मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

१४६ मध्यमशास्त्रे [ १८.१-
किं च—
स्कन्धा आत्मा चेदतस्तद्बहुत्वात्
आत्मानः स्युस्तेऽपि भूयांस एव ।
द्रव्यं चात्मा प्राप्नुयात्तादृशश्च
द्रव्ये वृत्तौ वैपरीत्यं च न स्यात् ॥
आत्मोच्छेदो निर्वृतौ स्यादवश्यं
नाशोत्पादौ निर्वृतेः प्राक् क्षणेषु ।
कर्तृर्नाशात्तत्फलाभाव एव
भुञ्जीतान्येनार्जितं कर्म चान्यः ॥
[ मध्यमकावतार–६.१२७–१२८ ]
इत्यादिना मध्यमकावतारे विस्तरेण विहितविचारादपि पक्षो बोद्धव्य इति नेह पुनर्विस्तरप्रपञ्च
आरभ्यते ॥
B 343 एवं तावत् स्कन्धा आत्मा न भवति । स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि न युज्यते । यदि हि
स्कन्धेभ्योऽन्य आत्मा भवेत्, अस्कन्धलक्षणो भवेत् । यथा हि गोरन्योऽश्वः न गोलक्षणो
भवति, एवमात्मापि स्कन्धव्यतिरिक्तः परिकल्प्यमानः अस्कन्धलक्षणो भवेत् । तत्र स्कन्धाः
संस्कृतत्वाद् हेतुप्रत्ययसंभूता उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणाः । तत्र अस्कन्धलक्षण आत्मा भवन्
भवेन्मतेन उत्पादस्थितिमङ्गलक्षणायुक्तः स्यात् । यश्चैवं भवति, सः अविद्यमानत्वादसंस्कृतत्वाद्वा
खपुष्पवनिर्वाणवद्वा नैव आत्मव्यपदेशं प्रतिलभते, नायमहंकारविषयत्वेन युज्यते, इति स्कन्धव्यति-
रिक्तोऽप्यात्मा न युज्यते ॥
अथवा । अयमन्योऽर्थः-यदि आत्मा स्कन्धव्यतिरिक्तः स्यात्, सः अस्कन्धलक्षणः
स्यात् । रूपणानुभवनििमत्तोग्रहणाभिसंस्करणविषयप्रतिविज्ञप्तिलक्षणाः पञ्च स्कन्धाः । आत्मा च
B 344 रूपादि्व विज्ञानं स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्त इष्यमाणः पृथगलक्षणसिद्धः स्यात्, पृथगलक्षणसिद्धश्च गृह्येत
रूपादि्व चित्तम् । न च गृह्यते । तस्मात् स्कन्धव्यतिरिक्तोऽपि नास्ति ॥
ननु च तीर्थिकाः स्कन्धेभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानं प्रतिपन्ना भिन्नलक्षणामाचक्षते, तस्मात्तेषा-
मबाधक एवायं विधिरिति । यथा च तीर्थिका आत्मनो भिन्नलक्षणमाचक्षते तथोक्तं मध्यमकावतारे –
आत्मा तीर्थ्यैः कल्प्यते नित्यरूपोऽ–
कर्त्ता भोक्ता निर्गुणो निष्क्रियश्च ।
कांचि्कंचिद्भेदमाश्रित्य तस्य
भेदं याता प्रक्रिया तीर्थिकानाम् ॥
[ मध्यमकावतार–६.१४२ ]
१. This line and the two following are missing in Paris Ms. as also in Cal.
२. T om. हेतुप्रत्ययसंभूता. ३. T om. भवेन्मतेन. ४. T om. लक्षण. ५. Mss. रूपादिज्ञान-
स्कन्धेभ्यः व्यतिरिक्तः for ˚स्कन्धव्यतिरिक्तः which reading is based on T.

---

-१८.१ ] आत्मपरीक्षा अष्टादशं प्रकरणम् । १४७
इत्यनेन । उच्यते । सत्यं ब्रुवन्ति तीर्थिकाः स्कन्धव्यतिरिक्तस्य लक्षणम्, न पुनस्ते स्वरूपत
आत्मानमुपलभ्य तस्य लक्षणमाचक्षते, किं तर्हि यथावदुपादायप्रज्ञप्यनवगमेन नाममात्रकमेवात्मानं
त्रासादप्रतिपद्यमानाः संवृतिसत्यदपि परिभ्रष्टा मिथ्याकल्पनयैव केवलमनुमानाभासमात्रविप्रलब्धाः B 345
सन्तः मोहात् परिकल्पयन्ति आत्मानम्, तस्य च लक्षणमाचक्षते । तेषां च कर्मकारकपरीक्षादिषु
आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं ब्रुवता संवृत्यापि प्रतिषेधो विहित एव । उक्तं च –
यथादर्शमुपादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
दृश्यते नाम तच्चैव न किंचिदपि तत्त्वतः ॥
अहंकारस्तथा स्कन्धानुपादायोपलभ्यते ।
न च कश्चित्स तत्त्वेन स्वमुखप्रतिबिम्बवत् ॥
यथादर्शमनादाय स्वमुखप्रतिबिम्बकम् ।
न दृश्यते तथा स्कन्धाननादायाहमित्यपि ॥
ऐवंविधार्थश्रवणाद्धर्मचक्षुरवासवान् ।
आर्य्यानन्दः स्वयं चैव भिक्षुभ्योऽभीक्ष्णमुक्तवान् ॥ इति ॥
अतो न पुनस्तत्प्रतिपादनार्थं यत्न आरभ्यते । उपादाय प्रज्ञप्यमान एव अविद्याविपर्यासानु-
गतानामात्माभिनिवेशास्पदभूतो मुमुक्षुभिर्विचार्यते, यस्येदं स्कन्धपञ्चकमुपादानत्वेन प्रतिभासते
किमसौ स्कन्धलक्षणः उत अस्कन्धलक्षणः इति । सर्वथा च विचारयन्तो मुमुक्षवो नैनमुपलभन्ते
भावस्वभावतः । तदा एषाम्—
आत्मन्यसति चात्मीयं कुत एव भविष्यति ।
आत्मानुपलम्भादात्मप्रज्ञप्त्युपादानं स्कन्धपञ्चकमात्मीयमिति सुतरां नोपलभन्ते । यथैव B 346
हि दग्धे रथे तदङ्गान्यपि दग्धान्नोपलभ्यन्ते, एवं योगिनो यदैव आत्मनैरात्म्यं प्रतिपद्यन्ते, तदैव
आत्मीयस्कन्धवस्तुनैरात्म्यमपि नियतं प्रतिपद्यन्ते । यथोक्तं रत्नावल्याम्—
अहंकारोद्भवः स्कन्धाः सोऽहंकारोऽनृतोऽर्थतः ।
बीजं यस्यानृतं तस्य प्ररोहः सत्यतः कुतः ॥
स्कन्धानसत्यान् दृष्ट्वैवाहंकारः प्रहीयते ।
अहंकारप्रहाणाच्च न पुनः स्कन्धसंभवः ॥ इति ॥
[ रत्नावली ]
यथैव हि ग्रीष्मे मध्याह्नकालावसानमासादितस्य विघननभोमध्यदेशमाचिक्रंसो-
रीषत्परिभ्रम्यमानपटुतरहुतभुग्वितातस्फुलिङ्गानिव विरूक्षरतमहीमण्डलोत्तानपरान् प्रदीप्तकिरणस्य
किरणान् प्रतीत्य विरूक्षरतमवनिदेशं चासाद्य विपरीतं च दर्शनमपेक्ष्य सलिलाकारा
मरीचय उपलभ्यमाना विदूरदेशावस्थितानां जन्मवतामतिप्रसन्नाभिनीलजलकारं प्रत्ययमादधति
१. T om. this stanza. २ Mss. विघने नभो° for विघननभो°. ३ Mss. अतिविप्रसन्न° for
अतिप्रसन्न°.