मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ६६]

प्रतीत्य यद्यद्भवति तत्तच्छान्तं स्वभावतः ।
[B 160] यो हि पदार्थो विद्यमानः स स्वभावः स्वेनात्मना स्वं स्वभावमनपायिनं बिभर्ति । स
संविद्यमानत्वान्नैयान्यकिंचिदपेक्षते, नाप्युत्पद्यते, इति कृत्वा स्वभावभावाभ्युपगमे सति कुतः
प्रतीत्यसमुत्पाद इति भवतैव स्वभाववतां भावानानभ्युपगच्छता सर्वथा प्रतीत्यसमुत्पाद एव
बाधितो भवति । ततश्च परमधर्मबुद्धदर्शनमपि बाधितं भवति — यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स
धर्मं पश्यति, यो धर्मं पश्यति स बुद्धं पश्यतीत्यागमात् । मया तु यत्प्रतीत्य बीजाख्यं कारणं
यद्भवत्यङ्कुराख्यं कार्यम्, तच्च उभयमपि शान्तं स्वभावविरहितं प्रतीत्यसमुत्पन्नं प्रतिपादयता सर्वथा
भगवतां तथागतानां प्रतीत्यसमुत्पत्तिमाता द्योतिता भवति । यत एवम् —
तस्मादुत्पद्यमानं च शान्तमुत्पत्तिरेव च ॥ १६ ॥
इति स्फुटमवसीयताम् ॥ १६ ॥
अत्राह — यदुक्तम् —
उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा ।
कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ॥
इति, तदयुक्तम् । यस्मादिदमुत्पद्यमानमित्येव संभवति । तथा हि घटोत्पत्तिं प्रतीत्य घट
उत्पद्यमानो भवति, तं च उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयतीत्युच्यते । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात् —
यदि कश्चिदनुत्पन्नो भावः संविद्यते क्वचित् ।
उत्पद्येत स किं तस्मिन् भाव उत्पद्यतेऽसति ॥ १७ ॥
[B 161] यदि कश्चिदनुत्पन्नः उत्पादात्पूर्वं घटो नाम क्वचित्संविद्येत, स उत्पत्तिक्रियां प्रतीत्योत्पद्येत ।
न चैवं कश्चिदुत्पादात्पूर्वं क्वचिदस्ति । तस्मिन्नसति घटे किमुत्पद्यते ?
अथ स्यात् — यद्युत्पादात्पूर्वं घटो नास्ति, तथापि उत्पन्नः सन् घटसंज्ञां प्रतिलप्स्यते,
तद्भाविन्या संज्ञया न दोष इति । एतदप्ययुक्तम् । यदि हि उत्पत्तिक्रिया प्रवर्तेत, तदा वर्तमानी-
भूतो भावो घटाख्यां प्रतिलभेत । यदा तु अनागतभावासंबन्धेन क्रियाया अप्रवृत्तिः, तदा कुतो
वर्तमानता ? अथ अघटाश्रयेण क्रिया प्रारभ्येत, तद्वक्तव्यम् — योऽसौ अघटः, स किं
भवितुमर्हति पटः, उत नैव किंचित् ? यदि पट उत्पद्यमानः स कथमुत्पन्नः सन् घटो भविष्यतीति ।
अथ नैवं किंचित्, कथं तदाश्रया क्रिया प्रवर्तेत ? कथं वा स उत्पन्नः सन् घटो भवेत् ?
इति सर्वथा भावित्वकल्पनाप्ययुक्ता । तस्मादुत्पद्यमानमप्युत्पादो नोत्पादयतीति सिद्धम् ॥ १७ ॥
अपि च । एवं न युज्यमानायामप्युत्पद्यमानस्योत्पत्तौ भवतो मतमभ्युपेत्योच्यते —
उत्पद्यमानमुत्पादो यदि चोत्पादयेत्त्वयम् ।
उत्पादयेत्तमुत्पादमुत्पादः कतमः पुनः ॥ १८ ॥

---

१. T om. परमं. २. C घटाश्रयेण for अघटाश्रयेण which is confirmed by T.

---

[पृष्ठम् ६७]

यद्यपि उत्पद्यमानं पदार्थमुत्पाद उत्पादयेद्भवन्मतेन, इदं तु वक्तव्यम् — तमिदानीमुत्पादः [B 162]
कतमोऽपरः उत्पादमुत्पादयिष्यतीति ॥ १८ ॥
अथ स्यात् — उत्पादस्यापर उत्पादः उत्पादकः परिकल्प्येत, तदा अनवस्थादोषप्रसङ्ग
इत्याह —
अन्य उत्पादत्येनं यद्युत्पादोऽनवस्थितिः ।
एतच्चोक्तम् । अथ नास्यापर उत्पाद इष्यते, नन्वेवं सति विना उत्पादेन उत्पाद उत्पद्यते
इत्येवं प्राप्नोति । ततश्च उत्पादोत्पाद्यानामपि पदार्थानां विनैवोत्पादेन उत्पत्तिरस्तु भावत्वादुत्पाद-
वदिति प्रतिपादयन्नाह —
अथानुत्पाद उत्पन्नः सर्वमुत्पद्यते तथा ॥ १९ ॥
इति ॥ १९ ॥
अपि च । उत्पाद आत्मानं परांश्चोत्पादयतीत्यत्र पक्षे दूषणमेव न वक्तव्यमधुनास्माभिः ।
यस्मादत्र पक्षे दूषणम् —
सतश्च तावदुत्पत्तिरसत्तश्च न युज्यते ।
न सतश्चासत्तश्चेति पूर्वमेवोपपादितम् ॥ २० ॥
नैवासतो नैव सतः प्रत्ययोऽर्थस्य युज्यते ।
इति
न सन्नासन्न सदसन् धर्मो निर्वर्तते यदा ।
इत्यादिना उत्पादो निषिद्ध एव पूर्वम् । ततश्चैवमुत्पादे निषिद्धे उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयति,
स्वपरात्मानौ वा उत्पादयतीत्यस्याः कल्पनाया नास्त्येवावतार इति कुत एतत्प्रसेत्स्यति — [B 163]
उत्पाद उत्पद्यते, उत्पद्यमानमुत्पद्यते, स्वपरात्मानौ चोत्पादयतीति ॥ २० ॥
किं चान्यत् — इहायमुत्पादः परिकल्प्यमानः निरुध्यमानस्य अनित्यतानुगतस्य वर्तमानस्य
वा भावस्य परिकल्प्यते, अनिरुध्यमानस्य वा अतीतानागतस्यानित्यताविरहितस्य ? उभयथा च
नोपपद्यते इत्याह —
निरुध्यमानस्योत्पत्तिर्न भावस्योपपद्यते ।
यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते ॥ २१ ॥
तत्र निरुध्यमानस्य वर्तमानस्य विद्यमानत्वादुत्पादो नोपपद्यते । अनिरुध्यमानस्यापि
विनाशरहितस्य अतीतानागतस्य भावसणविलक्षणस्य खपुष्पस्येव नास्त्युत्पाद इति ॥ २१ ॥
एवं भावानामुत्पादाभावं प्रतिपाद्य अतःपरं स्थितिविार्चायते ॥

---

१. Mss. सदा for यदा.