मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठ ५०]

५० मध्यमकशास्त्रे [४.९-
तत्र परपक्षदूषणं विग्रहः । शून्यताया करणभूतया रूपं निःस्वभावमित्येवं सस्वभाववादे
प्रतिषिद्धे, यदि परः परिहारं ब्रूयात् — वेदनादयस्तावत्सन्ति, तद्रूपमयस्तीति, तदेतत्सर्वं तस्यापरि-
हृतं भवति । यस्माद्वेदनादीनामपि सद्भावः साध्येन रूपसद्भावेन समो वेदितव्यः । यथा रूपं
स्वकारणात्त्वान्यत्वेन विचार्यमाणमसत्, एवं स्पर्शप्रत्यया वेदना, विज्ञानसहजा संज्ञा,
अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं च विज्ञानं स्वकारणात्पश्वादिः तत्त्वान्यत्वादिना
विचार्यमाणं नास्तीति सर्वमेतत्साम्यसमं भवति । यथा वेदनादयः साध्यसमाः, एवं लक्ष्यलक्षण-
कार्यकारणावयव्यवयवाद्योऽपि सर्वे एव पदार्थाः रूपेण साध्येन समा इति कुतः परस्य परिहारः
संभवेत् ? सर्वं वचनमस्य साध्यसमं भवतीति सर्वत्र शास्त्रे परिहारेण साध्यसमत्वं माध्यमिकेना-
ग्राहणीयमित्याचार्यः शिक्षयति ॥ ८ ॥
10 यथा च परपक्षदूषणे विहितोयं विधिः, एवं व्याख्यानकालेऽपीत्याह —
व्याख्याने य उपालम्भं कृते शून्यताया वदेत् ।
सर्वं तस्यानुपालब्धं समं साध्येन जायते ॥ ९ ॥
B 128 व्याख्यानकालेऽपि यः शिष्यदेशीयश्चोद्यमुपालम्भं कुर्यात्, तस्यापि तच्चोद्यमुपालम्भाख्यं
पूर्ववत्साध्यसमं वेदितव्यम् । यथोक्तम् —
भावस्यैकस्य यो द्रष्टा द्रष्टा सर्वस्य स स्मृतः ।
एकस्य शून्यता यैव सैव सर्वस्य शून्यता ॥ इति ।
15 [ चतुःशतक ? ]
आर्यगगनगञ्जसमाधिसूत्रेऽपि —
एकेन धर्मेण तु सर्वधर्मान्
अनुगच्छते मायमरीचिसादृशान् ।
20 अप्राप्यतुच्छानलिकानशाश्वतान्
सो बोधिमण्डं नचिरेण गच्छति ॥ इति ॥
समाधिराजसूत्रेऽपि —
यथ जात तथोत्मसंज्ञ तथैव सर्वत्र पेक्षिता बुद्धिः ।
सर्वे च तत्स्वभावा धर्म विशुद्धा गगनकल्पाः ॥
[ समाधिराजसूत्र - १२.७ ]
एकेन सर्वं जानाति सर्वमेकेन पश्यति ।
25 कियद्बहु पि भावेत्वा न तस्योत्पद्यते मदः ॥ इति । 16 var 22 Tib ed.
[ समाधिराजसूत्र - ११.४ ]
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
स्कन्धपरीक्षा नाम चतुर्थं प्रकरणम् ॥
१ Mss. त्वया आत्मसंज्ञा for तयात्मसंज्ञ; Text यथ ज्ञाताहमसंज्ञाः. २ Mss. भावयित्वा न तस्यो-
पद्यते दमः for भावेत्वा...मदः. Our text is supported by T. Text बहुं पि भाषिला.

---

[पृष्ठ ५१]

५
धातुपरीक्षा पञ्चमं प्रकरणम्।
B 129 अत्राह—धातवः सन्ति प्रतिषेधाभावात् । उक्तं च भगवता—षड्धातुरयं महाराज पुरुषपुद्गल
इत्यादि । ततश्च प्रवचनपाठाद्धात्तुवत्स्कन्धायतनान्येव सन्तीति । उच्यते । स्युः स्कन्धायतनानि
यदि धातव एव स्युः । कथमित्याह--
नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् ।
अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ॥ १ ॥ 5
तत्र षड् धातव उक्ताः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशविज्ञानाख्याः । तत्राकाशमधिकृत्योच्यते
दूषणं स्वरूपनिरूपणात् । इहाकाशस्यानावरणं लक्षणमुच्यते । यद् यस्मात्पूर्वमाकाशमनावरण-
लक्षणाल्लक्ष्यं स्यात्, तत्र लक्षणप्रवर्तनादनावरणलक्षणात्पूर्वं नाकाशं लक्ष्यरूपमिति ।
यदा चैवम् —
10 नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् ।
अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ॥
तथाहि अलक्षणं प्रवर्तेताम् । तदभावे खपुष्पवन्नास्त्याकाशमित्याह —
अलक्षणो न कश्चिच्च भावः संविद्यते क्वचित् ।
इति । अत्राह—लक्षणप्रवृत्तिर्लक्ष्ये भवेत्, तत्सद्भावालक्ष्यमप्यस्तीति । एतदपि नास्ति । यस्मात्— B 130
15 असत्यलक्षणे भावे क्रमतां कुह लक्षणम् ॥ २ ॥
लक्षणात्पूर्वमलक्षणो भावो नास्तीत्युक्तम् । ततश्च असति असंविद्यमाने अलक्षणे
लक्षणरहिते भावे कुह इदानीं लक्षणं प्रवर्तेतामिति नास्ति लक्षणप्रवृत्तिः ॥ २ ॥
अपि च । इदं लक्षणं प्रवर्तमानं सलक्षणे वा प्रवर्तेत अलक्षणे वा ? उभयथा च
नोपपद्यत इत्याह—
20 नालक्षणे लक्षणस्य प्रवृत्तिर्न सलक्षणे ।
सलक्षणालक्षणाभ्यां नान्यत्र च प्रवर्त्तते ॥ ३ ॥
तत्र अलक्षणे खरविषाणवन्न लक्षणप्रवृत्तिः । सलक्षणेऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्ति-
रुपपद्यते प्रयोजनाभावात् । किं हि लक्षणवतः प्रसिद्धस्य भावस्य पुनर्लक्षणकृत्यं स्यात् ?
इत्यनवस्था अतिप्रसङ्गश्चैवं स्यात् । न ह्यसौ कदाचिन् सलक्षणः स्यादिति सदैव लक्षणप्रवृत्तिः
25 प्रसज्येत । न चैतदिष्टम् । तस्मात्सलक्षणेऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्तिरुपपद्यते प्रयोजनाभावात् ।
तत्रैवं स्यात्—सलक्षणालक्षणाभ्यामन्यत्र प्रवर्तिष्यत इति । उच्यते—
सलक्षणालक्षणाभ्यां नान्यत्र च प्रवर्त्तते ।
B 131 किं कारणम् ? असद्भावात् । यदि सलक्षणो नालक्षणः, अथालक्षणो न सलक्षणः ।
अतः सलक्षणश्च अलक्षणश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् । न च विप्रतिषिद्धं संभवति । तस्मादसंभवा-
देव सलक्षणे चालक्षणे च लक्षणप्रवृत्तिर्नोपपद्यते इति ॥ ३ ॥
१ T एवमनवस्थाप्रसङ्गोऽपि स्यात् for अति...स्यात्.