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ॥ इति ।
तथा— 5
स्कन्ध सभापतु शून्य विविक्त
बोधि सभोवतु शून्य विविक्त ।
योऽपि चरेत्स पि शून्यसभापो
ज्ञानवतो न तु बालजनस्य ॥
इति ॥ ३ ॥ 10
तदेवम् —
ममेत्यहमिति क्षीणे बहिर्द्धाध्यात्ममेव च ।
निरुध्यत उपादानं तत्क्षयाज्जन्मनः क्षयः ॥ ४ ॥
सत्कायदृष्टिमूलकाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः सत्कायदृष्टिहेतुकाः सर्वक्लेशाः सूत्रे उक्ताः । सा
च सत्कायदृष्टिरात्मात्मीयानुपलम्भात्प्रहीयते, तत्प्रहाणाच्च कामदृष्टिशीलव्रतात्मवादोपादानचतुष्टयं 15
प्रहीयते, उपादानक्षयाच्च जन्मनः पुनर्भवलक्षणस्य क्षयो भवति ॥ ४ ॥
यतश्च अयं जन्मन्निवृत्तिक्रमः एवं व्यवस्थापितः, तस्मात् —
कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षः B 350
इति स्थितम् । उपादाने हि क्षीणे तत्प्रत्ययो भवो न भवति । भवे निरुद्धे कुतो जाति-
20 जरामरणादिकस्य संभव इति । एवं कर्मक्लेशक्षयान्मोक्षो भवतीति स्थितम् ।
कर्मक्लेशानां तर्हि कस्य क्षयात्परिक्षय इति वक्तव्यम् । उच्यते —
कर्मक्लेशा विकल्पतः ।
ते प्रपञ्चात्प्रपञ्चस्तु शून्यतायां निरुध्यते ॥ ५ ॥
अयोनिशो हि रूपादिकं विकल्पयतो बालपृथग्जनस्य क्लेशा उपजायते रागादिकः 25
वक्ष्यति हि —
संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश्च कथ्यते ।
शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥
[ मध्यमशास्त्र — २३.१ ]
उक्तं च सूत्रे —
काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि ततो मे न भविष्यसि ॥ इति ॥
१. Mss. स धातु for सभापतु which is confirmed by T.