मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् ४६

उच्यते। स्युरुपादानादीनि यदि विज्ञानादिचतुष्टयमेव स्यात् । यदा तु द्रष्टव्यदर्शनाभावाद्विज्ञानादि-
चतुष्टयं नैवास्ति, तदा -
उपादानादीनि भविष्यन्ति पुनः कथम् ।। ८ ।।
न सन्त्युपादानादीनीत्यर्थः ॥ ८ ॥
इदानीं दर्शनवच्छेषायतनव्याख्यानातिदेशार्थमाह -
व्याख्यातं श्रवणं घ्राणं रसनं स्पर्शनं मनः ।
दर्शनेनैव जानीयाच्छ्रोतृश्रोतव्यकादि च ॥ ९॥
इति ॥
उक्तं हि भगवता -
न चक्षुः प्रेक्षते रूपं मनो धर्मान्न वेत्ति च ।
एतत्त परमं सत्यं यत्र लोको न गाहते ॥
सामग्न्या दर्शनं यत्र प्रकाशयति नायकः ।
प्राहोपचारभूमिं तां परमार्थस्य बुद्धिमान् ॥ इति ॥
तथा -
चक्षुश्च प्रतीत्य रूपैतः चक्षुर्विज्ञानमिहोपजायते ।
नो चक्षुषि रूप निश्रितं रूपसंक्रान्ति न चैव चक्षुषि ॥
नैरात्म्यऽशुभाश्च धर्मिमे तेष्वात्मोति शुभाश्च कल्पिताः ।
विपरीतमसद्विकल्पितं चक्षुर्विज्ञान ततोऽपि जायते ॥
विज्ञाननिरोधसंभवं विज्ञानउपादवयं विपश्यति ।
न कर्हिचि गतं न चागतं शून्य मायोपम योगि पश्यति ॥
[ ललितविस्तर-१३.१०५-१०७ ]
तथाचार्योपायपृच्छायाम् -
सर्वं सयोगिँ तु पश्यति चक्षुस्तेन न पश्यति प्रत्ययहीनम् ।
नैव च चक्षु प्रपश्यति रूपं तेन संयोगवियोगविकल्पः ॥
आलोकसमाश्रित पश्यति चक्षू रूप मनोरमचित्रविशिष्टम् ।
येन च योगसमाश्रितचक्षुस्तेन न पश्यति चक्षु कदाचि ॥
योऽपि च श्रूयति शब्द् मनोज्ञः सोऽपि च नान्तरि जातु प्रविष्टः ।
संक्रमणं न च लभ्यति तस्य कल्पवशात्तु संमुच्छ्रितु शब्दः ॥ इति ॥

---

पादटिप्पण्यः

१. T रूपं च for रूपतः. २ Mss. नैरात्म्यस्वभावाश्च धर्मि ये धर्मि एतेषु रात्मेति. Our text is
based on T. ३. T संभवत् for संभवं. ४. Mss. संयोगे for सयोगि. Our text is based
on this very quotation in XIV. ५. T seems to read : यान्यपि रूपाणि चक्षुषा दृश्यन्ते, रात्रौ
प्रत्ययानामभावे न दृश्यन्ते. ६ T शब्दानामुत्पादः for समुच्छ्रितु शब्दः.

---

पृष्ठम् ४७

तथा -
गीतं न नृत्यमपि वाद्यरुतं न ग्राह्यं
स्वप्नोपमा हि रतयोऽबुधमोहनाश्च ।
संकल्पलालस गता अबुधाऽत्र नाशं
किं क्लेशदास इव बालजनो भवामि ॥ इति ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
चक्षुरादीन्द्रियपरीक्षा नाम तृतीयं प्रकरणम् ॥

---

पादटिप्पणी

१ T मोहनस्य रतेश्च हेतुः for रतयोऽबुधमोहनाश्च.