मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ५६]

५६           मध्यमकशास्त्रे           [ ६.३-
अत्राह – नैव हि रागरक्तयोः पौर्वापर्येण संभवो यत इदं दूषणं स्यात्, किं तर्हि
रागरक्तयोः सहैवोद्भवः । चित्तसहभूतेन रागेण हि चित्तं रज्यते, तच्च रक्तमिति । अतो विद्येते
एव रागरक्ताविति । उच्यते । एवमपि –
सहैव पुनरुद्भूतिर्न युक्ता रागरक्तयोः ।
5   सहोत्पादोऽपि न युक्तो रागरक्तयोः । यस्मात् –
भवेतां रागरक्तौ हि निरपेक्षौ परस्परम् ॥ ३ ॥
सहभावात् सव्येतरगोविषाणवदित्यभिप्रायः ॥ ३ ॥
अपि च । अनयो रागरक्तयोः सहभावः एकत्वे परिकल्प्येत पृथक्त्वे वा ? तत्र यदि
एकत्वे, तन्न युज्यते । यस्मात्
10   नैकत्वे सहभावोऽस्ति
[B 140] कस्मात्पुनर्नास्तीत्याह –
न तेनैव हि तत्सह ।
न हि रागस्वात्मा रागाद्व्यतिरिक्तो रागेण सहेति व्यपदिश्यते ॥
इदानीं पृथक्त्वेऽपि सहभावाभावमाह –
15   पृथक्त्वे सहभावोऽथ कुत एव भविष्यति ॥ ४ ॥
न हि पृथग्भूतयोरालोकान्धकारयोः संसारनिर्वाणयोर्वा सहभावो दृष्ट इति ॥ ४ ॥
किं चान्यत् –
एकत्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ।
पृथक्त्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः ॥ ५ ॥
20   यदि एकत्वे सहभावः स्यात्, तदा यत्र यत्रैकत्वं तत्र तत्र सहभाव इत्येकस्यापि सहभावः
स्यात् । पृथक्त्वेऽपि सहभावे इष्यमाणे यत्र यत्र पृथक्त्वं तत्र तत्र सहभाव इति अश्वादिव्यतिरिक्तस्य
पृथगवस्थितस्य गोः असहायस्य सहभावः स्यात् ॥ ५ ॥
किं च –
पृथक्त्वे सहभावश्च यदि किं रागरक्तयोः ।
25   सिद्धः पृथक्पृथग्भावः संहभावो यतस्तयोः ॥ ६ ॥
[B 141] पृथक्त्वे सहभावश्च रागरक्तयोः परिकल्प्यते । किमनयोः सिद्धः पृथक्पृथग्भावः ? किं
रागनिरपेक्षो रक्तः सिद्धो यतस्तयोः सहभावः स्यात् ? पृथक्पृथक्सिद्धयोरेव हि गवाश्वयोः सहभावो
दृष्टः । न त्वेवं रागरक्तौ पृथक्पृथक्सिद्धाविति नास्त्यनयोः सहभावः ॥ ६ ॥
अथवा । पृथक्पृथगसिद्धयोर्न सहभाव इति कृत्वा –
सिद्धः पृथक्पृथग्भावो यदि वा रागरक्तयोः ।
परिकल्प्यते भवता, किमिदानीं सहभावेनार्थिकिंचिकरेण परिकल्पितेनेत्याह –
सहभावं किमर्थं तु परिकल्पयसे तयोः ॥ ७ ॥

---

१ Mss. सहभावस्ततस्तयोः for सहभावो यतस्तयोः which is confirmed by T and Com.

---

[पृष्ठम् ५७]

-६.१० ]         रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् ।         ५७
रागरक्तयोः सिद्धयर्थं सहभावः परिकल्प्यते । सच पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति पृथक्पृथक्
सिद्धिरभ्युपगम्यते त्वया । नन्वेवं सति सिद्धत्वात्किमनयोः सहभावेन कृत्यम् ?
अथ –
पृथङ् न सिध्यतीत्येवं सहभावं विकाङ्क्षसि ।
पृथक्पृथग् रागरक्तयोः सिद्धिर्नास्तीति कृत्वा यद्यनयोः सहभावमिच्छसि, स च   5
पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति –
सहभावप्रसिद्ध्यर्थं पृथक्त्वं भूय इच्छसि ॥ ८ ॥
नन्वेवं सति इतरेतराश्रयायां सिद्धौ स्थितायां कस्येदानीं सिद्धौ सत्यां कस्य
सिद्धिर्अस्तु ? ॥ ८ ॥
यावता –                            10
[B 142] पृथग्भावाप्रसिद्धेश्च सहभावो न सिध्यति ।
कतमस्मिन् पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥
नास्त्येव स पृथग्भावः सहभावानपेक्षो यस्मिन् पृथग्भावे सति सहभावसिद्धिः स्यादित्य-
संभावयन्नाह –
कतमस्मिन्पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि ॥ ९ ॥            15
तदेवं यथोदितविचारपरामर्शेन रागरक्तयोरसिद्धिं निगमयन्नाह –
एवं रक्तेन रागस्य सिद्धिर्न सह नासह ।
इति । यथा च रागरक्तयोर्न पौर्वापर्येण सिद्धिः नापि सहभावेन, एवं सर्वभावानामपीत्यति-
दिशन्नाह –
रागवत्सर्वधर्माणां सिद्धिर्न सह नासह ॥ १० ॥           20
इति द्वेषद्विष्टमोहमूढादीनां रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते ॥ १० ॥
अत एवोक्तं भगवता –
[B 143] यो रज्येत यत्र वा रज्येत येन वा रज्येत, यो दुष्येत यत्र वा दुष्येत येन वा दुष्येत,
यो मुह्येत यत्र वा मुह्येत येन वा मुह्येत, स तं धर्मं न समनुपश्यति तं धर्मं नोपलभते । स तं
धर्ममसमनुपश्यन्ननुपलभमानोऽरक्तोऽदुष्टोऽमूढोऽविपर्यस्तचित्तः समाहित इत्युच्यते । तीर्णः पारग   25
इत्युच्यते । क्षेमप्राप्त इत्युच्यते । अभयप्राप्त इत्युच्यते । यावत् क्षीणास्रव इत्युच्यते । निःक्लेशो
वशीभूतः सुविमुक्तचित्तः सुविमुक्तप्रज्ञ आजानयो महाभागः कृतकृत्यः कृतकरणीयः
अपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वकार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः सर्वचेतोवशितापरम-
पारमिप्राप्तः श्रमण इत्युच्यते । इति विस्तरः ॥
[ समाधिराजसूत्र – ९ ]

---

१. T असंभाव्यन् for असंभावयन्. २. T रागरक्तयोः सिद्धिर्योज्यते for रागैरक्तवदसिद्धिर्योज्यते.
३. Our passage is abridged.
म. ८