मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठ ३८]

३८ मध्यमशास्त्रे [ २. १६-
किमपरया स्थित्या प्रयोजनम् ? एकया स्थित्या अगन्ता अपरया तिष्ठतीति स्थितिद्वयप्रसङ्गात्
स्याद्द्वयप्रसङ्ग इति पूर्वदोषः । गन्तृगन्तुरहितस्यान्यो नास्ति ॥ १५ ॥
अत्राह—नागन्ता तिष्ठति, नापि गन्तुरगन्तुश्चान्यः, किं तर्हि गन्तैव तिष्ठतीति ।
नैवम् । यस्मात्—
गन्ता तावत्तिष्ठतीति कथमेवोपपत्स्यते ।
गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते ॥ १६॥
यदायं तिष्ठतीत्युच्यते, तदा स्थितिविरोधि गमनमस्य नास्ति, विना च गमनं गन्तृव्यप-
देशो नास्ति । अतो गन्ता तिष्ठतीति नोपपद्यते ॥ १६ ॥
अत्राह—विद्यत एव गमनम्, तन्निवृत्तिस्सद्भावात् । इह गतेर्निवर्तमानः स्थितिमारभते ।
गमनाभावे तु न ततो निवर्तेत । उच्यते । स्याद् गमनं यदि तन्निवृत्तिरेव स्यात् । [ न¹ त्वस्ति ]
यस्मात्—
न² तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि ।
तत्र गन्ता गतादध्वनो न निवर्तते गत्यभावात् । अगतादपि, गत्यभावादेव । गम्यमानादपि
न निवर्तते तदनुपलब्धेः गमिक्रियाभावाच्च । तस्मान्न गतिनिवृत्तिः ॥
अत्राह—यदि गमनप्रतिद्वन्द्विस्थित्यभावाद्गन्तिरस्ती, एवं तर्हि गमनप्रसिद्धये स्थितिं
साधयामः, तत्सिद्धौ गमनसिद्धिः । तस्माद्विद्यत एव स्थानं प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, स्थितेर्हि प्रतिद्वन्दि
गमनम्, तदस्ति, ततश्च स्थितिरपि, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात् । एतदप्ययुक्तम् । यस्मात्—
गमनं संप्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च गतेः समा ॥ १७ ॥
अत्र हि यद्गमनं स्थितिसिद्धये वर्णितं तद्गन्ता समं गतिदूषणेन तुल्यमित्यर्थः । यथा
गन्ता न तिष्ठति तावदित्यादिना गतिप्रसिद्धये स्थितेर्हेतुत्वेनोपात्तस्य दूषणमुक्तम्, एवमिहापि
स्थितिप्रसिद्धये गमनस्य हेतुत्वेनोपात्तस्य स्थाता न गच्छति तावदित्यादिना श्लोकद्वयपाठपरिवर्तेन
दूषणं वक्तव्यमिति नास्ति गमनम्, तदभावात्प्रतिद्वन्दिनी स्थितिरपीति । एवं तावद् गमनं गत्या
तुल्यं प्रत्याख्येयम् ॥
अथ स्यात्-विद्यत एव स्थानं तदारम्भसद्भावात् । इह गत्युपमर्देन स्थानमारभ्यते,
कथं तन्न स्यात् ? उच्यते । संप्रवृत्तिश्च गतेः समा वाच्या । तत्र यथा पूर्वं गते नारभ्यते गन्तु-
मित्यादिना ( २. १२ ) गमनारम्भो निषिद्धः, एवमिहापि —
स्थिते⁴ नारभ्यते स्थातुं स्थातुं नारभ्यतेऽस्थिते ।
नारभ्यते स्थीयमाने स्थातुमारभ्यते कुह ॥

---

१. Mss. om. न त्वस्ति but T supports it. २. According to T and Com. we
should have न निवर्तते for न तिष्ठति, but the latter is selected probably for metrical
reasons. ३. स्थाता न गच्छति तावदस्थाता नैव गच्छति । अन्यः स्थाताुरस्थातुश्च कस्तृतीयोऽथ गच्छति ॥
स्थाता तावद्गच्छतीति कथमेवोपपत्स्यते । स्थानेन विना स्थाता यदा नैवोपपद्यते ॥ ४. This stanza and
the following are obtained merely by पाठपरिवर्त as those in the previous note
are. They are not counted as constituting part of the text of Kārikās as the
Tibetan version of the Mūla-Madhyamaka. indicates.

---

[पृष्ठ ३९]

-२. २१ ] गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् । ३९
इत्यादिना श्लोकत्रयपरिवर्तेन स्थानसंप्रवृत्तिरपि गतेः समा । स्थाननिवृत्तिरपि गतिनिवृत्त्या समा
प्रत्याख्येया । यथा गतिनिरोधे —
नै तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि ।
इति गतेर्भूषणमुक्तम्, एवं स्थितिनिरोधेऽपि
नै गच्छति स्थीयमानान्न स्थितान्नास्थितादपि ।
इति गत्या तुल्यं दूषणमिति नास्ति स्थितिः । तदभावात्कुतो गतिप्रतिपक्षस्थितिसद्भाववादिनां
गतेः सिद्धिरिति ॥ १७ ॥
अपि च । यदि गमनं स्यात्, गन्तृव्यतिरेकेण वा स्यादव्यतिरेकेण वा ? सर्वथा च
विचार्यमाणं न संभवतीत्याह —
यदेव गमनं गन्ता स एवेति न युज्यते ।
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते ॥ १८ ॥
कथं पुनर्न युज्यत इत्याह —
यदेव गमनं गन्ता स एव हि भवेद्यदि ।
एकीभावः प्रसज्येत कर्तुः कर्मण एव च ॥ १९ ॥
येयं गमिक्रिया, सा यदि गन्तुरव्यतिरिक्ता नान्या स्यात्, तदा कर्तुः क्रियायाश्चैकत्वं
स्यात् । ततश्च इयं क्रिया, अयं कर्ता, इति विशेषो न स्यात् । न च छिदिक्रियायाः छेत्तुश्च
एकत्वम् । अतो यदेव गमनं स एव गन्तेति न युज्यते ॥ १९ ॥
अन्यत्वमपि गन्तृगमनयोर्यथा नास्ति तथा प्रतिपादयन्नाह —
अन्य एव पुनर्गन्ता गतेर्यदि विकल्प्यते ।
गमनं स्यादृते गन्तुर्गन्ता स्याद्गमनमदृते ॥ २० ॥
यदि हि गन्तृगमनयोरन्यत्वं स्यात्, तदा गमननिरपेक्षो गन्ता स्यात्, गन्तृनिरपेक्षं च
गमनं गृह्येत पृथक् सिद्धं घटादिव पटः । न च गन्तुः पृथक्सिद्धं गमनं गृह्यत इति । अन्य
एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते इति प्रसाधितमेतत् ॥ २० ॥
तदेवम् —
एकीभावेन वा सिद्धिनर्नानाभावेन वा ययोः ।
न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते ॥ २१ ॥
ययोर्गन्तृगमनयोर्यथोदितन्यायेन एकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तयो-
रिदानीं केनान्येन प्रकारेण सिद्धिरस्तु ? अत आह — तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यत इति ।
नास्ति गन्तृगमनयोः सिद्धिरित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥

---

१. T seems to support न निवर्तते for न तिष्ठति and न गच्छति.