मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

यथोक्तमार्यरत्नकूटसूत्रे-
पञ्च च भिक्षुशतानि ध्यानलाभीनि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि इमां गम्भीरां धर्मदेशना-
मनवबुध्यमानानि अनवतरन्ति अनवगाहमानानि अनधिमुच्यमानानि । भगवानाह - तथा ह्येते
काश्यप भिक्षवः आभिमानिकाः इमामनास्रवां शीलविशुद्धिं नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । गम्भीरः काश्यप गाथामिनिहारो गम्भीरा च बुद्धानां
भगवतां बोधिः । सा न शक्या अनवरोपितकुशलमूलैः सत्त्वैः पापमित्रपरिगृहीतैरनधिमुक्तिकैर्बहुलैरधि-
मोक्तुम्। अपि च । एतानि काश्यप पञ्च भिक्षुशतानि काश्यपस्य तथागतस्य प्रवचनेऽन्यतीर्थिकश्रावका
अभूवन् । तैरेव तस्य काश्यपस्य तथागतस्यान्तिकादुपालम्भाभिप्रायैरेषा धर्मदेशना श्रुता । श्रुत्वा च
एकचित्तप्रसादो लब्धः । एवं तैर्वाग् भाषिता - आश्चर्यं यावन् मधुरप्रियभाणी काश्यपस्तथागतोऽर्हन्
सम्यक्संबुद्ध इति । त एतेनैकचित्तप्रसादेन प्रतिलब्धेन कालगताः त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नाः । ते
ततश्च्युताः समानाः इहोपपन्नाः । तेनैव च हेतुना इह मम शासने प्रव्रजिताः । तान्येतानि काश्यप
पञ्च भिक्षुशतानि दृष्टिप्रस्कन्नानि इमां गम्भीरां धर्मदेशनां नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्ते
उत्त्रस्यन्ति संत्रस्यन्ति संत्रासमापद्यन्ते । कृतं पुनरेषामनया धर्मदेशनया परिकर्म । न भूयो
दुर्गतिविनिपातं गमिष्यन्ति । एभिरेव च स्कन्धैः परिनिर्वास्यन्ति ॥
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म - गच्छ सुभूते, एतान् भिक्षून् संज्ञपय ।
सुभूतिराह - भगवत एव तावदेते भाषितं विलोमयन्ति, कः पुनर्वादो मम ? अथ भगवांस्तस्यां
वेलायां येन मार्गेणैते भिक्षवो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्वौ भिक्षू निर्मितौ स्म । अथ तानि पञ्च
भिक्षुशतानि येन मार्गेण तौ द्वौ भिक्षू निर्मितकौ तेनोपसंक्रामन्ति स्म । उपसंक्रम्य एतदवोचन् -
कुत्र आयुष्मन्तौ गमिष्यथः ? ताववोचताम् - गमिष्याव आवामरणायतनेषु । तत्र ध्यानसुखतत्संपर्श-
विहारैर्विहरिष्यावः ॥ .... तान्यपि पञ्च भिक्षुशतान्येतदवोचन् - वयमप्यायुष्मन्तौ भगवतो
धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे । तेन
वयमरणायतनेषु ध्यानसुखसंसपर्शविहारैर्विहरिष्याम इति । निर्मितकाववोचताम्- तेन हि आयुष्मन्तः
संगास्यामो न विवदिष्यामः । अविवादपरमो हि श्रमणधर्मः । ....यदिदमायुष्मन्त उच्यते
परिनिर्वाणमिति, कतमः स धर्मो यः परिनिर्वास्यति ? कश्चित्पुनरत्र कायः आत्मा वा सत्त्वो वा
जीवो वा जन्तुर्वा पोषो वा पुरुषो वा पुद्गलो वा मनुजो वा मानवो वा, यः परिनिर्वास्यति ? कस्य
वा क्षयात् परिनिर्वाणम् ? तेऽवोचन्....रागद्वेषमोहक्षयात् परिनिर्वाणम्।....निर्मितकाववोचताम्-
किं पुनरायुष्मतां संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षयिष्यथ ? तेऽवोचन्- न ते अध्यात्मं न बहिर्धा
नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि ते अपरिकल्यिता उत्पद्यन्ते । ........ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
कर्मफलपरीक्षा नाम सप्तदशमं प्रकरणम् ॥
१. The Mss. give here an amplified text of an introductory matter cited
already in chapter I. We have, following P, given only those portions which
are new. २. The text here as also in Chapter I are almost identical with slight
variations in reading individual words like अनुपलब्धितः for अनुपलब्भात्, तीर्णः for
उत्तीर्ण; विमुक्तितः for विनिर्मुुक्तितः.
१८
आत्मपरीक्षा अष्टादशमं प्रकरणम् ।
अत्राह - यदि क्लेशाः कर्माणि च देहाश्च कर्तारश्च फलानि च सर्वमेतन्न तत्त्वम्,
केवलं तु गन्धर्वनगरादिवदतत्वमेव सत् तत्त्वाकारेण प्रतिभासते बालानाम्, किं पुनरत्र तत्त्वम्,
कथं वा तत्त्वावतारः इति ? उच्यते । आध्यात्मिकबाह्यशेषवस्त्वनुपलम्भेन अध्यात्मं बहिश्च
यः सर्वथा अहंकारममकारपरिक्षयः, इदमत्र तत्त्वम् । तत्त्वावतारः पुनः -
समायदृष्टिप्रभवानशेषान्
क्लेशांश्च दोषांश्च धिया विपश्यन् ।
आत्मानमस्या विषयं च बुद्ध्वा
योगी करोत्यात्मनिषेधमेव ॥
[मध्यमकावतार - ६.१२०]
इत्यादिना मध्यमकावताराद्विस्तरेणावसेयः । कायदृष्टिमूलकमेव संसारमनुपश्यन् आत्मानु-
पलम्भाच्च कायदृष्टिप्रहाणं तत्प्रहाणाच्च सर्वक्लेशव्यावृत्तिं समनुपश्यन् प्रथमतरात्मानमेवोप-
परीक्षते, कोऽयमात्मा नामेति, योऽहंकारविषयः । स चायमहंकारस्य विषयः परिकल्प्यमानः
स्कन्धस्वभावो वा भवेत्स्कन्धव्यतिरिक्तो वा ? आधाराधेयतत्पक्षाणामपि एकत्वान्यत्वपक्षे एव
अन्तर्भावात् संक्षेपेणैव च विवक्षितत्वादेकत्वान्यत्वपक्षद्वयप्रतिषेधेनैव आत्मनिषेधमारब्धुकाम
आचार्य आह -
आत्मा स्कन्धा यदि भवेदुदयव्ययभाग्भवेत् ।
स्कन्धेभ्योऽन्यो यदि भवेद्भवेदस्कन्धलक्षणः ॥ १ ॥
किमर्थं पुनरन्यत्र तथागतपरीक्षायामग्नीन्धनपरीक्षायां च पञ्च पञ्च पक्षा उपन्यस्ताः, इह
तु पुनः पक्षद्वयमेवेति ? उच्यते । येनैव तत्र प्रकरणद्वये पञ्च पञ्च पक्षा निर्दिष्टाः, अत एव
अन्यत्र निर्दिष्टत्वान्न पुनरिह निर्दिश्यन्ते । संक्षेपेण तु पक्षद्वयमुपन्यस्यते इति ॥
तत्र यदि स्कन्धा आत्मेति परिकल्प्यते, तदा उदयव्ययभाग् उत्पादी च विनाशी च
आत्मा प्राप्नोति, स्कन्धानामुदयव्ययभाक्त्वात् । न चैवमिष्यते, आत्मानेक[त्व]दोषप्रसङ्गात्
वक्ष्यति हि -
नाप्यभूत्वा समुत्पन्नो दोषो ह्यत्र प्रसज्यते ।
कृतको वा भवेदात्मा संभूतो वाप्यहेतुकः ॥ इति ।
[मध्यमकशास्त्र - २७.१२]
तथा-
न चोपादानमेवात्मा व्येति तत्समुदेति च ।
कथं हि नाम