मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् ३४

तत्र चेष्टा चरणोक्षेपपरिक्षेपलक्षणा। यतो व्रजतो गन्तुर्यत्र देशे चेष्टा गतिः तत्रैव
देशे। सा च चेष्टा न गतेऽध्वनि संभवति नाप्यगते, किं तु गम्यमान एव। ततश्च गम्यमाने
गतिः। यत्र हि गतिरुपलभ्यते तद्गम्यमानम्, तच्च गमिक्रियया आविष्ट्यते। तस्माद् गम्यमान-
मेव गम्यते इति। एकोऽत्र गमिर्ज्ञानार्थः, अपरश्च देशान्तरसंप्राप्त्यर्थ इति ॥ २ ॥
एवमपि परिकल्प्यमाने गम्यमानं न गम्यत इत्याह —
गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते।
गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते ॥ ३ ॥
इह हि गमिक्रियायोगादेव गम्यमानव्यपदेशमिच्छति भवान्, तच्च इति गम्यत ब्रवीति।
एका चात्र गमिक्रिया, तया गम्यमानव्यपदेशो भवतु काममन्वनः। गम्यत इति भूयः क्रियासंबन्धो
गम्यमानम्य न युज्यत इति
गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते।
कारणमाह —
गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते ॥ इति ॥
गम्यमानमिति गम्यत इत्यर्थः। द्विगतं गमनं द्विगमनम्। एकस्या गमिक्रियाया गम्यमान-
मित्यत्रोपयुक्तत्वाद् द्वितीयाया अभावाच्च, गम्यत इत्ययं व्यपदेशो विना गमनेन यदा नैवोपपद्यते,
तदा गम्यमानं गम्यत इति परिपूर्णो वाक्यार्थो नास्तीत्यभिप्रायः। गम्यमानमित्येतावन्मात्रमेव
संभवति द्वितीयक्रियाभावात्, न तु गम्यत इति ॥ ३ ॥
अथ गम्यते इत्यत्रैव गमिक्रियासंबन्ध इष्यते, एवं सति गम्यमानव्यपदेशे नास्ति क्रिया-
संबन्ध इति न परिपूर्णता वाक्यार्थस्येत्याह —
गम्यमानस्य गमनं यस्य तस्य प्रसज्यते।
**

३६ मध्यमशास्त्रे [ २.९-
अत्राह – नागन्ता गच्छति नाप्युभयरहितः, किं तर्हि गन्तैव गच्छतीति । एतदप्यसत् ।
किं कारणम् ? यस्मात् –
गन्ता तावद्गच्छतीति कथमेवोपपत्स्यते ।
गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते ॥ ९ ॥
गन्ता गच्छतीत्यत्र वाक्ये एकैव गमिक्रिया, तया च गच्छतीति व्यपदिश्यते । गन्तेति
तु व्यपदेशे नास्ति द्वितीया गमिक्रिया इति । गमनेन विना गन्ता, अगच्छन् गन्तेति यदा न
संभवति, तदा गन्ता गच्छतीति न युज्यते । कामं गच्छतीत्यस्तु, गन्तेति तु न संभवतीति
तदयुक्तम् ॥ ९ ॥
अथ गतियोगात्सगतिक एव गन्ता, तथापि द्वितीयगमिक्रियाभावाद्गच्छतीति व्यपदेशो
न स्यादित्याह –
पक्षो गन्ता गच्छतीति यस्य तस्य प्रसज्यते ।
गमनेन विना गन्ता गन्तुर्गमनमिच्छतः ॥ १० ॥
यस्य वादिनो गमिक्रियायोगादेव गन्तेति पक्षः, तस्य गन्तुर्गमनमिच्छतः सगमनगन्तृव्यप-
देशाद्गमनेन विना गन्ता गच्छतीति स्यात्, द्वितीयगमिक्रियाभावात् । अतो गन्ता गच्छतीति
न युज्यते । गच्छतीत्येतस्यार्थे गन्तेति शब्दो गमनेन विना गन्तेत्यत्र वाक्ये ॥ १० ॥
अथ उभयत्रापि गतियोग इष्यते गन्ता गच्छतीति, एवमपि –
गमने द्वे प्रसज्येते गन्ता यद्युत गच्छति ।
गन्तेति चोच्यते येन गन्ता सन् यच्च गच्छति ॥ ११ ॥
येन गमनेन योगाद् गन्तेत्युच्यते व्यपदिश्यते तदेकं गमनम् । गन्ता भवन् यच्च
गच्छति, यां च गतिक्रियां करोति, तदेतद्गमनद्वयं प्रसक्तम् । अतो गन्तृद्वयप्रसङ्ग इति पूर्ववद्
दूषणं वक्तव्यम् । तस्मान्नास्ति गच्छतीति व्यपदेशः ॥
अत्राह – यद्यप्येवम्, तथापि देवदत्तो गच्छतीति व्यपदेशसद्भावाद्गमनमस्तीति । नैवम् ।
यस्माद्देवदत्ताश्रयैवैषा चिन्ता किमसौ गन्ता सन् गच्छति, उत अगन्ता गच्छति, तद्वयतिरिक्तो
वेति । सर्वथा च नोपपद्यत इति यत्किंचिदेतत् ॥
अत्राह – विद्यत एव गमनम्, तदारम्भसद्भावात् । इह देवदत्तः स्थित्युपमर्देन गमन-
मारभते । न च अविद्यमानकूर्मरोमप्रावारादिकमारभ्यते । उच्यते । स्याद्गमनं यदि तदारम्भे एव
स्यात् । यस्मात् –
गते नारभ्यते गन्तुं गतं नारभ्यतेऽगते ।
नारभ्यते गम्यमाने गन्तुमारभ्यते कुह ॥ १२ ॥

१. C अतो ग यन्ता गच्छतीति न युज्यते । गच्छतोति न युज्यते । गच्छतीति एतस्यार्थे; Paris Ms.
om. गन्ता. २. Mss. ˚श्रयैव नैव चिन्ता; P ˚श्रयैवैष for ˚श्रयैवषा. ३. Mss. ˚प्रवार्या or ˚प्रचार्या.

-२.१५] गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् । ३७
यदि गमनारम्भो भवेत्, तद् गते वाध्वन्यारभ्येत, अगते वा गम्यमाने वा । तत्र गते
गमनं नारभ्यते, तद्धि नाम उपरतगमिक्रियम् । यदि तत्र गमनमारभ्येत, तद् गतमित्येवं न
स्याद् अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् । अगतेऽपि गमनं नारभ्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् । नापि
गम्यमाने, तदभावात् क्रियाद्वयप्रसङ्गात् कर्तृद्वयप्रसङ्गाच्च । तदेवं सर्वत्र गमनारम्भमपश्यन्नाह –
गन्तुमारभ्यते कुहेति ॥ १२ ॥
यथा च गमनं न संभवति तथा प्रतिपादयन्नाह–
न पूर्वं गमनारम्भाद्गम्यमानं न वा गतम् ।
यत्रारभ्येत गमनमगते गमनं कुतः ॥ १३ ॥
इह देवदत्तो यदावस्थित आस्ते, स तदा गमनं नारभते । तस्य गमनारम्भात्पूर्वं न
गम्यमानमध्वजातमस्ति, न च गतं यत्र गमनमारभ्येत । तस्माद् गतगम्यमानाभावदेनयोर्न
गमनारम्भः ॥
अथ स्यात् – यद्यपि गमनारम्भात्पूर्वं न गतं न गम्यमानं तथाप्यगतमस्ति, तत्र
गमनारम्भः स्यादिति । उच्यते । अगते गमनं कुतः । अनुपजातगमिक्रियमनारब्धगमिक्रियमगतम् ।
तत्र गमनारम्भ इत्यसंबद्धमेतदित्याह – अगते गमनं कुतः इति ॥ १३ ॥
यद्यपि गतागतगम्यमानेषु गमनारम्भो नास्ति, गतागतगम्यमानानि तु सन्ति । न
चासति गमने एतानि युज्यन्त इति । उच्यते । स्याद् गमनं यद्येतान्येव स्युः । सति हि
गमिक्रियाप्रारम्भे यत्रोपरता गमिक्रिया तद् गतमिति परिकल्प्येत, यत्र वर्तमाना तद् गम्यमानम्,
यत्राजाता तदगतमिति । यदा तु गमिक्रियाप्रारम्भ एव नास्ति, तदा –
गतं किं गम्यमानं किमगतं किं विकल्प्यते ।
अदृश्यमान आरम्भे गमनस्यैव सर्वथा ॥ १४ ॥
प्रारम्भेऽनुपलभ्यमाने किं मिथ्यातत्त्रयं परिकल्प्यते, कुतो वा तद्व्यपदेशकारणं गमन-
मित्ययुक्तमेतत् ॥ १४ ॥
अत्राह–विद्यत एव गमनं तत्प्रतिपक्षसद्भावात् । यस्य च प्रतिपक्षोऽस्ति, तदस्ति,
आलोकान्धकारवत् पारावारवत् संशयनिश्चयवच्च । अस्ति च गमनस्य प्रतिपक्षः स्थानमिति ।
उच्यते । स्याद् गमनं यदि तत्प्रतिपक्षः स्थानं स्यात् । कथमिवेदं स्थानं गन्तुरागन्तुस्तदन्यस्य वा
परिकल्प्येत ? सर्वथा च न युज्यत इत्याह –
गन्ता न तिष्ठति तावदगन्ता नैव तिष्ठति ।
अन्यो गन्तुरगन्तुश्च कस्तृतीयोऽथ तिष्ठति ॥ १५ ॥
यथा गन्ता न तिष्ठति तथोत्तरेण श्लोकेनाख्यास्यति । अगन्तापि न तिष्ठति, स हि
तिष्ठत्येव, तस्य किमपरया स्थित्या प्रयोजनम् ? अगन्तापि न तिष्ठति ? स हि तिष्ठत्येव, तस्य

१. Mss. अगहित (?) for न पूर्वं which T confirms.

[पृष्ठ ३८]

३८ मध्यमशास्त्रे [ २. १६-
किमपरया स्थित्या प्रयोजनम् ? एकया स्थित्या अगन्ता अपरया तिष्ठतीति स्थितिद्वयप्रसङ्गात्
स्याद्द्वयप्रसङ्ग इति पूर्वदोषः । गन्तृगन्तुरहितस्यान्यो नास्ति ॥ १५ ॥
अत्राह—नागन्ता तिष्ठति, नापि गन्तुरगन्तुश्चान्यः, किं तर्हि गन्तैव तिष्ठतीति ।
नैवम् । यस्मात्—
गन्ता तावत्तिष्ठतीति कथमेवोपपत्स्यते ।
गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते ॥ १६॥
यदायं तिष्ठतीत्युच्यते, तदा स्थितिविरोधि गमनमस्य नास्ति, विना च गमनं गन्तृव्यप-
देशो नास्ति । अतो गन्ता तिष्ठतीति नोपपद्यते ॥ १६ ॥
अत्राह—विद्यत एव गमनम्, तन्निवृत्तिस्सद्भावात् । इह गतेर्निवर्तमानः स्थितिमारभते ।
गमनाभावे तु न ततो निवर्तेत । उच्यते । स्याद् गमनं यदि तन्निवृत्तिरेव स्यात् । [ न¹ त्वस्ति ]
यस्मात्—
न² तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि ।
तत्र गन्ता गतादध्वनो न निवर्तते गत्यभावात् । अगतादपि, गत्यभावादेव । गम्यमानादपि
न निवर्तते तदनुपलब्धेः गमिक्रियाभावाच्च । तस्मान्न गतिनिवृत्तिः ॥
अत्राह—यदि गमनप्रतिद्वन्द्विस्थित्यभावाद्गन्तिरस्ती, एवं तर्हि गमनप्रसिद्धये स्थितिं
साधयामः, तत्सिद्धौ गमनसिद्धिः । तस्माद्विद्यत एव स्थानं प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, स्थितेर्हि प्रतिद्वन्दि
गमनम्, तदस्ति, ततश्च स्थितिरपि, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात् । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात्—
गमनं संप्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च गतेः समा ॥ १७ ॥
अत्र हि यद्गमनं स्थितिसिद्धये वर्णितं तद्गन्ता समं गतिदूषणेन तुल्यमित्यर्थः । यथा
गन्ता न तिष्ठति तावदित्यादिना गतिप्रसिद्धये स्थितेर्हेतुत्वेनोपात्तस्य दूषणमुक्तम्, एवमिहापि
स्थितिप्रसिद्धये गमनस्य हेतुत्वेनोपात्तस्य स्थाता न गच्छति तावदित्यादिना श्लोकद्वयपाठपरिवर्तेन
दूषणं वक्तव्यमिति नास्ति गमनम्, तदभावात्प्रतिद्वन्दिनी स्थितिरपीति । एवं तावद् गमनं गत्या
तुल्यं प्रत्याख्येयम् ॥
अथ स्यात्-विद्यत एव स्थानं तदारम्भसद्भावात् । इह गत्युपमर्देन स्थानमारभ्यते,
कथं तन्न स्यात् ? उच्यते । संप्रवृत्तिश्च गतेः समा वाच्या । तत्र यथा पूर्वं गते नारभ्यते गन्तु-
मित्यादिना ( २. १२ ) गमनारम्भो निषिद्धः, एवमिहापि —
स्थिते⁴ नारभ्यते स्थातुं स्थातुं नारभ्यतेऽस्थिते ।
नारभ्यते स्थीयमाने स्थातुमारभ्यते कुह ॥

१. Mss. om. न त्वस्ति but T supports it. २. According to T and Com. we
should have न निवर्तते for न तिष्ठति, but the latter is selected probably for metrical
reasons. ३. स्थाता न गच्छति तावदस्थाता नैव गच्छति । अन्यः स्थाताुरस्थातुश्च कस्तृतीयोऽथ गच्छति ॥
स्थाता तावद्गच्छतीति कथमेवोपपत्स्यते । स्थानेन विना स्थाता यदा नैवोपपद्यते ॥ ४. This stanza and
the following are obtained merely by पाठपरिवर्त as those in the previous note
are. They are not counted as constituting part of the text of Kārikās as the
Tibetan version of the Mūla-Madhyamaka. indicates.

[पृष्ठ ३९]

-२. २१ ] गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् । ३९
इत्यादिना श्लोकत्रयपरिवर्तेन स्थानसंप्रवृत्तिरपि गतेः समा । स्थाननिवृत्तिरपि गतिनिवृत्त्या समा
प्रत्याख्येया । यथा गतिनिरोधे —
नै तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि ।
इति गतेर्भूषणमुक्तम्, एवं स्थितिनिरोधेऽपि
नै गच्छति स्थीयमानान्न स्थितान्नास्थितादपि ।
इति गत्या तुल्यं दूषणमिति नास्ति स्थितिः । तदभावात्कुतो गतिप्रतिपक्षस्थितिसद्भाववादिनां
गतेः सिद्धिरिति ॥ १७ ॥
अपि च । यदि गमनं स्यात्, गन्तृव्यतिरेकेण वा स्यादव्यतिरेकेण वा ? सर्वथा च
विचार्यमाणं न संभवतीत्याह —
यदेव गमनं गन्ता स एवेति न युज्यते ।
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते ॥ १८ ॥
कथं पुनर्न युज्यत इत्याह —
यदेव गमनं गन्ता स एव हि भवेद्यदि ।
एकीभावः प्रसज्येत कर्तुः कर्मण एव च ॥ १९ ॥
येयं गमिक्रिया, सा यदि गन्तुरव्यतिरिक्ता नान्या स्यात्, तदा कर्तुः क्रियायाश्चैकत्वं
स्यात् । ततश्च इयं क्रिया, अयं कर्ता, इति विशेषो न स्यात् । न च छिदिक्रियायाः छेत्तुश्च
एकत्वम् । अतो यदेव गमनं स एव गन्तेति न युज्यते ॥ १९ ॥
अन्यत्वमपि गन्तृगमनयोर्यथा नास्ति तथा प्रतिपादयन्नाह —
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेर्यदि विकल्प्यते ।
गमनं स्यादृते गन्तुर्गन्ता स्याद्गमनमदृते ॥ २० ॥
यदि हि गन्तृगमनयोरन्यत्वं स्यात्, तदा गमननिरपेक्षो गन्ता स्यात्, गन्तृनिरपेक्षं च
गमनं गृह्येत पृथक् सिद्धं घटादिव पटः । न च गन्तुः पृथक्सिद्धं गमनं गृह्यत इति । अन्य
एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते इति प्रसाधितमेतत् ॥ २० ॥
तदेवम् —
एकीभावेन वा सिद्धिनर्नानाभावेन वा ययोः ।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते ॥ २१ ॥
ययोर्गन्तृगमनयोर्यथोदितन्यायेन एकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तयो-
रिदानीं केनान्येन प्रकारेण सिद्धिरस्तु ? अत आह — तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यत इति ।
नास्ति गन्तृगमनयोः सिद्धिरित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥

१. T seems to support न निवर्तते for न तिष्ठति and न गच्छति.

पृष्ठम् ४०

४०          मध्यमकशास्त्रे          [ २.२२-
अत्राह — इह देवदत्तो गन्ता गच्छतीति लोकप्रसिद्धम् । तत्र यथा वक्ता वाचं भाषते,
कर्त्ता क्रियां करोति, इति प्रसिद्धम्, एवं यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते तां गच्छतीति न
यथोक्तदोषः। तदप्यसत् । यस्मात् —
गत्या ययोच्यते गन्ता गतिं तां स न गच्छति।
यया गत्या देवदत्तो गन्तेत्यभिव्यज्यते, स गन्ता सन् तां तावन्न गच्छति, न प्राप्नोति,
यदि वा न करोतीत्यर्थः।
यस्मान्न गतिपूर्वोऽस्ति
गतेः पूर्वो गतिपूर्वः। यदि गन्ता गतेः पूर्वं सिद्धः स्यात्, स तां गच्छेत् । कथम् ?
यस्मात् —
कंश्चित्किंचिद्धि गच्छति ॥ २२ ॥
कश्चिद्देवदत्तः किंचिदर्थान्तरभूतं ग्रामं नगरं वा गच्छतीति दृष्टम् । न चैवं यया गत्या
गन्तेत्युच्यते, तस्याः पूर्वं सिद्धरूपो गतिनिरपेक्षो गन्ता नाम अस्ति यस्तां गच्छेत् ॥ २२ ॥
अथ मन्यसे — यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते, तामेव असौ न गच्छति, किं तर्हि
ततोऽन्यामिति । एतदप्यसत् । यस्मात् —
गत्या ययोच्यते गन्ता ततोऽन्यां स न गच्छति ।
गती द्वे नोपपद्येते यस्मादेके प्रगच्छति ॥ २३ ॥
यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, ततोऽन्यामपि स गन्ता सन् न गच्छति, गतिद्वय-
प्रसङ्गात् । यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, गन्ता सन् यां चापरां गच्छतीत्येतद् गति-
द्वयं प्रसक्तम् । न च एकस्मिन् गन्तरि गतिद्वयम् । इत्युक्तमेतत् । एतेन वक्ता वाचं भाषते,
कर्ता क्रियां करोति, इति प्रत्युक्तम् ॥ २३ ॥
तदेवम् —
सद्भूतो गमनं गन्ता त्रिप्रकारं न गच्छति ।
नासद्भूतोऽपि गमनं त्रिप्रकारं स गच्छति ॥ २४ ॥
गमनं सदसद्भूतस्त्रिप्रकारं न गच्छति ।
तत्र गम्यत इति गमनमिहोच्यते । तत्र सद्भूतो गन्ता यो गमिक्रियायुक्तः । असद्भूतो
गन्ता यो गमिक्रियारहितः । सदसद्भूतो य उभयपक्षीयलक्षणः । एवं गमनमपि त्रिप्रकारं गमि-
क्रियासंबन्धेन वेदितव्यम् । तत्र सद्भूतो गन्ता सद्भूतमसद्भूतं सदसद्भूतं त्रिप्रकारं गमनं न
गच्छति । एतच्च कर्मकारकपरीक्षायामाख्यास्यते । एवमसद्भूतोऽपि गन्ता त्रिप्रकारं गमनं न
गच्छति । सदसद्भूतोऽपीति तत्रैव प्रतिपादयिष्यति । यतश्चैवं गन्तृगन्तव्यगमनानि विचार्यमाणानि
न सन्ति,
तस्माद्गतिश्च गन्ता च गन्तव्यं च न विद्यते ॥ २५॥

[पादटिप्पण्यः]

१. T seems to have : स तां न गच्छति न प्राप्नोति for स गन्ता सन्... प्राप्नोति. २. Mss. कंश्चित् for कश्चित्. ३. Paris Ms. प्रयुक्तम्; C प्रत्ययुक्तम् for प्रत्युक्तम् which is supported by T.

पृष्ठम् ४१

-२.२५]          गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् ।          ४१
यथोक्तमार्याक्षयमतिनिर्देशसूत्रे —
अगतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र संकर्षणपदमेतत् । गतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र
निष्कर्षणपदमेतत् । यत्र न संकर्षणपदं न निष्कर्षणपदं तदार्याणां पदम् । अपदयोगेन
अनागतिरगतिश्चार्याणां गतिरिति ॥
यदि बीजमेवाङ्कुरे संक्रामति, बीजमेव तत्स्यान्न यदङ्कुरः शाश्वतदोषप्रसङ्गश्च ।
अथाङ्कुरोऽन्यत आगच्छति, अहेतुकदोषप्रसङ्गः स्यात् । न चाहेतुकस्योत्पत्तिः खरविषाणस्येव ॥
अत एवाह भगवान् —
बीजस्य सतो यथाङ्कुरो न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो ।
न च अन्यु ततो न चैव तदेवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता ॥ इति ॥
मुद्रान्प्रतिमुद्र दृश्यते मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते ।
न च तत्र न चैव सान्यतो एवं संस्कारनुच्छेदशाश्वताः ॥ इति च ॥
                 [ललितविस्तर — १३०१०२, १०४]
तथा —
आदर्शपृष्ठे तथ तैलपात्रे निरीक्षते नारिमुखं अलंकृतम् ।
सो तत्र रागं जनयित्व बालो प्रभाषितो कामि गवेषमाणो ॥
मुखस्य संक्रान्ति यदा न विद्यते बिम्बे मुखं नैव कदाचि लभ्यते ।
मूढो यथा सो जनयेत रागं तयोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ॥
                 [समाधिराजसूत्र — ९०९-१०]
तथा [ आर्यसमाधिराजसूत्रेऽपि ] —
तहि कालि सो दशबलो अनघो
जिनु भाषते इमु समाधिवरम् ।
सुपिनोपमा भवगती सकला
न हि कश्चि जायति न चो म्रियते ॥
न च सत्त्वु लभ्यति न जीवु नरो
इमि धर्म फेनकद्लीसदृशाः ।
मायोपमा गगनविद्युसमा
दकचन्द्रसंनिभ मरीचिसमाः ॥
न च अस्मि लोकि मुतु कश्चि नरो
परलोक संक्रमति गच्छति वा ।
न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं
फलु देति कृष्ण शुभ संसरतो ॥

[पादटिप्पण्यः]

१ Mss. बाला for बालो. २ T मूढा यथैते जनयन्ति रागं for मूढो यथा सो जनयेत रागं. ३ Mss. फल देवि ; T फलविपाक for फलु देति.
म. ६

४२ मध्यमकशास्त्रे [२.२५-
न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनो¹
न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः।
न च सोऽपि कृत्व पुनरास्पृशति
न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते ॥
न च संक्रमो न च पुनागमनं
न च सर्वमस्ति न च नास्ति पुनः।
न च दृष्ट² स्थानगतिशुद्धिरिहो³
न च संस्त्वचार सुपशान्तगति ॥
सुपिनोपमं हि त्रिभवं वशिकं
लधुं भग्रमनित्येन मायसमम् ।
न च आगतं न च इहोपगतं
शून्यानिमित्त सद संततियो ॥
अनुत्पाद शान्त अनिमित्तपदं
सुगतान गोचर जिनान गुणा ।
बल धारणी दशबलान बलं
बुद्धान इयं वृषभिता परमा ॥
वरशुक्लधर्मगुणसंनिचयो
गुणज्ञानधारणबलं परमम् ।
ऋद्धीविकुर्वणविधिः परमो
वरपञ्चभिज्ञप्रतिलाभनयैः ॥
[ समाधिराजसूत्र - २९.१३-१९ ]
इति विस्तरः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
गतागतपरीक्षा नाम द्वितीयं प्रकरणम् ॥

१ T om. पुनो. २ P दृष्टिस्थान° for दृष्ट स्थान°. ३ P इह for इहो or इहा of Mss.
४ Mss. चोरु; T न सत्त्वविचार प्रशान्तिगतिः. ५ T लघु भङ्गुरमनित्यं मायसमं for the line. ६ The
variants in the printed text of समाधिराज are not noted.
३
चक्षुरादीन्द्रियपरीक्षा तृतीयं प्रकरणम्।
अत्राह—यद्यपि गतिश्च गन्ता च गन्तव्यं च न विद्यते, तथापि प्रवचनसिद्धयपेक्षया B 113
द्रष्टृद्रष्टव्यदर्शनादीनामस्तित्वमास्थेयम् । तथा चाभिधर्मे उच्यते।
दर्शनं श्रवणं घ्राणं रसनं स्पर्शनं मनः ।
इन्द्रियाणि षडेतेषां द्रष्टव्यादीनि गोचरः ॥ १ ॥
तस्मात्सन्ति दर्शनादीनि स्वभावत इति । उच्यते । न सन्ति । इह हि पश्यतीति दर्शनं
चक्षुः, तस्य च रूपं विषयत्वेनोपदिश्यते ॥ १ ॥
यथा दर्शनं रूपं न पश्यति तथा प्रतिपादयन्नाह —
स्व²मात्मानं दर्शनं हि तत्तमेव न पश्यति ।
न पश्यति यदात्मानं कथं द्रक्ष्यति तत्परान् ॥ २ ॥
तत्र तदेव दर्शनं स्वात्मानं न पश्यति स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । ततश्च स्वात्मादर्शना- B 114
च्छ्रोत्रादिवन्नीलादिकं न पश्यति । तस्मान्नास्ति दर्शनम् ॥ २ ॥
यद्यपि स्वात्मानं दर्शनं न पश्यति, तथाप्यग्निवत् परान् द्रक्ष्यति । तथा हि अग्निः
परात्मानमेव दहति न स्वात्मानम्, एवं दर्शनं परानेव द्रक्ष्यति न स्वात्मानमिति । एतदप्ययुक्तम् ।
यस्मात् —
न पर्याप्तोऽग्निदृष्टान्तो दर्शनस्य प्रसिद्धये ।
योऽयमग्निदृष्टान्तो दर्शनस्य प्रसिद्धये भवतोपन्यस्तः, स न पर्याप्तो नालं न समर्थो न
युज्यत इत्यर्थः । यस्मात् —
सदर्शनः स प्रत्युक्तो गम्यमानगतागतैः ॥ ३ ॥
सह दर्शनेन वर्तत इति सदर्शनः। योऽयमग्निदृष्टान्तो दर्शनप्रसिद्धये भवतोपन्यस्तः, सोऽपि
सह दर्शनेन दार्ष्टान्तिकार्थेन प्रत्युक्तो दूषितः । केन पुनरित्याह—गम्यमानगतागतैः । यथा गतं
न गम्यते नागतं न गम्यमानम्, एवमग्निनापि दग्धं न दह्यते नादग्धं दह्यत इत्यादिना समं
वाच्यम् । यथा च न गतं नागतं न गम्यमानं गम्यते, एवम्—
नै³ दृष्टं दृश्यते तावददृष्टं नैव दृश्यते ।
दृष्टादृष्टविनिर्मुक्तं दृश्यमानं न दृश्यते ॥
इत्यादि वाच्यम् ॥ ३ ॥
यथा च गन्ता न गच्छति तावदित्याद्युक्तम्, एवं नै⁴ दग्धा दहति तावदित्यादि वाच्यम् । B 115
एवं न द्रष्टा पश्यति तावदित्यादिना अग्निदृष्टान्तेन सह गम्यमानगतागतैर्यस्मात्समं दूषणम्, अतोऽ-

१. T इह चक्षुर्दर्शनात् पश्यतीति for इह...पश्यतीति. २. Mss. स्व आत्मानं...तत्तेमेव न पश्यति
for the first half; Rajendra Lal Mitra reads तत्त्वमेव for तत्तमेव. ३. This stanza is
not to be confounded as a Kārikā of our text, as it is not rendered in T in the
Mūla-Madhyamaka. ४. Mss. न दग्धं दह्यते तावत् ... एवं न दर्शनं पश्यते तावत् for न
दग्धा ... पश्यति तावत्, which reading is confirmed by T.

[पृष्ठम् ४४]

ग्निवद् दर्शनसिद्धिरिति न युज्यते। ततश्च सिद्धमेतत्—स्वात्मवद् दर्शनं परानपि न पश्यतीति ॥ ३॥
यदैवं तदा—
नापश्यमानं भवति यदा किंचन दर्शनम् ।
दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते ॥ ४ ॥
5 यदा चैवमपश्यन्न किंचिद्दर्शनं भवति, तदानीमपश्यतो दर्शनात्वायोगात् स्तम्भादिवत्
पश्यतीति दर्शनमिति व्यपदेशो न युज्यते । यद्यपि दर्शनशब्दादनन्तरं श्लोकबन्धानुरोधेन दर्शनं
पश्यतीति पाठः, तथापि व्याख्यानकाले पश्यतीति दर्शनमित्येवं कथमेतत्तु युज्यते इति
पठितव्यम् ॥ ४ ॥
किं चान्यत्—इह पश्यतीति दर्शनमित्युच्यमाने दर्शनक्रियया दर्शनस्वभावस्य वा
10 चक्षुषः संबन्धः परिकल्प्येत, अदर्शनस्वभावस्य वा ? उभयथा च न युज्यते इत्याह—
पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् ।
दर्शनस्वभावस्य तावद् दर्शिक्रियायुक्तस्य भूयः पश्यतीत्यादिना संबन्धो नोपपद्यते
दर्शिक्रियाद्वयप्रसङ्गात् दर्शनद्वयप्रसङ्गाच्च । अदर्शनमपि न पश्यति दर्शनक्रियारहितत्वादङ्गुल्यग्र-
वदित्याभिप्रायः । यदा
[B 116] 15 पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् ।
तदा
दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते ॥
इत्यनेनैव संबन्धः ॥
ये तु मन्यन्ते—निर्व्यापारं हीदं धर्ममात्रमुत्पद्यमानमुत्पद्यते इति, नैव किंचित्
20 कश्चिद्विषयं पश्यति क्रियाया अभावात्, तस्माद्दर्शनं न पश्यतीति सिद्धमेतत्प्रसाध्यत इति । अत्रो-
च्यते । यदि क्रिया व्यवहाराङ्गभूता न स्यात्, तदा धर्ममात्रमपि न स्यात्, क्रिया

पृष्ठम् ४६

उच्यते। स्युरुपादानादीनि यदि विज्ञानादिचतुष्टयमेव स्यात् । यदा तु द्रष्टव्यदर्शनाभावाद्विज्ञानादि-
चतुष्टयं नैवास्ति, तदा -
उपादानादीनि भविष्यन्ति पुनः कथम् ।। ८ ।।
न सन्त्युपादानादीनीत्यर्थः ॥ ८ ॥
इदानीं दर्शनवच्छेषायतनव्याख्यानातिदेशार्थमाह -
व्याख्यातं श्रवणं घ्राणं रसनं स्पर्शनं मनः ।
दर्शनेनैव जानीयाच्छ्रोतृश्रोतव्यकादि च ॥ ९॥
इति ॥
उक्तं हि भगवता -
न चक्षुः प्रेक्षते रूपं मनो धर्मान्न वेत्ति च ।
एतत्त परमं सत्यं यत्र लोको न गाहते ॥
सामग्न्या दर्शनं यत्र प्रकाशयति नायकः ।
प्राहोपचारभूमिं तां परमार्थस्य बुद्धिमान् ॥ इति ॥
तथा -
चक्षुश्च प्रतीत्य रूपैतः चक्षुर्विज्ञानमिहोपजायते ।
नो चक्षुषि रूप निश्रितं रूपसंक्रान्ति न चैव चक्षुषि ॥
नैरात्म्यऽशुभाश्च धर्मिमे तेष्वात्मोति शुभाश्च कल्पिताः ।
विपरीतमसद्विकल्पितं चक्षुर्विज्ञान ततोऽपि जायते ॥
विज्ञाननिरोधसंभवं विज्ञानउपादवयं विपश्यति ।
न कर्हिचि गतं न चागतं शून्य मायोपम योगि पश्यति ॥
[ ललितविस्तर-१३.१०५-१०७ ]
तथाचार्योपायपृच्छायाम् -
सर्वं सयोगिँ तु पश्यति चक्षुस्तेन न पश्यति प्रत्ययहीनम् ।
नैव च चक्षु प्रपश्यति रूपं तेन संयोगवियोगविकल्पः ॥
आलोकसमाश्रित पश्यति चक्षू रूप मनोरमचित्रविशिष्टम् ।
येन च योगसमाश्रितचक्षुस्तेन न पश्यति चक्षु कदाचि ॥
योऽपि च श्रूयति शब्द् मनोज्ञः सोऽपि च नान्तरि जातु प्रविष्टः ।
संक्रमणं न च लभ्यति तस्य कल्पवशात्तु संमुच्छ्रितु शब्दः ॥ इति ॥

पादटिप्पण्यः

१. T रूपं च for रूपतः. २ Mss. नैरात्म्यस्वभावाश्च धर्मि ये धर्मि एतेषु रात्मेति. Our text is
based on T. ३. T संभवत् for संभवं. ४. Mss. संयोगे for सयोगि. Our text is based
on this very quotation in XIV. ५. T seems to read : यान्यपि रूपाणि चक्षुषा दृश्यन्ते, रात्रौ
प्रत्ययानामभावे न दृश्यन्ते. ६ T शब्दानामुत्पादः for समुच्छ्रितु शब्दः.

पृष्ठम् ४७

तथा -
गीतं न नृत्यमपि वाद्यरुतं न ग्राह्यं
स्वप्नोपमा हि रतयोऽबुधमोहनाश्च ।
संकल्पलालस गता अबुधाऽत्र नाशं
किं क्लेशदास इव बालजनो भवामि ॥ इति ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
चक्षुरादीन्द्रियपरीक्षा नाम तृतीयं प्रकरणम् ॥

पादटिप्पणी

१ T मोहनस्य रतेश्च हेतुः for रतयोऽबुधमोहनाश्च.

31): प-रि-क-ल् twist.
Look at L44:
The first character is त् (t).
The second character has a curve: प (pa).
The third character has a vertical stroke with top hook: र (ra) with an i-matra? Wait, the vertical stroke has a loop on the left? No, that's 'रि'!
Wait, why does the second character look like य?
Wait! Look at "त्य": in this font, look at "त्य" in L44 "त्यर्थः" (tyarthaḥ):
In "त्यर्थः", the 'त्य' is त् connected to य.
Look at the first character of L44:
It has 'त्' connected to 'य'!
Wait, could it be:
"त्य" then "रि"?? No, why would it be "त्यरिकल्प..."?
Wait, could it be "त्परिकल्पयितुमर्हतीत्यर्थः"?
Let's look at "त्प" in "नोपपद्यते" (L27, 28, 29): that's "द्य".
Look at "त्प" in "पृथग्भूतं" (L8): that's पृथ.
Look at "त्प" anywhere: is it "त्परिकल्पयितुमर्हतीत्यर्थः"?
Yes! The hyphen is at L43: "कांश्चि-"
Then L44: "त्

[पृष्ठ ५०]

५० मध्यमकशास्त्रे [४.९-
तत्र परपक्षदूषणं विग्रहः । शून्यताया करणभूतया रूपं निःस्वभावमित्येवं सस्वभाववादे
प्रतिषिद्धे, यदि परः परिहारं ब्रूयात् — वेदनादयस्तावत्सन्ति, तद्रूपमयस्तीति, तदेतत्सर्वं तस्यापरि-
हृतं भवति । यस्माद्वेदनादीनामपि सद्भावः साध्येन रूपसद्भावेन समो वेदितव्यः । यथा रूपं
स्वकारणात्त्वान्यत्वेन विचार्यमाणमसत्, एवं स्पर्शप्रत्यया वेदना, विज्ञानसहजा संज्ञा,
अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं च विज्ञानं स्वकारणात्पश्वादिः तत्त्वान्यत्वादिना
विचार्यमाणं नास्तीति सर्वमेतत्साम्यसमं भवति । यथा वेदनादयः साध्यसमाः, एवं लक्ष्यलक्षण-
कार्यकारणावयव्यवयवाद्योऽपि सर्वे एव पदार्थाः रूपेण साध्येन समा इति कुतः परस्य परिहारः
संभवेत् ? सर्वं वचनमस्य साध्यसमं भवतीति सर्वत्र शास्त्रे परिहारेण साध्यसमत्वं माध्यमिकेना-
ग्राहणीयमित्याचार्यः शिक्षयति ॥ ८ ॥
10 यथा च परपक्षदूषणे विहितोयं विधिः, एवं व्याख्यानकालेऽपीत्याह —
व्याख्याने य उपालम्भं कृते शून्यताया वदेत् ।
सर्वं तस्यानुपालब्धं समं साध्येन जायते ॥ ९ ॥
B 128 व्याख्यानकालेऽपि यः शिष्यदेशीयश्चोद्यमुपालम्भं कुर्यात्, तस्यापि तच्चोद्यमुपालम्भाख्यं
पूर्ववत्साध्यसमं वेदितव्यम् । यथोक्तम् —
भावस्यैकस्य यो द्रष्टा द्रष्टा सर्वस्य स स्मृतः ।
एकस्य शून्यता यैव सैव सर्वस्य शून्यता ॥ इति ।
15 [ चतुःशतक ? ]
आर्यगगनगञ्जसमाधिसूत्रेऽपि —
एकेन धर्मेण तु सर्वधर्मान्
अनुगच्छते मायमरीचिसादृशान् ।
20 अप्राप्यतुच्छानलिकानशाश्वतान्
सो बोधिमण्डं नचिरेण गच्छति ॥ इति ॥
समाधिराजसूत्रेऽपि —
यथ जात तथोत्मसंज्ञ तथैव सर्वत्र पेक्षिता बुद्धिः ।
सर्वे च तत्स्वभावा धर्म विशुद्धा गगनकल्पाः ॥
[ समाधिराजसूत्र - १२.७ ]
एकेन सर्वं जानाति सर्वमेकेन पश्यति ।
25 कियद्बहु पि भावेत्वा न तस्योत्पद्यते मदः ॥ इति । 16 var 22 Tib ed.
[ समाधिराजसूत्र - ११.४ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
स्कन्धपरीक्षा नाम चतुर्थं प्रकरणम् ॥
१ Mss. त्वया आत्मसंज्ञा for तयात्मसंज्ञ; Text यथ ज्ञाताहमसंज्ञाः. २ Mss. भावयित्वा न तस्यो-
पद्यते दमः for भावेत्वा...मदः. Our text is supported by T. Text बहुं पि भाषिला.

[पृष्ठ ५१]

५
धातुपरीक्षा पञ्चमं प्रकरणम्।
B 129 अत्राह—धातवः सन्ति प्रतिषेधाभावात् । उक्तं च भगवता—षड्धातुरयं महाराज पुरुषपुद्गल
इत्यादि । ततश्च प्रवचनपाठाद्धात्तुवत्स्कन्धायतनान्येव सन्तीति । उच्यते । स्युः स्कन्धायतनानि
यदि धातव एव स्युः । कथमित्याह--
नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् ।
अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ॥ १ ॥ 5
तत्र षड् धातव उक्ताः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशविज्ञानाख्याः । तत्राकाशमधिकृत्योच्यते
दूषणं स्वरूपनिरूपणात् । इहाकाशस्यानावरणं लक्षणमुच्यते । यद् यस्मात्पूर्वमाकाशमनावरण-
लक्षणाल्लक्ष्यं स्यात्, तत्र लक्षणप्रवर्तनादनावरणलक्षणात्पूर्वं नाकाशं लक्ष्यरूपमिति ।
यदा चैवम् —
10 नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् ।
अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ॥
तथाहि अलक्षणं प्रवर्तेताम् । तदभावे खपुष्पवन्नास्त्याकाशमित्याह —
अलक्षणो न कश्चिच्च भावः संविद्यते क्वचित् ।
इति । अत्राह—लक्षणप्रवृत्तिर्लक्ष्ये भवेत्, तत्सद्भावालक्ष्यमप्यस्तीति । एतदपि नास्ति । यस्मात्— B 130
15 असत्यलक्षणे भावे क्रमतां कुह लक्षणम् ॥ २ ॥
लक्षणात्पूर्वमलक्षणो भावो नास्तीत्युक्तम् । ततश्च असति असंविद्यमाने अलक्षणे
लक्षणरहिते भावे कुह इदानीं लक्षणं प्रवर्तेतामिति नास्ति लक्षणप्रवृत्तिः ॥ २ ॥
अपि च । इदं लक्षणं प्रवर्तमानं सलक्षणे वा प्रवर्तेत अलक्षणे वा ? उभयथा च
नोपपद्यत इत्याह—
20 नालक्षणे लक्षणस्य प्रवृत्तिर्न सलक्षणे ।
सलक्षणालक्षणाभ्यां नान्यत्र च प्रवर्त्तते ॥ ३ ॥
तत्र अलक्षणे खरविषाणवन्न लक्षणप्रवृत्तिः । सलक्षणेऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्ति-
रुपपद्यते प्रयोजनाभावात् । किं हि लक्षणवतः प्रसिद्धस्य भावस्य पुनर्लक्षणकृत्यं स्यात् ?
इत्यनवस्था अतिप्रसङ्गश्चैवं स्यात् । न ह्यसौ कदाचिन् सलक्षणः स्यादिति सदैव लक्षणप्रवृत्तिः
25 प्रसज्येत । न चैतदिष्टम् । तस्मात्सलक्षणेऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्तिरुपपद्यते प्रयोजनाभावात् ।
तत्रैवं स्यात्—सलक्षणालक्षणाभ्यामन्यत्र प्रवर्तिष्यत इति । उच्यते—
सलक्षणालक्षणाभ्यां नान्यत्र च प्रवर्त्तते ।
B 131 किं कारणम् ? असद्भावात् । यदि सलक्षणो नालक्षणः, अथालक्षणो न सलक्षणः ।
अतः सलक्षणश्च अलक्षणश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् । न च विप्रतिषिद्धं संभवति । तस्मादसंभवा-
देव सलक्षणे चालक्षणे च लक्षणप्रवृत्तिर्नोपपद्यते इति ॥ ३ ॥
१ T एवमनवस्थाप्रसङ्गोऽपि स्यात् for अति...स्यात्.

पृष्ठम् ५२

अथापि स्यात्—यद्यपि न लक्षणप्रवृत्तिः, तथापि लक्ष्यमस्तीति । एतदपि नास्ति ।
यस्मात्—
लक्षणात्संप्रवृत्तौ च न लक्ष्यमुपपद्यते ।
यदा लक्षणप्रवृत्तिरेव नास्ति तदा कथं लक्ष्यं स्यात् ? नैव संभवतीत्यभिप्रायः ।
अत्राह—लक्षणप्रवृत्तिस्त्वया निषिद्धा न तु लक्षणम्, ततश्च विद्यते लक्ष्यम्, लक्षण-
सद्भावात् । उच्यते—
लक्ष्यस्यानुपपत्तौ च लक्षणस्याप्यसंभवः ॥ ४ ॥
लक्षणासंप्रवृत्तौ च न लक्ष्यमुपपद्यते इति प्रतिपादितम् । तदा
लक्ष्यस्यानुपपत्तौ च लक्षणस्याप्यसंभवः ।
निराश्रयत्वात् ॥ ४ ॥
यदा चैवं लक्षणं नास्ति, तदा लक्षणसद्भावाद्विद्यते लक्ष्यमिति यदुक्तं तन्न ।
यतश्चैतदेवम्—
तस्मान्न विद्यते लक्ष्यं लक्षणं नैव विद्यते ।
इति निगमनम् ॥
अत्राह—यद्यपि लक्ष्यलक्षणे न स्तः, तथा(प्या)काशमस्ति, भावरूपं च भवदाकाशं
लक्ष्यं लक्षणं वा स्यात् । तस्माल्लक्ष्यलक्षणे अपि स्त इति । एतदप्ययुक्तमित्याह—
लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तो नैव भावोऽपि विद्यते ॥ ५ ॥
लक्ष्यलक्षणे यथा न स्तः, तथोक्तं प्राक् । यदा अनयोरभावः, तदा लक्ष्यलक्षणरहित-
त्वादाकाशकुसुमवन्नास्त्याकाशम् ॥ ५ ॥
यद्याकाशं भावो न भवति, अभावस्तर्हि अस्तु ? एतदपि नास्ति । यस्मात्—
अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति ।
यदा आकाशं भावो न भवति, तदा भावस्यासत्त्वे कस्याभावः कल्प्यताम् ? वक्ष्यति हि—
भावस्य चेदप्रसिद्धिरभावो नैव सिध्यति ।
भावस्य ह्यन्यथाभावमभावं ब्रुवते जनाः ॥ इति ।
[ म० शा० - १५.५ ]
तस्माद् भावाभावादभावोऽप्याकाशं न संभवति । रूपाभावश्चाकाशमिति व्यवस्थाप्यते ।
यद्यपि रूपं स्यात्तदा रूपाभाव आकाशमिति स्यात् । यदा च यथोक्तेन न्यायेन रूपमेव
नास्ति, तदा कस्याभाव आकाशं स्यात् ?
अत्राह—विद्येते एव भावाभावौ, तत्परीक्षकसद्भावात् । अस्ति च भवान् भावाभावयोः
परीक्षकः, य एवाह—
अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति ।

पृष्ठम् ५३

इति । तस्माद् भवतो भावाभावपरीक्षकस्य सद्भावात् परीक्ष्यावपि भावाभावौ विद्येते
इति । उच्यते । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात्—
भावाभावविधर्मा च भावाभावमवैति कः ॥ ६ ॥
स्यातां भावाभावौ यदि, तदा तयोः परीक्षको भावो वा स्यादभावो वा । यदि भाव
इष्यते, तस्य
लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तो नैव भावोऽपि विद्यते ।
इत्युक्तं दूषणम् । अथ अभावः,
अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति ।
इत्यत्रोक्तमेतदूषणम् । न च भावाभावविसदृशधर्मा कश्चित् तृतीयः पदार्थोऽस्ति, योऽनयोरवगमक
इति नास्ति भावाभावयोः परीक्षकः । अत एवोक्तं भगवता—
भावानभावानिति यः प्रजानाति
स सर्वभावेषु न जातु सज्जते ।
यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते
स आनिमित्तं भजते समाधिम् ॥ इति ।
[ समाधिराजसूत्र-३८.११ ]
तथा—
²योऽपि च चिन्तयि शून्यकधर्मान्
सोऽपि कुमार्गप्रपन्नकु बालः ।
अक्षर कीर्तित शून्यक धर्माः
ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ॥
शान्त प्रशान्त य चिन्तयि धर्मान्
सोऽपि च ³चिन्तै न जातु न भूतः ।
चित्तवितर्केण सर्पि पपञ्चाः
सूक्ष्म अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ॥
इति विस्तरः ॥ ६ ॥
इदानीं प्रतिपादितमर्थं निगमयन्नाह—
तस्मान्न भावो नाभावो न लक्ष्यं नापि लक्षणम् ।
आकाशम्
इति । यथा चाकाशम्, एवम्—
आकाशसमा धातवः पञ्च ये परे ॥ ७ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

१ Mss. भावाभावावच वेत्ति कः (?); T confirms our reading.
२ T seems to read येऽपि and तेऽपि for योऽपि and सोऽपि.
३ P चित्त against Mss. which seem to read चिन्तु or चित्त.

[५४] मध्यमकशास्त्रे [५.८]

पृथिव्यादिधातवो ये पञ्च परेऽवशिष्यन्ते, तेऽपि आकाशवद् भावाभावलक्ष्यलक्षणपरिकल्प-
स्वरूपरहिताः परिज्ञेया इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तदेवं पदार्थानां स्वभावे व्यवस्थिते अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया अनादिसंसाराभ्यस्त-
तया भावाभावादिविपरीतदर्शना निर्वाणानुगाम्यविपरीततैःस्वभावदर्शनसन्मार्गपरिभ्रष्टाः
अस्तित्वं ये तु पश्यन्ति नास्तित्वं चाल्पबुद्धयः ।
भावानां ते न पश्यन्ति द्रष्टव्योपशमं शिवम् ॥ ८ ॥
द्रष्टव्योपशमं शिवलक्षणं सर्वकल्पनाजारहितं ज्ञानज्ञेयनिवृत्तिस्वभावं शिवं परमार्थ-
स्वभावम् । परमार्थमजरममरमप्रपञ्चं निर्वाणं शून्यतास्वभावं ते न पश्यन्ति मन्दबुद्धितया अस्तित्त्वं
नास्तित्वं चाभिनिविष्टाः सन्त इति । यथोक्तमार्यरत्नावल्याम्—
नास्तिको दुर्गतिं याति सुगतिं यात्यनास्तिकः ।
यथाभूतपरिज्ञानान्मोक्षमद्वयनिःश्रितः ॥ इति ॥
आर्यसमाधिराजे चोक्तं भगवता—
अस्तीति नास्तीति उभेऽपि अन्ता
शुद्धी अशुद्धीति इमेऽपि अन्ता ।
तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा
मध्येऽपि स्थानं न करोति पण्डितः ॥
अस्तीति नास्तीति विवाद एषः
शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः ।
विवादप्राप्त्या¹ न दुखं प्रशाम्यते²
अविवादप्राप्त्या³ च दुखं निरुद्ध्यते ॥ इति ।
[समाधिराजसूत्र-९.२७-२८]
तस्मादसंभव एव यत्सांसारिकेण मार्गेण निर्वाणमधिगम्यत इति ॥ ८ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
धातुपरीक्षा नाम पञ्चमं प्रकरणम् ॥

¹ Mss. विवादप्राप्ता for ०प्राप्त्या; text विवादप्राप्तान.
² C निरुध्यते; प्रशाम्यति for प्रशाम्यते
³ Mss. अविवादप्राप्ता for ०प्राप्त्या; text अविवादप्राप्तान.
⁴ C स्मृतेरुपस्थानकथं कथ्येता for the line.

६
रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् ।

अत्राह—विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः । कुतः ? तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धेः । इह
यन्नास्ति, न तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धिरस्ति वन्ध्यादुहितुरिव वन्ध्यासूनोः । सन्ति च रागादयः
क्लेशाः¹ संक्लेशनिबन्धनम् । यथोक्तं भगवता—बालो भिक्षवे अश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितः
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशते । सोऽभिनिविष्टः सन् रागमुत्पादयति ।
रक्तः सन् रागर्ज द्वेषजं मोहजं कर्माभिसंस्करोति कायेन वाचा मनसेति विस्तरः । उच्यते ।
स्युः स्कन्धायतनधातवो यदि रागादय एव क्लेशाः स्युः² । इहायं रागः परिकल्प्यमानो बाल-
पृथग्जनैः सति रक्ते नरे³ परिकल्प्येत असति वा ? उभयथा च न युज्यत इत्याह—
रागाद्यदि भवेत्पूर्वं रक्तो रागतिरस्कृतः ।
तं प्रतीत्य भवेद्रागो रक्ते रागो भवेत्सति ॥ १ ॥
तत्र रागः सक्तिरध्यवसानं सङ्गोऽभिनिवेश इति पर्यायाः । रक्तो रागाश्रयः । स यदि
रक्तो रागात्पूर्वं रागतिरस्कृतो रागरहितो भवेत्, तदा तं रागतिरस्कृतं रक्तं प्रतीत्य रागो भवेत् ।
एवं सति रक्ते रागो भवेदिति युक्तम् । न त्वेवं संभवति, यद्रागरहितो रक्तः स्यात्⁴ । अर्हतामपि
रागप्रसङ्गात् ॥ १ ॥
यद्येवं सति रक्ते न रागः, असति तर्हि रक्ते रागोऽस्तु । एतदप्ययुक्तमित्याह –
रक्तेऽसति पुना रागः कुत एव भविष्यति ।
यदा सति रक्ते रागो नास्ति, तदा कथमसति रक्ते निराश्रयो रागः सेत्स्यति ? न हि
असति फले तत्पकता संभवतीति ॥
अत्राह – यद्यपि त्वया रागो निषिद्धः, तथापि रक्तोऽस्ति, अप्रतिषेधात् । न च रागमन्तरेण
रक्तो युक्तः, तस्मादयमप्यस्तीति । उच्यते । स्याद्रागो यदि रक्तः स्यात् । यस्मादयं रक्त
इष्यमाणः सति वा रागे परिकल्प्येत, असति वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह –
सति वासति वा रागे रक्तेऽप्येष समः क्रमः ॥ २ ॥
तत्र यदि सति

[पृष्ठम् ५६]

५६           मध्यमकशास्त्रे           [ ६.३-
अत्राह – नैव हि रागरक्तयोः पौर्वापर्येण संभवो यत इदं दूषणं स्यात्, किं तर्हि
रागरक्तयोः सहैवोद्भवः । चित्तसहभूतेन रागेण हि चित्तं रज्यते, तच्च रक्तमिति । अतो विद्येते
एव रागरक्ताविति । उच्यते । एवमपि –
सहैव पुनरुद्भूतिर्न युक्ता रागरक्तयोः ।
5   सहोत्पादोऽपि न युक्तो रागरक्तयोः । यस्मात् –
भवेतां रागरक्तौ हि निरपेक्षौ परस्परम् ॥ ३ ॥
सहभावात् सव्येतरगोविषाणवदित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥
अपि च । अनयो रागरक्तयोः सहभावः एकत्वे परिकल्प्येत पृथक्त्वे वा ? तत्र यदि
एकत्वे, तन्न युज्यते । यस्मात्
10   नैकत्वे सहभावोऽस्ति
[B 140] कस्मात्पुनर्नास्तीत्याह –
न तेनैव हि तत्सह ।
न हि रागस्वात्मा रागाद्व्यतिरिक्तो रागेण सहेति व्यपदिश्यते ॥
इदानीं पृथक्त्वेऽपि सहभावाभावमाह –
15   पृथक्त्वे सहभावोऽथ कुत एव भविष्यति ॥ ४ ॥
न हि पृथग्भूतयोरालोकान्धकारयोः संसारनिर्वाणयोर्वा सहभावो दृष्ट इति ॥ ४ ॥
किं चान्यत् –
एकत्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ।
पृथक्त्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ॥ ५ ॥
20   यदि एकत्वे सहभावः स्यात्, तदा यत्र यत्रैकत्वं तत्र तत्र सहभाव इत्येकस्यापि सहभावः
स्यात् । पृथक्त्वेऽपि सहभावे इष्यमाणे यत्र यत्र पृथक्त्वं तत्र तत्र सहभाव इति अश्वादिव्यतिरिक्तस्य
पृथगवस्थितस्य गोः असहायस्य सहभावः स्यात् ॥ ५ ॥
किं च –
पृथक्त्वे सहभावश्च यदि किं रागरक्तयोः ।
25   सिद्धः पृथक्पृथग्भावः संहभावो यतस्तयोः ॥ ६ ॥
[B 141] पृथक्त्वे सहभावश्च रागरक्तयोः परिकल्प्यते । किमनयोः सिद्धः पृथक्पृथग्भावः ? किं
रागनिरपेक्षो रक्तः सिद्धो यतस्तयोः सहभावः स्यात् ? पृथक्पृथक्सिद्धयोरेव हि गवाश्वयोः सहभावो
दृष्टः । न त्वेवं रागरक्तौ पृथक्पृथक्सिद्धाविति नास्त्यनयोः सहभावः ॥ ६ ॥
अथवा । पृथक्पृथगसिद्धयोर्न सहभाव इति कृत्वा –
सिद्धः पृथक्पृथग्भावो यदि वा रागरक्तयोः ।
परिकल्प्यते भवता, किमिदानीं सहभावेनार्थिकिंचिकरेण परिकल्पितेनेत्याह –
सहभावं किमर्थं तु परिकल्पयसे तयोः ॥ ७ ॥

१ Mss. सहभावस्ततस्तयोः for सहभावो यतस्तयोः which is confirmed by T and Com.

[पृष्ठम् ५७]

-६.१० ]         रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् ।         ५७
रागरक्तयोः सिद्धयर्थं सहभावः परिकल्प्यते । सच पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति पृथक्पृथक्
सिद्धिरभ्युपगम्यते त्वया । नन्वेवं सति सिद्धत्वात्किमनयोः सहभावेन कृत्यम् ?
अथ –
पृथङ् न सिध्यतीत्येवं सहभावं विकाङ्क्षसि ।
पृथक्पृथग् रागरक्तयोः सिद्धिर्नास्तीति कृत्वा यद्यनयोः सहभावमिच्छसि, स च   5
पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति –
सहभावप्रसिद्ध्यर्थं पृथक्त्वं भूय इच्छसि ॥ ८ ॥
नन्वेवं सति इतरेतराश्रयायां सिद्धौ स्थितायां कस्येदानीं सिद्धौ सत्यां कस्य
सिद्धिर्अस्तु ? ॥ ८ ॥
यावता –                            10
[B 142] पृथग्भावाप्रसिद्धेश्च सहभावो न सिध्यति ।
कतमस्मिन् पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥
नास्त्येव स पृथग्भावः सहभावानपेक्षो यस्मिन् पृथग्भावे सति सहभावसिद्धिः स्यादित्य-
संभावयन्नाह –
कतमस्मिन्पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥            15
तदेवं यथोदितविचारपरामर्शेन रागरक्तयोरसिद्धिं निगमयन्नाह –
एवं रक्तेन रागस्य सिद्धिर्न सह नासह ।
इति । यथा च रागरक्तयोर्न पौर्वापर्येण सिद्धिः नापि सहभावेन, एवं सर्वभावानामपीत्यति-
दिशन्नाह –
रागवत्सर्वधर्माणां सिद्धिर्न सह नासह ॥ १० ॥           20
इति द्वेषद्विष्टमोहमूढादीनां रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते ॥ १० ॥
अत एवोक्तं भगवता –
[B 143] यो रज्येत यत्र वा रज्येत येन वा रज्येत, यो दुष्येत यत्र वा दुष्येत येन वा दुष्येत,
यो मुह्येत यत्र वा मुह्येत येन वा मुह्येत, स तं धर्मं न समनुपश्यति तं धर्मं नोपलभते । स तं
धर्ममसमनुपश्यन्ननुपलभमानोऽरक्तोऽदुष्टोऽमूढोऽविपर्यस्तचित्तः समाहित इत्युच्यते । तीर्णः पारग   25
इत्युच्यते । क्षेमप्राप्त इत्युच्यते । अभयप्राप्त इत्युच्यते । यावत् क्षीणास्रव इत्युच्यते । निःक्लेशो
वशीभूतः सुविमुक्तचित्तः सुविमुक्तप्रज्ञ आजानयो महाभागः कृतकृत्यः कृतकरणीयः
अपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वकार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः सर्वचेतोवशितापरम-
पारमिप्राप्तः श्रमण इत्युच्यते । इति विस्तरः ॥
[ समाधिराजसूत्र – ९ ]

१. T असंभाव्यन् for असंभावयन्. २. T रागरक्तयोः सिद्धिर्योज्यते for रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते.
३. Our passage is abridged.
म. ८

[पृष्ठम् ५८]

५८ मध्यमशास्त्रे [६. १०-
तथा -
ये रागदोषमदमोहसभाव ज्ञात्वा
संकल्पहेतुजनितं वितथप्रवृत्तम् ।
न विकल्पयन्ति न विरागमपीह तेषाम्
[आशु] सर्वभवभावविभावितानाम् ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
रागरक्तपरीक्षा नाम षष्ठं प्रकरणम् ॥

[पृष्ठम् ५९]

७
संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावाः, स्कन्धायतनधातवः उत्पादादिसंस्कृतलक्षण-
सद्भावात् । उक्तं हि भगवता - त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य
भिक्षवः उत्पादोऽपि प्रज्ञायते, व्ययोऽपि, स्थित्यन्यथात्वमपीति । न च अविद्यमानस्य खरविषाण-
स्येव जात्यादिलक्षणमस्ति । तस्मात्संस्कृतलक्षणोपदेशाद्विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः इति । ५
उच्यते । स्युः स्कन्धायतनधातवः संस्कृतस्वभावास्तावकेन मतेन, यदि जात्यादिलक्षणमेव भवेत् ।
इहायमुत्पादः संस्कृतलक्षणत्वेनेष्यमाणः संस्कृतो वा तल्लक्षणत्वेनेष्यते, असंस्कृतो वा ? तत्र -
यदि संस्कृत उत्पादस्तत्र युक्ता त्रिलक्षणी ।
त्रयाणां लक्षणानां समाहारस्त्रिलक्षणी । इयं च उत्पादस्थितिमङ्गसमाहारस्वभाव-
सर्वसंस्कृतावव्यभिचारिणीति कृत्वा यदि उत्पादः संस्कृत इति परिकल्प्यते, तदा उत्पादेऽपि १०
त्रिलक्षणी प्रसज्यते । ततश्च रूपादिष्विवैतल्लक्ष्यमुत्पादस्य स्यात्, न संस्कृतलक्षणत्वम् ।
अथोत्पादेऽपि त्रिलक्षणी नेष्यते, तदा त्रिलक्षणीरहितत्वादाकाशवत् संस्कृतलक्षणत्वमस्यावहीयते
इत्याह -
अथासंस्कृत उत्पादः कथं संस्कृतलक्षणम् ॥ १ ॥
इति । नैतत्संस्कृतलक्षणमित्यभिप्रायः ॥ १ ॥ १५
अपि च । इमे उत्पादादयः संस्कृतस्य लक्षणत्वेन परिकल्प्यमाना व्यस्ता वा पृथग्वा
लक्षणत्वेन परिकल्प्येरन्, समस्ता वा सहभूता वा ? उभयथा च न युज्यत इत्याह -
उत्पादाद्यास्त्रयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि ।
संस्कृतस्य समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ॥ २ ॥
तत्र व्यस्ता लक्षणकर्मणि न युज्यन्ते । यदि उत्पादकाले स्थितिभङ्गौ न स्यातां तदा २०
स्थितिभङ्गरहितस्य आकाशस्येव संस्कृतलक्षणत्वेनानुपपन्न एवोत्पादः । अथ स्थितिकाले
उत्पादभङ्गौ न स्तः, तदा तद्रहितस्य स्थितिः स्यात् । उत्पादभङ्गरहितश्च पदार्थो नास्त्येवेति न
अस्याविद्यमानस्य खपुष्पवत् स्थितियुज्यते । किं च । स्थितियुक्तस्य पश्चादनित्यतयापि योगो न
स्यात्, तद्विरोधिधर्माक्रान्तत्वात् । अथ स्यात् - पूर्वं शाश्वतो भूत्वा पश्चादशाश्वत इति, न
चैकपदार्थः शाश्वतश्चाशाश्वतश्च युक्त इति नोत्पादभङ्गरहितस्य स्थितिः । तथा यदि भङ्गकाले २५
स्थित्युत्पादौ न स्याताम्, एवमध्यनुत्पन्नस्य स्थितिरहितस्य खपुष्पस्य विनाशोऽपि नास्तीति ।
एवं तावदुत्पादादयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि नालं न पर्याप्ता इत्यर्थः ॥
इदानीं समस्ता अपि न युज्यन्त इत्याह -
समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ।

१. T om. संस्कृत°. २ Mss. लक्ष्यते उत्पादस्य for लक्ष्यत्वमुत्पादस्य which is confirmed
by T.

६० मध्यमकशास्त्रे [७. ३-
एकत्र पदार्थे, एकस्मिन् काले, परस्परविरुद्धत्वान्द्रागवैराग्यवत्, आलोकान्धकारवद्वा न
युज्यन्त इत्यभिप्रायः । यस्मिन्नेव क्षणे पदार्थो जायते, तस्मिन्नेव तिष्ठति विनश्यति चेति कः
सचेताः प्रतिपद्येत ? तस्मात्समस्तानापि उत्पादादीनां संस्कृतस्य लक्षणकर्मणि नास्ति
सामर्थ्यम् ॥ २ ॥
5 अथ यदुक्तं 'यदि संस्कृत उत्पादः' [७. १] इत्यादि, तेन यदि उत्पादादीनां त्रिलक्षणी
प्राप्ता प्रसक्ता, ततः को दोषः ? अथासंस्कृतः, एवमप्यदोष इति । उच्यते -
उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यत्संस्कृतलक्षणम्
अस्ति चेदनवस्थैवं नास्ति चेत्ते न संस्कृताः ॥ ३ ॥
ननु च पक्षद्वयेऽपि विहित एव दोषः, तत्र किं पुनरुक्ताभिधानेनेति । सत्यमुक्तो दोषः,
10 स खलु नाचार्येण, किं तर्हि वृत्तिकारेण । अथ पूर्वप्रतिज्ञातमेव दूषणान्तराभिधानेन
स्पष्टीकरणार्थं पुनराचार्योऽभिहितवान् । यदि उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यदुत्पादादिकं संस्कृतलक्षण-
मिष्यते, तदा तेषामप्यन्यत्, तेषामप्यन्यत्, इत्यपर्यवसानदोषः स्यात् । सति च
अपर्यवसानदोषे, किं पूर्वं स्याद् यत उत्तरकालमपरं भवेदिति व्यवस्थाभावादसंभव एव
उत्पादादीनामित्यभिप्रायः । अथवा, पूर्वं मुख्यस्यानुत्पादस्यैव दूषणमुक्तम्, अधुना तु
15 सामान्येनेति । नास्ति चेत्ते न संस्कृता इति गतार्थमेतत् ॥ ३ ॥
B 148 अत्राहः सांमितीयाः - सन्ति चोत्पादादीनामुत्पादादयः, न च अनवस्थाप्रसङ्गः, लक्षणाना-
लक्षणानां परस्परनिष्पादकत्वात् । यस्मादिह संस्कृतधर्मः कुशलः क्लिष्टो वा उत्पद्यमानः आत्मना
पञ्चदशः उत्पद्यते । स धर्मस्तस्य चोत्पादः समन्वागमः स्थितिरजरा अनित्यता । यद्यसौ धर्मः
क्लिष्टो भवति, तस्य मिथ्याविमुक्तिः । अथ शुभः, तस्य सम्यग्विमुक्तिः । यदि नैर्याणिको भवति,
20 तस्य नैर्याणिकता । अथ अनैर्याणिकः, तस्य अनैर्याणिकता । इत्येष परिवारः । इदानीमुत्पाद-
स्यापर उत्पादः यावदनैर्याणिकतानैर्याणिकतेत्येष परिवारस्य परिवारः । तत्र योऽयं मौल उत्पादः
स आत्मानं विहाय अन्यांश्चतुर्दश धर्मान् जनयति । उत्पादोत्पादसंज्ञकस्तु अनुलक्षणभूत उत्पादो
B 149 मौलमेवोत्पादं जनयति । एवं यावदनैर्याणिकता चतुर्दश धर्मान् न निर्याणयति, न तन्निर्वाणं
प्रापयतीत्यर्थः । अनैर्याणिकतानैर्याणिकता तु नै³ निर्याणयति । तदेवमुत्पादादीनामनवस्थां
25 परिहरन्नाह -
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य केवलम् ।
उत्पादोत्पादमुत्पादो मौलो जनयते पुनः ॥ ४ ॥
द्विविधो ह्युत्पादः । एको मौल उत्पादः, अपरश्च उत्पादोत्पादसंज्ञकः, उत्पादस्योत्पाद
इति कृत्वा । तत्र योऽयमुत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादः, स मूलोत्पादस्य केवलमुत्पादकः । तं चेदानी-

१. P उत्पद्यन्ते for उत्पद्यते. २. Mss. विहरस्त्वोन्यान् for विहाय अन्यान् which is
confirmed by T. ३. Mss. and P प्रापयति अनैर्याणिकतानैर्याणिकतामेवेति. Our text is
supported by T.

-७. ८] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६१
मुत्पादोत्पादाख्यमुत्पादं मौल उत्पादो जनयति । तदेवं परस्परनिर्वर्तनादस्ति च त्रिलक्षणी उत्पादा-
दीनाम्, न चानवस्थाप्रसङ्ग इति ॥ ४ ॥
अत्रोच्यते - B 150
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य ते यदि ।
मौलेनाजनितस्तं ते स कथं जनयिष्यति ॥ ५ ॥
यदि तव उत्पादोत्पादो मूलोत्पादस्य जनक इति मतम्, स कथमिदानीं मौलेनोत्पा-
देनानुत्पादितः सन् उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति ? ॥ ५ ॥
अथ मन्यसे - उत्पादित एव मौलेनोत्पादेन उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति, एतदप्य-
सदित्याह-
स ते मौलेन जनितो मौलं जनयते यदि । 10
मौलः स तेनाजनितस्तमुत्पादयते कथम् ॥ ६ ॥
स उत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादो मौलेन जनितो यदि मौलं जनयति, स मौल उत्पादोत्पादे-
नाजनितोऽविद्यमानः कथमुत्पादोत्पादं जनयिष्यति ? तस्मान्मौलेन जनितः सन् उत्पादोत्पादो
मौलं जनयतीति न युज्यते । ततश्च परस्परनिर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वाभावात्स एव अनवस्थाप्रसङ्ग इति
नास्त्युत्पादः ॥ ६ ॥ 15
अत्राह-उत्पद्यमान एव मूलोत्पाद उत्पादोत्पादमुत्पादयति, स एवोत्पादोत्पादो मूलोत्पादं
जनयिष्यतीति । उच्यते -
अयमुत्पद्यमानस्ते काममुत्पादयेदिमम् ।
यदीममुत्पादयितुमजातः शक्नुयादयम् ॥ ७ ॥
काममयं मूलोत्पाद उत्पद्यमान उत्पादयेदुत्पादम्, यद्ययमेव अजातः शक्नुयादपरमजात- 20 B 151
मुत्पादयितुम् । उत्पद्यमानो हि नाम अनागतः । स च अजातः कथमूत्पादयिष्यतीति न
युक्तमेवैतदित्यभिप्रायः । एवमुत्पादोत्पादेऽपि वाच्यम् ॥ ७ ॥
अत्राह - नैव हि उत्पद्यस्यापर उत्पादोऽस्ति यतोऽनवस्थाप्रसङ्गः स्यात् । किं तर्हि -
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयिता यथा ।
उत्पादः स्वपरात्मानवुभावुत्पादयेत्तथा ॥ ८ ॥ 25
यथा प्रदीपः प्रकाशस्वभावत्वादात्मानं प्रकाशयति घटादींश्च, एवमुत्पादोऽप्युत्पादस्वभाव-
त्वादात्मानमुत्पादयिष्यति परं चेति ॥ ८ ॥
उच्यते । स्यादेतदेवं यदि प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयेत् । न चैवम् । यस्मात् -

१ Mss. उत्पादस्याय च for उत्पादस्यापर which is confirmed by T. २ Mss.
संप्रकाशयितु for संप्रकाशयिता.

[पृष्ठम् ६२]

६२ मध्यमकशास्त्रे [७.९-
प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति यत्र चासौ प्रतिष्ठितः ।
किं प्रकाशयति दीपः प्रकाशो हि तमोवधः ॥ ९ ॥
इह प्रकाशो नाम तमस्य(सो ?) वधः । तमश्च प्रदीपस्वात्मनि तावन्न संभवति,
विरोधात्, यत्तमो निघ्नतः स्वात्मप्रकाशत्वं स्यात् । न चापि प्रदीपो यत्र देशे तिष्ठति तत्र
[B 152] ^5 तमोऽस्ति, यत्तमो निघ्नतः प्रदीपस्य परप्रकाशकत्वं स्यात् । अतोऽपि नास्ति प्रदीपस्य स्वपरात्म-
प्रकाशकत्वम् । यदा चैवम्, तदा प्रदीपवदुत्पादस्य स्वपरात्मोत्पादकत्वं न संभविष्यति, इति
अयुक्तमेतत् ॥ ९ ॥
अत्राह — यदेतदुक्तं प्रदीपे नान्धकारोऽस्तीति, एतदसत्यन्धकारघाते युक्तमेव वक्तुम् ।
यस्मात्तु उत्पद्यमानेनैव प्रदीपेन तमो निहतम्, तत्र प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति, यत्र च प्रदीपोऽस्ति,
^1^0 तत्राप्यन्धकारो नास्तीति युज्यते । यदि प्रदीपेन नान्धकारघातः कृतः, तदा अनुत्पन्ने इव प्रदीपे
उत्पन्नेऽपि घटादयो नोपलभ्येरन्, अन्धकारघाताभावात्प्रागवस्थायामिव । तस्मादस्यैव अन्धकारघात-
लक्षणं प्रकाशनं प्रदीपस्य । तच्चानेन उत्पद्यमानेन प्रदीपेन कृतमिति । उच्यते —
कथमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतम् ।
नोत्पद्यमानो हि तमः प्रदीपः प्राप्नुते यदा ॥ १० ॥
^1^5 इह आलोकान्धकारयोर्यौगपद्याभावात् प्राप्तेरभावः । यदा चैवं प्राप्तेरभावः, तदा कथं
केन प्रकारेणेदानीमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतमिति युक्तं परिकल्पयितुम् ? यस्माच्च एवमुत्पद्यमानः
प्रदीपः तमो न प्राप्नोति, तस्मान्नैव अप्राप्तत्वात्प्रदीपः किंचिदपि प्रकाशयतीत्यवसीयताम् ॥ १० ॥
अथ मन्यसे — यथा अप्राप्तामेव अविद्यां ज्ञानं निहन्ति, अप्राप्तमेव रूपं चक्षुः पश्यति,
अप्राप्तमेव अयः अयस्कान्तो मणिराकर्षति, एवमेव अप्राप्तमेवान्धकारं प्रदीपो निहनिष्यतीति ।
^2^0 एतदप्यसारमित्याह —
[B 153] अप्राप्यैव प्रदीपेन यदि वा निहतं तमः ।
इहस्थः सर्वलोकस्थं स तमो निहनिष्यति ॥ ११ ॥
यदि अप्राप्यैव प्रदीपेन तमो निहतम्, एवं सति, इहस्थ एव प्रदीपः सर्वलोकस्थं तमो
निहनिष्यति, अप्राप्तत्वात्समीपस्थमिवेत्यभिप्रायः । एतेन न्यायेन ज्ञानेन अविद्याघातः, चक्षुषा
^2^5 रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना अयआकर्षणमिव इत्येवमादिकं साध्यसमं ज्ञेयम् ॥
अथ अप्राप्तावपि सत्यामयस्कान्तमणिप्रभृतीनां योग्यदेशावस्थितानामेव स्वकार्यकर्तृत्वं
भविष्यतीति चेत्, तदपि न युक्तम् । अप्राप्तौ हि सत्यां विप्रकृष्टदेशान्तरवास्तित्वेनाव्यवहित-
शान्तरावस्थितवच्च अप्राप्तत्वाद् योग्यदेशावस्थितानामपि योग्यदेशावस्थितत्वं न युक्तमिति कुतो
योग्यदेशावंस्थितानां स्वकार्यकर्तृत्वं प्रसेत्स्यति ?

१. Mss. seem to om. वत्, but it is confirmed by T. २. T °वस्थितद्वारेण for वस्थितानां.

[पृष्ठम् ६३]

०७.१२] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६३
दृष्टमेतल्लोकत इति चेन्नैतदेवम् । यथा हि भवान् परिकल्पयति न तथा लोके दृष्टम् ।
यस्मात् न लोकः प्राप्यप्राप्तिचिन्तामेवमादौ विषयेऽवतार्य प्रदीपादीनां प्रकाशकत्वादिकं कल्पयति ।
यद्योदितं तु विचारमनवतार्य प्रदीपेन तमो हतम्, चक्षुषा रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना
अयआकर्षणम् इत्यादि इच्छति । पश्यतु वा लोक एवम् । तत्त्वविचारकाले तु लोकस्याप्रामाण्यान्न
तेन बाधा शक्यते कर्तुम् । एवं तावदप्राप्य प्रकाशनमयुक्तम् । प्राप्तावपि विषयादिग्रहणमयुक्तमेव । ^5
प्राप्तिर्हि एकत्रत्वे सति भवति । यदा चैकत्वं तदा स्वरूपैवैदर्शनाकर्षणादिकं नास्ति ॥ [B 154]
यद्यपि चेयं प्राप्यप्राप्त्यादिचिन्ता लौकिकव्यवहारे नावतरतीति निरुपपत्तिकत्वेन मृषार्थ-
त्वादस्य, तथापि तत्त्वविचारेऽवतार्या, मा भूत्परमार्थतोऽपि निरुपपत्तिकपक्षाम्युपगम इत्यलं
प्रसङ्गेन ॥ ११ ॥ ^1^0
यदि च स्वपरात्मानौ प्रदीपः प्रकाशयतीति परिकल्प्यते त्वया, तमसोऽपि तर्हि प्रतिपक्ष-
भूतस्य स्वपरात्मनोः प्रच्छादनं प्रकल्प्यतामित्याह —
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यदि ।
तमोऽपि स्वपरात्मानौ छादयिष्यत्यसंशयम् ॥ १२ ॥
प्रतिद्वन्द्वित्वात्प्रदीपवत् तमोऽपि स्वपरात्मगतं व्यापारं करिष्यति, ततश्च परवदात्मानमपि ^1^5
च्छादयिष्यति । यदि च आत्मानं छादयेत्तमः, तस्यैवानुपलब्धिः स्यात्, घटादिवत्तमसा
प्रच्छादितत्वात् । अत एवोक्तमार्योपालिपुच्छायाम् —
[B 155] इह शासनि सूरमणीये
प्रत्रजेंथ गृहेलिङ्ग जहित्वा ।
फलॅवँन्तु भविष्यथ श्रेष्ठॉ ^2^0
एषु निदेशितु कारुणिकेन ॥
प्रव्रजित्वा गृहेलिङ्ग जहित्वा
सँर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः ।
पुन धर्मसभाव तुलित्वा
सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ॥ ^2^5
अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं
आश्चर्यं पुन जायति तेषाम् ।
अंहोऽतिकारुणिको नरसिंहो
सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन ॥ इति ॥

१. Mss. प्राप्तः प्राप्त्ये चिन्तां for प्राप्यप्राप्तिचिन्ताम्. २. Paris Ms. seems to om. वत्.
३. प्रत्रयथा for प्रत्रजथा elsewhere. ४. Mss. बलवन्तु; T supports our reading. ५. सेट्ठो for
श्रेष्ठो for metrical reasons. ६. Mss. सत्यफलस्य for सर्वफलस्य; our reading in supported
by T. ७. T हा बत for अहोऽति°.

[पृष्ठम् ६४]

तथार्यरत्नकूटसूत्रे —
यथा हि दीपे लयने चिरस्य
कृते हि गेहे पुरुषेण केनचित्।
तत्रान्धकारस्य न भोति एवं
चिरस्थितो नाहमितो गमिष्ये ॥
तमोन्धकारस्य न शक्तिरस्ति
कृते प्रदीपे न विगच्छनाय।
प्रतीत्य दीपं च विनश्यते तैम
उभयं पि शून्यं न च किं च मन्यति ॥
ज्ञानं तथा आर्य प्रतीत्य नाश्रवं
अज्ञान क्लेशोपचितं विगच्छति।
संपर्क तेषां न कदाचि विद्यते
ज्ञानस्य क्लेशस्य च नित्यकालम् ॥
ज्ञानं न कल्पेति अत्रानु नो भवेत्
ज्ञानं प्रतीत्यैव विनश्यते तमो।
भयं पि अग्राद्य खपुष्पसंनिभं
ज्ञानं तथाज्ञानु भयं पि शून्यम् ॥ इति ॥ १२ ॥

किं चान्यत्—इहायमुत्पादो यद्यात्मानमुत्पादयेत्, स उत्पन्नो वा स्वात्मानमुत्पादयेत्, अनु-
त्पन्नो वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह —

अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम्।
अथोत्पन्नो जनयते जाते किं जन्यते पुनः ॥ १३ ॥

यदि अनुत्पन्न उत्पादः स्वात्मानमुत्पादयेत्, मण्डूकजटाशिरोमणिरप्यात्मानमुत्पादयेत् ।
अथ उत्पन्न उत्पादयेत्, किमुत्पन्नस्यापरेणोत्पादेन प्रयोजनमिति। एवं तावदुत्पाद आत्मानं
नोत्पादयति ॥ १३ ॥

इदानीं परमपि यथा नोत्पादयति तथा प्रतिपादयन्नाह—
नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं नानुत्पन्नं कथंचन।
उत्पद्यते तथारख्यातं गम्यमानगतागतैः ॥ १४ ॥

पादटिप्पण्यः :
१. T om. लयने.
२. P तमो भयं against Mss.
३. Mss. seem to read sometime मुण्डक for मण्डूक. Compare कूर्मरोम with मण्डूकजटा.

[पृष्ठम् ६५]

यदि हि किंचिदुत्पद्येत तदुत्पाद उत्पादयेत् । न तु किंचिदुत्पद्यतेऽध्वत्रयेऽप्युत्पादा-
संभवात् । एतच्च गम्यमानगतागतैः प्रागेवोक्तम् । तत्र यथा गतं न गम्यते, अतीतवर्तमानयो-
र्विरोधात् । नाप्यगतं गम्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् । नापि गम्यमानं गम्यते,
गतागतव्यतिरिक्तगम्यमानानुपलब्धादित्युक्तम् । एवमुत्पद्यमानो भावो नोत्पद्यते, उत्पन्नानुत्पन्न-
व्यतिरेकेणोत्पद्यमानाभावात् । उत्पन्नोऽपि नोत्पद्यते, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् । उत्पन्न
इत्युपरतोत्पत्तिक्रिय उच्यते, उत्पद्यत इति वर्तमानक्रियाविष्टः । ततश्च उत्पन्न उत्पद्यते इत्युच्यमाने
अतीतवर्तमानयोरेककालता स्यात् । अनुत्पन्नोऽपि नोत्पद्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् ।
तस्मादुत्पादः परमुत्पादयतीति न युक्तम् ॥ १४ ॥

अत्राह – उत्पद्यमानमेवोत्पद्यते नोत्पन्नं नाप्यनुत्पन्नमिति । अथ मन्यसे – उत्पन्नानुत्पन्न-
व्यतिरेकेण उत्पद्यमानासंभवान्नोत्पद्यमानमुत्पद्यत इति, एतच्च नास्ति, यस्मादिह उत्पत्तिक्रियायुक्त-
मुत्पद्यमानमिति व्यपदिश्यते । तस्मादुत्पत्तौ सत्यामुत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानसिद्धेः उत्पद्यमान-
मेवोत्पद्यते, तच्चोत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयेदिति । उच्यते -

उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा।
कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ॥ १५ ॥

यदुक्तम्—उत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानं भवति, तच्चोत्पद्यत इति । ननु विशेषत एतद्वक्तव्यं
स्यात्—अस्योत्पत्तिं प्रतीत्य इदं नामोत्पद्यमानं भवतीति । न चैवमुच्यते । न हि तदुत्पद्यमानं
विशेषतो निर्धारयितुं शक्यते इदं तदुत्पद्यमानमिति, अनुत्पन्नत्वात्तन्निमित्तग्रहणतः । ततश्च
उत्पद्यमानासंभवादुत्पत्तिक्रियापि नास्तीति । कथमसत्यामुत्पत्तौ तां प्रतीत्य उत्पद्यमानं स्यात् ?
तस्मादुत्पद्यमानमुत्पद्यते, तच्च उत्पाद उत्पादयेदित्ययुक्तम् ॥ १५ ॥

अत्राह—अहो बत अहमतीव भवतो दृष्टादृष्टपदार्थनिरपेक्षदात्यन्तास्तिकाद्बिभेमि, यो हि
नाम भवांस्तथागतप्रवचनव्याख्यानव्याजेन दूषणमात्रकौशलमेवात्मनः प्रकटयन् परमर्षिगदित-
मिदंप्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादलक्षणं परमार्थसत्यं तथागतानां निहन्ति । इह भगवता तथागतेन
प्रकृतीश्वरस्वभावकालाणु नारायण जैमिनिकणादकपिलादितीर्थकरकर्तृवादनिरॉसेन सर्वभावानां तत्त्व-
मादर्शितम्, यदुत अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, यदुत अविद्याप्रत्ययाः
संस्काराः इत्याद्यविपरीतं प्रतीत्यसमुत्पादं प्रकटयता । तस्य च त्वया नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं
नानुत्पन्नमित्यादिना दूषणं विदधता तथागतजनन्याः प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातुर्वध एवाचरित इत्येलं
भवता सर्वनास्तिकेन त्वयेति । उच्यते । नाहं सकलदशबलजननीं प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातरं
निहन्मि । भवानेव तु परमगम्भीरप्रतीत्यसमुत्पादाधिमुक्तिविरहाद्विपरीतं तदर्थमवधार्य अस्माकमेव
अँधिलयं करोति । ननु च इदं प्रतीत्येदं भवतीत्येवमभिधानेन भगवता तथागतेन निःस्वभाव-
त्वमेव सर्वधर्माणां स्पष्टमावेदितम् । यस्मात्—

पादटिप्पण्यः :
१. T °अणुनायणदि° for अणु नारायणजैमिनिकणादकपिलादि°.
२. T अलं त्वया सार्धं विवादेन for अलं भवता सर्वनास्तिकेन त्वया.
३. Mss. अधिरयं or अधिरैयं for अधिलयं.
म. ९

[पृष्ठम् ६६]

प्रतीत्य यद्यद्भवति तत्तच्छान्तं स्वभावतः ।
[B 160] यो हि पदार्थो विद्यमानः स स्वभावः स्वेनात्मना स्वं स्वभावमनपायिनं बिभर्ति । स
संविद्यमानत्वान्नैयान्यकिंचिदपेक्षते, नाप्युत्पद्यते, इति कृत्वा स्वभावभावाभ्युपगमे सति कुतः
प्रतीत्यसमुत्पाद इति भवतैव स्वभाववतां भावानानभ्युपगच्छता सर्वथा प्रतीत्यसमुत्पाद एव
बाधितो भवति । ततश्च परमधर्मबुद्धदर्शनमपि बाधितं भवति — यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स
धर्मं पश्यति, यो धर्मं पश्यति स बुद्धं पश्यतीत्यागमात् । मया तु यत्प्रतीत्य बीजाख्यं कारणं
यद्भवत्यङ्कुराख्यं कार्यम्, तच्च उभयमपि शान्तं स्वभावविरहितं प्रतीत्यसमुत्पन्नं प्रतिपादयता सर्वथा
भगवतां तथागतानां प्रतीत्यसमुत्पत्तिमाता द्योतिता भवति । यत एवम् —
तस्मादुत्पद्यमानं च शान्तमुत्पत्तिरेव च ॥ १६ ॥
इति स्फुटमवसीयताम् ॥ १६ ॥
अत्राह — यदुक्तम् —
उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा ।
कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ॥
इति, तदयुक्तम् । यस्मादिदमुत्पद्यमानमित्येव संभवति । तथा हि घटोत्पत्तिं प्रतीत्य घट
उत्पद्यमानो भवति, तं च उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयतीत्युच्यते । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात् —
यदि कश्चिदनुत्पन्नो भावः संविद्यते क्वचित् ।
उत्पद्येत स किं तस्मिन् भाव उत्पद्यतेऽसति ॥ १७ ॥
[B 161] यदि कश्चिदनुत्पन्नः उत्पादात्पूर्वं घटो नाम क्वचित्संविद्येत, स उत्पत्तिक्रियां प्रतीत्योत्पद्येत ।
न चैवं कश्चिदुत्पादात्पूर्वं क्वचिदस्ति । तस्मिन्नसति घटे किमुत्पद्यते ?
अथ स्यात् — यद्युत्पादात्पूर्वं घटो नास्ति, तथापि उत्पन्नः सन् घटसंज्ञां प्रतिलप्स्यते,
तद्भाविन्या संज्ञया न दोष इति । एतदप्ययुक्तम् । यदि हि उत्पत्तिक्रिया प्रवर्तेत, तदा वर्तमानी-
भूतो भावो घटाख्यां प्रतिलभेत । यदा तु अनागतभावासंबन्धेन क्रियाया अप्रवृत्तिः, तदा कुतो
वर्तमानता ? अथ अघटाश्रयेण क्रिया प्रारभ्येत, तद्वक्तव्यम् — योऽसौ अघटः, स किं
भवितुमर्हति पटः, उत नैव किंचित् ? यदि पट उत्पद्यमानः स कथमुत्पन्नः सन् घटो भविष्यतीति ।
अथ नैवं किंचित्, कथं तदाश्रया क्रिया प्रवर्तेत ? कथं वा स उत्पन्नः सन् घटो भवेत् ?
इति सर्वथा भावित्वकल्पनाप्ययुक्ता । तस्मादुत्पद्यमानमप्युत्पादो नोत्पादयतीति सिद्धम् ॥ १७ ॥
अपि च । एवं न युज्यमानायामप्युत्पद्यमानस्योत्पत्तौ भवतो मतमभ्युपेत्योच्यते —
उत्पद्यमानमुत्पादो यदि चोत्पादयेत्त्वयम् ।
उत्पादयेत्तमुत्पादमुत्पादः कतमः पुनः ॥ १८ ॥

१. T om. परमं. २. C घटाश्रयेण for अघटाश्रयेण which is confirmed by T.

[पृष्ठम् ६७]

यद्यपि उत्पद्यमानं पदार्थमुत्पाद उत्पादयेद्भवन्मतेन, इदं तु वक्तव्यम् — तमिदानीमुत्पादः [B 162]
कतमोऽपरः उत्पादमुत्पादयिष्यतीति ॥ १८ ॥
अथ स्यात् — उत्पादस्यापर उत्पादः उत्पादकः परिकल्प्येत, तदा अनवस्थादोषप्रसङ्ग
इत्याह —
अन्य उत्पादत्येनं यद्युत्पादोऽनवस्थितिः ।
एतच्चोक्तम् । अथ नास्यापर उत्पाद इष्यते, नन्वेवं सति विना उत्पादेन उत्पाद उत्पद्यते
इत्येवं प्राप्नोति । ततश्च उत्पादोत्पाद्यानामपि पदार्थानां विनैवोत्पादेन उत्पत्तिरस्तु भावत्वादुत्पाद-
वदिति प्रतिपादयन्नाह —
अथानुत्पाद उत्पन्नः सर्वमुत्पद्यते तथा ॥ १९ ॥
इति ॥ १९ ॥
अपि च । उत्पाद आत्मानं परांश्चोत्पादयतीत्यत्र पक्षे दूषणमेव न वक्तव्यमधुनास्माभिः ।
यस्मादत्र पक्षे दूषणम् —
सतश्च तावदुत्पत्तिरसत्तश्च न युज्यते ।
न सतश्चासत्तश्चेति पूर्वमेवोपपादितम् ॥ २० ॥
नैवासतो नैव सतः प्रत्ययोऽर्थस्य युज्यते ।
इति
न सन्नासन्न सदसन् धर्मो निर्वर्तते यदा ।
इत्यादिना उत्पादो निषिद्ध एव पूर्वम् । ततश्चैवमुत्पादे निषिद्धे उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयति,
स्वपरात्मानौ वा उत्पादयतीत्यस्याः कल्पनाया नास्त्येवावतार इति कुत एतत्प्रसेत्स्यति — [B 163]
उत्पाद उत्पद्यते, उत्पद्यमानमुत्पद्यते, स्वपरात्मानौ चोत्पादयतीति ॥ २० ॥
किं चान्यत् — इहायमुत्पादः परिकल्प्यमानः निरुध्यमानस्य अनित्यतानुगतस्य वर्तमानस्य
वा भावस्य परिकल्प्यते, अनिरुध्यमानस्य वा अतीतानागतस्यानित्यताविरहितस्य ? उभयथा च
नोपपद्यते इत्याह —
निरुध्यमानस्योत्पत्तिर्न भावस्योपपद्यते ।
यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते ॥ २१ ॥
तत्र निरुध्यमानस्य वर्तमानस्य विद्यमानत्वादुत्पादो नोपपद्यते । अनिरुध्यमानस्यापि
विनाशरहितस्य अतीतानागतस्य भावसणविलक्षणस्य खपुष्पस्येव नास्त्युत्पाद इति ॥ २१ ॥
एवं भावानामुत्पादाभावं प्रतिपाद्य अतःपरं स्थितिविार्चायते ॥

१. Mss. सदा for यदा.

पृष्ठम् ६८

अत्राह-विद्यत एव भावानामुत्पादः, तद्भावभाविधर्मसद्भावात् । नानुत्पन्नस्य स्थितिः
संभवत्युत्पादभावेन स्थितेर्भावात् । स्थितिरुत्पादभावभाविनी भवति । तस्मादुत्पादोऽप्यस्ति, तद्भाव-
भाविधर्मसद्भावात् । इह यन्नास्ति, न तद्भावभाविधर्मसद्भावः, तद्यथा गगनकुसुमसौरभ्यस्येति ।
उच्यते । स्यादुत्पादः, यदि तद्भावभाविनी स्थितिरेव स्यात् । न त्वस्ति । तदेवम्-
न स्थितभावस्तिष्ठत्यस्थितभावो न तिष्ठति ।
न तिष्ठति तिष्ठमानः कोऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति ॥ २२ ॥
तत्र स्थितं न तिष्ठति तत्र स्थितिक्रियाविरोधात् । अस्थितभावोऽपि न तिष्ठति स्थिति-
रहितत्वात् । तिष्ठमानमपि न तिष्ठति स्थितिद्वयप्रसङ्गात्, स्थितास्थितव्यतिरिक्तसंतिष्ठमानाभावाच्च ।
अपि च ।
कोऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति ।
इहोत्पादप्रतिषेधात्कोऽसावनुत्पन्नः पदार्थो यस्तिष्ठेदिति सर्वथा नास्ति स्थितिः ॥ २२ ॥
अपि च । इयं स्थितिर्निरुध्यमानस्य भावस्य स्यादनिरुध्यमानस्य वा ? उभयथा च न
युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
स्थितिर्निरुध्यमानस्य न भावस्योपपद्यते ।
यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते ॥ २३ ॥
निरुध्यमानस्य निरोधाभिमुखस्य तावद्भावस्य विरोधिनी स्थितिर्न संभवति । यश्चाप्य-
निरुध्यमानः स भाव एव न भवति, कुतस्तस्य स्थितिर्भविष्यति ॥ २३ ॥
अपि च । जरया मरणेन च सर्वे एव भावाः क्षणमपि न त्यज्यन्ते । यदा चैतदेवम्,
तदा जरामरणविरोधिन्याः स्थितेर्भावेषु प्रवृत्त्यवकाश एव नास्तीति प्रतिपादयन्नाह -
जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा ।
तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना ॥ २४ ॥
के हि नाम जरामरणरहिता भावा येषां स्थितिः स्यात् ? तस्मान्नास्त्येव स्थिति-
रित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
यदि च, अस्याः स्थितेरन्या वा स्थितिः स्थित्यर्थं परिकल्प्येत, स्वयं वा स्वात्मानं
स्थापयेत् । उभयथा च न युज्यते इत्याह-
स्थित्यान्यया स्थितेः स्थानं तयैव च न युज्यते ।
उत्पाद्यस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ २५ ॥
'अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् ।' (७.१३) इत्यादिना यथा उत्पाद
आत्मानं न जनयति इत्युक्तम्, एवं स्थितिरपि नात्मानं स्थापयतीति वक्तव्यम् ।

पादटिप्पणी:
१. Mss. उत्पादोऽप्यस्थितभाव° for उत्पादोऽप्यस्ति, तद्भाव°. T. seems to add after अस्ति, तस्मिन् सति सतो धर्मस्य सत्त्वात् as an explanation of तद्भावभाविधर्मसद्भावात्.

पृष्ठम् ६९

अस्थिता स्थितिरैषा चेत्स्वात्मानं स्थापयेत्कथम् ।
स्थिता चेत्स्थापयत्येषा स्थितायां स्थाप्यतेऽथ किम् ॥
इति योज्यम् । यथा च-
अन्य उत्पादयेद्येनं यद्युत्पादोऽनवस्थितिः ।
इत्युत्पादे व्याख्यातम्, एवं स्थितावपि व्याख्येयम् -
अथान्या स्थापयेत्येनां स्थितिर्ह्यनवस्थितिः ।
इति । एवं स्थितिरपि न युक्ता । अत एवोक्तं भगवता -
अस्थिता हि इमे धर्माः स्थितिश्चैषां न विद्यते ।
अस्थितिः स्थितिशब्देन स्वभावेन न विद्यते ॥
न स्थितिर्नापि चो जातिर्लोकनाथेन देशिता
लोकनाथं विदित्वैवं समाधिं तेन जानथा ॥ इति ॥
उक्तं च आर्यसञ्चर्यगाथासु—
आकाशनिश्श्रित समास्त आपखन्द्यो
तन्निश्श्रिता इय मही पृथिवी जगच्च ।
सत्त्वान कर्मउपभोगनिदानमेवं
आकाशथानु कृत चित्तम एतमर्थम् ॥
यावत्-
स्थानम्मयानु अयु धातु जिनेन उक्तो ॥
इति विस्तरः ॥ २५ ॥
अत्राह-विद्येते एव स्थित्युत्पादौ तत्सहचारिधर्मसद्भावात् । इह उत्पादस्थितिलक्षण-
सहचारिणी संस्कृतानामनित्यतास्ति । तस्मात्स्थित्युत्पादावपि स्तः इति । उच्यते । स्यात्
स्थित्युत्पादौ, यदि अनित्यतैव स्यात् । न त्वस्ति । कथमिति ? यस्मात्-
निरुध्यते नानिरुद्धं न निरुद्धं निरुध्यते ।
तथापि² निरुध्यमानं किमजातं निरुध्यते ॥ २६ ॥
यदि अनित्यतेति काचित्स्यात्, सा निरुद्धस्य भावस्य अनिरुद्धस्य वा निरुध्यमानस्य
वा स्यात् । तत्र निरुद्धं निरुध्यते इति न युक्तम्, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् । अनिरुद्धमपि न
युक्तम्, निरोधविरहितत्वात्, यदनिरुद्धमेव तत्कथं निरुध्यत इति परस्परविरोधाच्च । तथापि
निरुध्यमानं न निरुध्यते इत्यनेन संबन्धः । निरुध्यमानमपि न निरुध्यते निरुध्यमानाभावात्,

पादटिप्पणी:
१. T seems to read आर्यसंगीतिगाथासु for आर्यसञ्चर्य°. २. The portion from तथापि up to परस्परविरोधाच्च is missing in Mss. It is restored from T.

[७०] मध्यमकशास्त्रे [७.२७-

निरोधद्वयप्रसङ्गाच्च । यतश्चैवं त्रिष्वपि कालेषु निरोधासंभवः, तस्मान्नास्त्येव निरोध इति
कुतस्तत्सहचारिस्थित्युत्पादसंभवः स्यात् ? अपि च । प्रागुत्पादप्रतिषेधादसंभव एव निरोधस्येत्याह --
किमजातं निरुध्यते ।
इति ॥ २६ ॥
5 अपि च । अयं निरोधः स्थितस्य वा भावस्य स्यादस्थितस्य वा ? उभयथा च न
युज्यते इत्याह —
स्थितस्य तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते ।
स्थितस्य निरोधविरुद्धस्य नास्ति निरोधः ।
नास्थितस्यापि भावस्य निरोध उपपद्यते ॥ २७ ॥
10 अस्थितस्य अभावस्य अविद्यमानस्य निरोधो नास्ति, इति सर्वथा नास्ति निरोधः ॥२७॥
किं चान्यत् । यदि इह निरोधः स्यात्, स तयैवावस्थया तस्या एवावस्थायाः स्यादन्यया
वा अन्यस्या अवस्थायाः स्यात् । सर्वथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह-
तयैवावस्थयावस्था न हि सैव निरुध्यते ।
B 169 अन्ययावस्थयावस्था न चान्यैव निरुध्यते ॥ २८ ॥
15 तयैव तावत्क्षीरावस्थया सैव क्षीरावस्था न निरुध्यते, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्य-
न्यया दध्यवस्थया क्षीरावस्था निरुध्यते । यदि हि क्षीरदध्यवस्थयोर्यौगपद्यं स्यात्, स्यात्तयोर्विनाश्य-
विनाशकभावः । न तु दध्यवस्थायां क्षीरावस्था अस्ति । यदा च नास्ति, तदा कामसतीं
विनाशयेत् ? यदि विनाशयेत्, खरविषाणतीक्ष्णतामपि विनाशयेत् । तस्मादन्ययाप्यवस्थया
नैवान्यावस्था निरुध्यते ॥ २८ ॥
20 अत्राह-यद्यपि तयैवावस्थया सैवावस्था, अन्यया वा अवस्था अन्यावस्था न निरुध्यते,
तथापि क्षीरावस्थायास्तावनिरोधोऽस्ति, ततश्च उत्पादोऽपि स्यादिति । उच्यते । अहो बत अति-
जडतामात्मनो भवान् प्रकटयति । ननु च पूर्वोक्तेन न्यायेन
यदैवं सर्वधर्माणामुत्पादो नोपपद्यते ।
इत्युक्तम्,
25 तदैवं सर्वधर्माणां निरोधो नोपपद्यते ॥ २९ ॥
इति स्फुटतरमेव प्रतिपादितं भवति ॥ २९ ॥
अपि च । निरोधो नाम यदि कश्चित् स्यात्, स सतो वा भावस्य स्यादसतो वा । तत्र-
B 170 सतश्च तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते ।
स्वभावान्नप्रच्युतस्य भावस्य निरोधो न युक्तः । यस्मात् -
एकत्वे न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते ॥ ३० ॥

-७. ३२ ] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । [७१]

निरोधो हि नाम अभावः । स यस्य भवति, स नैव भवति । ततश्च सतो भावस्य
निरोध इति ब्रुवता भावाभावयोरेकाधिकरणता अभ्युपगता भवति । एकत्वे सति उभयं न
युज्यते । यदि तदानीं भावः स्यात्, तदा निरोधेनाभावेनावेशोद्भावव्यपदेशोऽयुक्तः¹ । अथ
अभावः, सोऽप्यस्य न युज्यते, अभावविरोधिना भावरूपेणावियोगात् । तस्मादेकत्वे सति
भावाभावयोः स पदार्थो नैव भावो नाप्यभाव इति युज्यते । अथवा, परस्परविरुद्धयोरालोकान्धकार- 5
वदेकत्वे सति न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते । एवं तावत्सतो भावस्य निरोधो न युक्तः ॥ ३० ॥
इदानीम्-
असतोऽपि न भावस्य निरोध उपपद्यते ।
अविद्यमानस्याभावस्य न विनाशोऽस्ति वन्ध्यातनयस्येव, अविद्यमानत्वात् । अत एवाह-
न द्वितीयस्य शिरसच्छेदर्न विद्यते यथा ॥ ३१ ॥ 10
प्रसिद्धासतस्त्यैव ²नृणां द्वितीयस्य शिरसो दृष्टान्तत्वेनोपादानान्निर्देशापूर्णत्वान्नास्तीति³ B 171
नोपात्तम् । तदेवमसतो भावस्य निरोधो न संभवति, सतोऽपि न । यश्चोभयथापि न संभवति, स
केनात्मना स्थितः ? नास्त्येव निरोध इति प्रतीयताम् ॥ ३१ ॥
किं चान्यत् । यदि निरोधो नाम भावानां निरोधक इति कल्प्यते, तस्येदानीं किमन्यो
निरोध इष्यते, उत न ? यदि इष्यते तन्न युज्यते । 15
न स्वात्मना निरोधोऽस्ति निरोधो न परात्मना ।
कथं पुनर्नार्स्तीति प्रतिपादयन्नाह-
उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना ॥ ३२ ॥
तत्र यथा-
अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् । 20
इत्यादिना उत्पादः स्वात्मानं नोत्पादयति, एवं निरोधोऽपि स्वात्मानं न निरोधयति ।
कथमिति ? उच्यते-
⁴अनिरुद्धो निरोधोऽयं स्वात्मानं नाशयेत्कथम् ।
अथ नष्टो नाशयति नष्टे किं नाश्यते पुनः ॥
इति समुत्पादेन वक्तव्यम् । एवं च स्वात्मना न निरोधोऽस्ति । निरोध इदानीं परात्मनापि 25 B 172
नास्ति । कथम् ? तत्र यथा उत्पादे गदितम्- 'अन्य उत्पादयत्येनम्' (७.१९) इत्यादि, एवं
निरोधेऽपि वक्तव्यम्-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1 Mss. आवेशोद्भावव्यपदेशो युक्तः for आवेशद्भावव्यपदेशोऽयुक्तः which is confirmed by
T. 2 T seems to om. नृणां. 3 Mss. and P read दृष्टान्तत्वेनोपादानात्परिपूर्णत्वान्निर्देशः
सेति नोपात्तम्. Our text is confirmed by T. 4 This stanza and the following,-
corresponding to 7.13 and 7.19, do not figure as part of the text of Madhya-
makakārikā in T.

पृष्ठम् ७२

अन्यो विनाशयेन्नैनं नाशो यद्यनवस्थितिः । •
अथाविनाशो नष्टोऽयं सर्वं नश्यतु ते तथा ॥
इति । तदेवं परात्मनापि निरोधो न संभवतीति नास्ति निरोधस्य निरोधः ॥
अथ मन्यसे—नास्त्येव निरोधस्य निरोध इति, तदयुक्तम् । यदि हि निरोधस्य निरोधो न
स्यात्, तदा निरोधसहितत्वात्संस्कृतलक्षणमवहीयेत । तदेवं यदि विनाशस्य विनाशः परिकल्प्यते,
तथापि न युक्तो विनाशः । अथ न परिकल्प्यते, तथापि न युक्त इति । कथं विदानीं विनाशो
योक्ष्यते परस्य ? अथ स्यात्—तथापि एवमेव विचारे सति विनाशो भवतोऽपि न युज्यते, ततः य
उभयोर्दोषः, न तेनैकश्चोद्यो भवतीति । उच्यते । नैवेदं चोद्यं ममापतति । किं कारणम् ? ये
स्वात्मना निःस्वभावा भावाः, ते च निःस्वभावा एव सन्तो बालानामिदंसत्याभिनिवेशिनां
व्यवहारपथमुपयान्ति अविचारप्रसिद्धिनैव न्यायेनेति तेषु नास्ति यथोदितविचारावतारोऽस्माकम् ।
मायास्वप्नगन्धर्वनगरादिवत्तु लौकिकाः पदार्था निरुपपत्तिका एव सन्तः सर्वलोकस्याविद्या-
तिमिरोपहतमतिनयनस्य प्रसिद्धिमपगता इति परस्परापेक्षयैव केवलं प्रसिद्धिमपगता बालैरभ्युप-
गम्यन्ते । यथोक्तं शतके –
अलातचक्रनिर्माणस्वप्नमायाम्बुचन्द्रकैः ।
धूमिकान्तःप्रतिश्रुत्कामरीच्यभ्रैः समो भवः ॥
( चतुःशतक – १३.२५ )
तस्मात्सति उत्पादे उत्पाद्यम्, सति उत्पाद्ये उत्पादः । सति निरोधे निरोध्यम्, सति
निरोध्ये निरोधः, इत्येवं लौकिकस्य व्यवहारस्याभ्युपगमात्कुतोऽस्मत्पक्षे समप्रसङ्गिता भवितुमर्हति ?
यस्तु विनाशस्य अहेतुकत्वमभ्युपेत्य क्षणिकतां संस्काराणामाह, तस्य निर्हेतुकत्वात्
खपुष्पवद्विनाशाभावात् कुतः क्षणिकत्वं भावानां सेत्स्यति, कुतो विनाशरहितानां संस्कृतत्वमपीति
सर्वमेव असमञ्जसं तस्य जायते । जातिप्रत्ययं जरामरणं संस्कृतलक्षणानां च संस्कारस्कन्धान्तर्भावं
वर्णयता भगवता ननु सहेतुकत्वं स्पष्टमादर्शितं विनाशस्य । जातिमात्रापेक्षत्वाच्चास्य क्षण-
भङ्गोऽपि सुखसाध्य इति सर्वं सुस्थं जायते ॥
अथ स्यात्—विनाशो हि नाम अभावः, यश्च अभावः, किं तस्य हेतुना कर्तव्यम् ?
अतो निर्हेतुको विनाश इति । ननु च भावेऽपि हेतुभावप्रसङ्गो भवति । भावो हि नाम
विद्यमानः, यश्च विद्यमानः तस्य च किं हेतुना प्रयोजनम् ? न हि जातं पुनरपि जन्यते ।
तस्मात्सर्वत्रैव हेतुभावप्रसङ्गादयुक्तमेतत् ॥
अपि च । यथा उत्पादः सहेतुकः पूर्वभावात्पश्चाच्च भावात् , एवं विनाशोऽपीष्यताम् ।
विनाशो हि न सर्वदा भवति, उत्पादात्पूर्वमभावात्पश्चाच्च भावात् । यच्चोच्यते—यश्चाभावः तस्य

पादटिप्पण्यः
१ Mss. परस्परम् for परस्य which is confirmed by T.
२ T seems to om. किं कारणम्.
३ Mss. °मलिनचेतसः for °मतिनयनस्य which is confirmed by T.
४ T and P तस्यैवं किं for तस्य च किं.

पृष्ठम् ७३

किं हेतुना कर्तव्यमिति, तदयुक्तम् । यस्मान्न वयं विनाशस्य हेतुना किंचित्क्रियमाणमिच्छामः, किं
तर्हि विनाश एव क्रियते इति वर्णयामः । नन्वेवं सति क्रियमाणत्वाद्दिनाशोऽपि भावः प्राप्नोतीति
चेत्, इष्यत एवैतत् । विनाशो हि स्वरूपापेक्षया भावः, रूपादिधर्मनिवृत्तिस्वभावत्वात्तु न भावः ।
अपि च । मरणमपि द्विविधकार्यप्रत्युपस्थापनं संस्कारविध्वंसनं च करोति । अपरिज्ञानानुपच्छेदं (?)
चेत्यागमात् कथं न सहेतुको विनाशः ? अपि च । कल्पिताभावलक्षणायाश्च शून्यतायाः परेण
भावरूपतामभ्युपगच्छता कथमभावस्य भावत्वं नाभ्युपगतं भवति ? भावत्वाच्च कथमसंस्कृतत्वं
शून्यतायाः स्यात् ? अतः सर्वमभ्युपेतं विहीयते भवता । अत एव वक्ष्यति –
भवेदभावो भावश्च निर्वाणमुभयं कथम्