मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१७४ मध्यमकशास्त्रे [२०. १७-
फलं नोत्पत्स्यतेऽशून्यमशून्यं न निरोत्स्यते ।
अनिरुद्धमनुत्पन्नमशून्यं तद्भविष्यति ॥ १७ ॥
अशून्यं हि फलम्प्रतीत्यसमुत्पन्नं स्वभावव्यवस्थितम्, तदेवंविधं फलं नैवोत्पत्स्यते
स्वभावस्यानपायित्वाच्च न निरोत्स्यते । ततश्च अशून्यं तद्विद्यमानमनिरुद्धमनुत्पन्नं च स्यात् ।
न चैतदिष्टम्, इत्यतः अशून्यं तत्फलं न भवति, उत्पादनिरोधाभ्युपगमात् ॥ १७ ॥
इदानीं शून्यमपि तत्फलं न संभवति, अनुदयाद्वयवत्त्वप्रसङ्गात् इति प्रतिपादयन्नाह –
कथमुत्पत्स्यते शून्यं कथं शून्यं निरोत्स्यते ।
शून्यमप्यनिरुद्धं तदनुत्पन्नं प्रसज्यते ॥ १८ ॥
तत्र शून्यमुच्यते यत्स्वभावेन नास्ति । यच्च वस्तु स्वभावेन नास्ति, तत् कथमुत्पत्स्यते,
कथं वा निरोत्स्यते ? न हि स्वभावेन अविद्यमानस्य आकाशादेः उदयव्ययौ दृष्टौ । तस्माच्छून्यमपि
तत्फलमिष्यमाणमनिरुद्धमनुत्पन्नं च प्रसज्यते ॥ १८ ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स फलाद्व्यतिरिक्तो वा जनयेत्, व्यतिरिक्तो
वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह –
हेतोः फलस्य चैकत्वं न हि जातुपपद्यते ।
हेतोः फलस्य चान्यत्वं न हि जातुपपद्यते ॥ १९ ॥
तदेतत् प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह¹ –
एकत्वे फलहेत्वोः स्यादैक्यं जनकजन्ययोः ।
पृथक्त्वे फलहेत्वोः स्यात्तुल्यो हेतुरहेतुना ॥ २० ॥
यदि हेतोः फलस्य च एकत्वं स्यात्, तदा जन्यजनकयोरैकत्वमभ्युपेतं स्यात् । न
चानयोरेकत्वम्, पितापुत्रयोश्चक्षुर्विज्ञानयोर्बीजाङ्कुरयोश्चैक्यप्रसङ्गात् । एवं तावद् हेतोः फलस्य
च एकत्वं नास्ति ॥
इदानीमन्यत्वमपि नास्ति । किं कारणम् ? यदि हेतोः फलस्य च भवन्मतेनाभिमतमन्यत्वं
स्यात्, तदा परत्र निरपेक्षत्वाद् हेतुनिरपेक्षमेव फलं स्यात् । न चैतदेवम्, इत्यतः अन्यत्वमपि
हेतोः फलस्य च न संभवति । ययोश्च एवं विचार्यमाणयोस्तत्त्वान्यत्वे न स्तः, तयोर्न
कदाचिज्जन्यजनकभावः इष्यते । अतो नैव हेतुः फलं जनयति ॥ २० ॥
किं चान्यत् – यदि हेतुः फलं जनयेत्, स तत्फलं स्वभावेन सद्भूतं वा जनयेत्,
असद्भूतं वा ? उभयथा च न युज्यते इत्याह –
फलं स्वभावसद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ।
फलं स्वभावासद्भूतं किं हेतुर्जनयिष्यति ॥ २१ ॥
तत्र यत् फलं स्वभावेन सद्भूतं स्वभावेन विद्यमानम्, तन्न पुनर्जन्यते विद्यमानत्वात्,
विद्यमानघटवत् । यदपि स्वभावेन असद्भूतं फलम्, तदपि हेतुर्न जनयति, स्वभावेन
असद्भूतत्वात्, खरविषाणवत् ॥
१ T प्रतिज्ञामात्रमस्ति, कथं सिध्यतीति चेत्, प्रतिपादनार्थमाह for प्रतिज्ञामात्रकमिति प्रतिपादयन्नाह.
-२०. २३] सामग्रीपरीक्षा विंशतितमं प्रकरणम् । १७५
प्रतिबिम्बेनानेकान्तिकतेति चेत्, भवतु अनेकान्तिकता, नैःस्वाभाव्यं तु सिद्धं भावानाम् ।
ततश्च सत्स्वभावत्यागः स्यात्, अस्मद्वादानुवर्णनमेव स्यात् । स्वभावश्च न कश्चित् पदार्थो
नाम अस्तीति प्रतिद्वन्द्व्यभावात्¹ निःस्वभावोऽपि पदार्थो नास्तीति कुतोऽनेकान्तिकता ? न हि
अस्माकं प्रतिबिम्बकं सस्वभावं नापि निःस्वभावम्, धर्मिणमन्तरेण तद्धर्मयोरप्यभावात् । न हि
आर्याः प्रतिबिम्बकं नाम किंचित् निःस्वभावं सस्वभावं वा उपलभन्त इति ॥
तत्र पूर्वं फलं नोत्पत्स्यते [२०.१७-१८] इत्यादिना श्लोकद्वयेन साक्षादुत्पत्तिक्रियाकर्तृत्वं
फलस्य निषिद्धम् । इदानीं हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं प्रतिषिद्धमिति । अयमस्य
पूर्वकाद्विशेष इति विज्ञेयम् ॥ २१ ॥
अत्राह–यद्यपि हेतोः फलोत्पत्तिक्रियाप्रयोजकत्वं निषिद्धम्, तथापि हेतुस्तावत् स्वभावतोऽ-
स्ति, न च असति फले हेतोर्हेतुत्वं सिध्यति, तस्मात् फलमपि भविष्यतीति । उच्यते –
स्याद्धेतुः, यदि अजनयतोऽस्य हेतुत्वं स्यात्² ।
न चाजनयमानस्य हेतुत्वमुपपद्यते ।
अथ स्यात्–यद्यपि एवं हेतोर्हेतुत्वं नास्ति, तथापि फलं तावदस्ति । न च हेतुमन्तरेण
फलं युक्तमिति फलसद्भावाद् हेतुरपि भविष्यतीति । उच्यते । यदा अजनयमानस्य हेतोर्हेतुत्वं
नास्तीत्युक्तम्, तदा –
हेतुत्वानुपपत्तौ च फलं कस्य भविष्यति ॥ २२ ॥
इति । तस्मात् फलमपि नास्तीति ॥ २२ ॥
अत्राह–नैव हि केवलस्य हेतोः फलोत्पत्तिक्रियायाः प्रयोजकत्वम्, किं तर्हि हेतुप्रत्ययसामग्र्या
फलं जन्यते इति । उच्यते । उक्तदोषत्वात् न युक्तमेतत् । अपि च, इयं हेतुप्रत्ययसामग्री यदि
फलस्य जनिकेति कल्प्यते, किं सा स्वयमेव तावदात्मानं जनयति, उताहो न ? यदि जनयतीति
कल्प्यते, तन्न युज्यते । न हि अलब्धात्मभावस्य प्रयोजकत्वं दृष्टमित्यतः सामग्र्या अवश्यं
लब्धात्मभावया भवितव्यम् । न च लब्धात्मभावायाः पुनः स्वात्मोत्पादे प्रयोजकत्वं युक्तम्,
इत्यतः न सामग्री स्वात्मानमुत्पादयति । या च आत्मानं नोत्पादयति, सा कथं फलमुत्पादयितुं
शक्नोतीति प्रतिपादयन्नाह –
न च प्रत्ययहेतूनामियमात्मानमात्मना ।
या सामग्री जनयते सा कथं जनयेत्फलम् ॥ २३ ॥
प्रत्ययानां हेतूनां च येयं सामग्री सा तावदात्मनैव आत्मानं नोत्पादयति, स्वात्मनि
वृत्तिविरोधात्, सत्याः पुनरुत्पादवैयर्थ्याच्च । या च एवमात्मानमेव तावन्न जनयति, सा कथं
फलं जनयिष्यति ? न हि वन्ध्यादुहिता आत्मानं जनयितुमशक्ता सती पुत्रं जनयिष्यतीति युज्यते ।
एवं सामग्र्यापि स्वात्माजनिका फलं जनयतीति न युज्यते ॥ २३ ॥
१ Mss. प्रतिद्वन्द्यभावाभावात्रिःस्वभावोऽपि स्वभावो नास्ति. Our text is based on T.
२ Mss. न स्यात् for स्यात् which is confirmed by T.