मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

६० मध्यमकशास्त्रे [७. ३-
एकत्र पदार्थे, एकस्मिन् काले, परस्परविरुद्धत्वान्द्रागवैराग्यवत्, आलोकान्धकारवद्वा न
युज्यन्त इत्यभिप्रायः । यस्मिन्नेव क्षणे पदार्थो जायते, तस्मिन्नेव तिष्ठति विनश्यति चेति कः
सचेताः प्रतिपद्येत ? तस्मात्समस्तानापि उत्पादादीनां संस्कृतस्य लक्षणकर्मणि नास्ति
सामर्थ्यम् ॥ २ ॥
5 अथ यदुक्तं 'यदि संस्कृत उत्पादः' [७. १] इत्यादि, तेन यदि उत्पादादीनां त्रिलक्षणी
प्राप्ता प्रसक्ता, ततः को दोषः ? अथासंस्कृतः, एवमप्यदोष इति । उच्यते -
उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यत्संस्कृतलक्षणम्
अस्ति चेदनवस्थैवं नास्ति चेत्ते न संस्कृताः ॥ ३ ॥
ननु च पक्षद्वयेऽपि विहित एव दोषः, तत्र किं पुनरुक्ताभिधानेनेति । सत्यमुक्तो दोषः,
10 स खलु नाचार्येण, किं तर्हि वृत्तिकारेण । अथ पूर्वप्रतिज्ञातमेव दूषणान्तराभिधानेन
स्पष्टीकरणार्थं पुनराचार्योऽभिहितवान् । यदि उत्पादस्थितिमङ्गानामन्यदुत्पादादिकं संस्कृतलक्षण-
मिष्यते, तदा तेषामप्यन्यत्, तेषामप्यन्यत्, इत्यपर्यवसानदोषः स्यात् । सति च
अपर्यवसानदोषे, किं पूर्वं स्याद् यत उत्तरकालमपरं भवेदिति व्यवस्थाभावादसंभव एव
उत्पादादीनामित्यभिप्रायः । अथवा, पूर्वं मुख्यस्यानुत्पादस्यैव दूषणमुक्तम्, अधुना तु
15 सामान्येनेति । नास्ति चेत्ते न संस्कृता इति गतार्थमेतत् ॥ ३ ॥
B 148 अत्राहः सांमितीयाः - सन्ति चोत्पादादीनामुत्पादादयः, न च अनवस्थाप्रसङ्गः, लक्षणाना-
लक्षणानां परस्परनिष्पादकत्वात् । यस्मादिह संस्कृतधर्मः कुशलः क्लिष्टो वा उत्पद्यमानः आत्मना
पञ्चदशः उत्पद्यते । स धर्मस्तस्य चोत्पादः समन्वागमः स्थितिरजरा अनित्यता । यद्यसौ धर्मः
क्लिष्टो भवति, तस्य मिथ्याविमुक्तिः । अथ शुभः, तस्य सम्यग्विमुक्तिः । यदि नैर्याणिको भवति,
20 तस्य नैर्याणिकता । अथ अनैर्याणिकः, तस्य अनैर्याणिकता । इत्येष परिवारः । इदानीमुत्पाद-
स्यापर उत्पादः यावदनैर्याणिकतानैर्याणिकतेत्येष परिवारस्य परिवारः । तत्र योऽयं मौल उत्पादः
स आत्मानं विहाय अन्यांश्चतुर्दश धर्मान् जनयति । उत्पादोत्पादसंज्ञकस्तु अनुलक्षणभूत उत्पादो
B 149 मौलमेवोत्पादं जनयति । एवं यावदनैर्याणिकता चतुर्दश धर्मान् न निर्याणयति, न तन्निर्वाणं
प्रापयतीत्यर्थः । अनैर्याणिकतानैर्याणिकता तु नै³ निर्याणयति । तदेवमुत्पादादीनामनवस्थां
25 परिहरन्नाह -
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य केवलम् ।
उत्पादोत्पादमुत्पादो मौलो जनयते पुनः ॥ ४ ॥
द्विविधो ह्युत्पादः । एको मौल उत्पादः, अपरश्च उत्पादोत्पादसंज्ञकः, उत्पादस्योत्पाद
इति कृत्वा । तत्र योऽयमुत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादः, स मूलोत्पादस्य केवलमुत्पादकः । तं चेदानी-

१. P उत्पद्यन्ते for उत्पद्यते. २. Mss. विहरस्त्वोन्यान् for विहाय अन्यान् which is
confirmed by T. ३. Mss. and P प्रापयति अनैर्याणिकतानैर्याणिकतामेवेति. Our text is
supported by T.

---

-७. ८] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६१
मुत्पादोत्पादाख्यमुत्पादं मौल उत्पादो जनयति । तदेवं परस्परनिर्वर्तनादस्ति च त्रिलक्षणी उत्पादा-
दीनाम्, न चानवस्थाप्रसङ्ग इति ॥ ४ ॥
अत्रोच्यते - B 150
उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य ते यदि ।
मौलेनाजनितस्तं ते स कथं जनयिष्यति ॥ ५ ॥
यदि तव उत्पादोत्पादो मूलोत्पादस्य जनक इति मतम्, स कथमिदानीं मौलेनोत्पा-
देनानुत्पादितः सन् उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति ? ॥ ५ ॥
अथ मन्यसे - उत्पादित एव मौलेनोत्पादेन उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति, एतदप्य-
सदित्याह-
स ते मौलेन जनितो मौलं जनयते यदि । 10
मौलः स तेनाजनितस्तमुत्पादयते कथम् ॥ ६ ॥
स उत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादो मौलेन जनितो यदि मौलं जनयति, स मौल उत्पादोत्पादे-
नाजनितोऽविद्यमानः कथमुत्पादोत्पादं जनयिष्यति ? तस्मान्मौलेन जनितः सन् उत्पादोत्पादो
मौलं जनयतीति न युज्यते । ततश्च परस्परनिर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वाभावात्स एव अनवस्थाप्रसङ्ग इति
नास्त्युत्पादः ॥ ६ ॥ 15
अत्राह-उत्पद्यमान एव मूलोत्पाद उत्पादोत्पादमुत्पादयति, स एवोत्पादोत्पादो मूलोत्पादं
जनयिष्यतीति । उच्यते -
अयमुत्पद्यमानस्ते काममुत्पादयेदिमम् ।
यदीममुत्पादयितुमजातः शक्नुयादयम् ॥ ७ ॥
काममयं मूलोत्पाद उत्पद्यमान उत्पादयेदुत्पादम्, यद्ययमेव अजातः शक्नुयादपरमजात- 20 B 151
मुत्पादयितुम् । उत्पद्यमानो हि नाम अनागतः । स च अजातः कथमूत्पादयिष्यतीति न
युक्तमेवैतदित्यभिप्रायः । एवमुत्पादोत्पादेऽपि वाच्यम् ॥ ७ ॥
अत्राह - नैव हि उत्पद्यस्यापर उत्पादोऽस्ति यतोऽनवस्थाप्रसङ्गः स्यात् । किं तर्हि -
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयिता यथा ।
उत्पादः स्वपरात्मानवुभावुत्पादयेत्तथा ॥ ८ ॥ 25
यथा प्रदीपः प्रकाशस्वभावत्वादात्मानं प्रकाशयति घटादींश्च, एवमुत्पादोऽप्युत्पादस्वभाव-
त्वादात्मानमुत्पादयिष्यति परं चेति ॥ ८ ॥
उच्यते । स्यादेतदेवं यदि प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयेत् । न चैवम् । यस्मात् -

१ Mss. उत्पादस्याय च for उत्पादस्यापर which is confirmed by T. २ Mss.
संप्रकाशयितु for संप्रकाशयिता.