मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[५४] मध्यमकशास्त्रे [५.८]

पृथिव्यादिधातवो ये पञ्च परेऽवशिष्यन्ते, तेऽपि आकाशवद् भावाभावलक्ष्यलक्षणपरिकल्प-
स्वरूपरहिताः परिज्ञेया इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तदेवं पदार्थानां स्वभावे व्यवस्थिते अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया अनादिसंसाराभ्यस्त-
तया भावाभावादिविपरीतदर्शना निर्वाणानुगाम्यविपरीततैःस्वभावदर्शनसन्मार्गपरिभ्रष्टाः
अस्तित्वं ये तु पश्यन्ति नास्तित्वं चाल्पबुद्धयः ।
भावानां ते न पश्यन्ति द्रष्टव्योपशमं शिवम् ॥ ८ ॥
द्रष्टव्योपशमं शिवलक्षणं सर्वकल्पनाजारहितं ज्ञानज्ञेयनिवृत्तिस्वभावं शिवं परमार्थ-
स्वभावम् । परमार्थमजरममरमप्रपञ्चं निर्वाणं शून्यतास्वभावं ते न पश्यन्ति मन्दबुद्धितया अस्तित्त्वं
नास्तित्वं चाभिनिविष्टाः सन्त इति । यथोक्तमार्यरत्नावल्याम्—
नास्तिको दुर्गतिं याति सुगतिं यात्यनास्तिकः ।
यथाभूतपरिज्ञानान्मोक्षमद्वयनिःश्रितः ॥ इति ॥
आर्यसमाधिराजे चोक्तं भगवता—
अस्तीति नास्तीति उभेऽपि अन्ता
शुद्धी अशुद्धीति इमेऽपि अन्ता ।
तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा
मध्येऽपि स्थानं न करोति पण्डितः ॥
अस्तीति नास्तीति विवाद एषः
शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः ।
विवादप्राप्त्या¹ न दुखं प्रशाम्यते²
अविवादप्राप्त्या³ च दुखं निरुद्ध्यते ॥ इति ।
[समाधिराजसूत्र-९.२७-२८]
तस्मादसंभव एव यत्सांसारिकेण मार्गेण निर्वाणमधिगम्यत इति ॥ ८ ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
धातुपरीक्षा नाम पञ्चमं प्रकरणम् ॥

---

¹ Mss. विवादप्राप्ता for ०प्राप्त्या; text विवादप्राप्तान.
² C निरुध्यते; प्रशाम्यति for प्रशाम्यते
³ Mss. अविवादप्राप्ता for ०प्राप्त्या; text अविवादप्राप्तान.
⁴ C स्मृतेरुपस्थानकथं कथ्येता for the line.

---

६
रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् ।

अत्राह—विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः । कुतः ? तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धेः । इह
यन्नास्ति, न तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धिरस्ति वन्ध्यादुहितुरिव वन्ध्यासूनोः । सन्ति च रागादयः
क्लेशाः¹ संक्लेशनिबन्धनम् । यथोक्तं भगवता—बालो भिक्षवे अश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितः
चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशते । सोऽभिनिविष्टः सन् रागमुत्पादयति ।
रक्तः सन् रागर्ज द्वेषजं मोहजं कर्माभिसंस्करोति कायेन वाचा मनसेति विस्तरः । उच्यते ।
स्युः स्कन्धायतनधातवो यदि रागादय एव क्लेशाः स्युः² । इहायं रागः परिकल्प्यमानो बाल-
पृथग्जनैः सति रक्ते नरे³ परिकल्प्येत असति वा ? उभयथा च न युज्यत इत्याह—
रागाद्यदि भवेत्पूर्वं रक्तो रागतिरस्कृतः ।
तं प्रतीत्य भवेद्रागो रक्ते रागो भवेत्सति ॥ १ ॥
तत्र रागः सक्तिरध्यवसानं सङ्गोऽभिनिवेश इति पर्यायाः । रक्तो रागाश्रयः । स यदि
रक्तो रागात्पूर्वं रागतिरस्कृतो रागरहितो भवेत्, तदा तं रागतिरस्कृतं रक्तं प्रतीत्य रागो भवेत् ।
एवं सति रक्ते रागो भवेदिति युक्तम् । न त्वेवं संभवति, यद्रागरहितो रक्तः स्यात्⁴ । अर्हतामपि
रागप्रसङ्गात् ॥ १ ॥
यद्येवं सति रक्ते न रागः, असति तर्हि रक्ते रागोऽस्तु । एतदप्ययुक्तमित्याह –
रक्तेऽसति पुना रागः कुत एव भविष्यति ।
यदा सति रक्ते रागो नास्ति, तदा कथमसति रक्ते निराश्रयो रागः सेत्स्यति ? न हि
असति फले तत्पकता संभवतीति ॥
अत्राह – यद्यपि त्वया रागो निषिद्धः, तथापि रक्तोऽस्ति, अप्रतिषेधात् । न च रागमन्तरेण
रक्तो युक्तः, तस्मादयमप्यस्तीति । उच्यते । स्याद्रागो यदि रक्तः स्यात् । यस्मादयं रक्त
इष्यमाणः सति वा रागे परिकल्प्येत, असति वा ? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह –
सति वासति वा रागे रक्तेऽप्येष समः क्रमः ॥ २ ॥
तत्र यदि सति