मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ६२]

६२ मध्यमकशास्त्रे [७.९-
प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति यत्र चासौ प्रतिष्ठितः ।
किं प्रकाशयति दीपः प्रकाशो हि तमोवधः ॥ ९ ॥
इह प्रकाशो नाम तमस्य(सो ?) वधः । तमश्च प्रदीपस्वात्मनि तावन्न संभवति,
विरोधात्, यत्तमो निघ्नतः स्वात्मप्रकाशत्वं स्यात् । न चापि प्रदीपो यत्र देशे तिष्ठति तत्र
[B 152] ^5 तमोऽस्ति, यत्तमो निघ्नतः प्रदीपस्य परप्रकाशकत्वं स्यात् । अतोऽपि नास्ति प्रदीपस्य स्वपरात्म-
प्रकाशकत्वम् । यदा चैवम्, तदा प्रदीपवदुत्पादस्य स्वपरात्मोत्पादकत्वं न संभविष्यति, इति
अयुक्तमेतत् ॥ ९ ॥
अत्राह — यदेतदुक्तं प्रदीपे नान्धकारोऽस्तीति, एतदसत्यन्धकारघाते युक्तमेव वक्तुम् ।
यस्मात्तु उत्पद्यमानेनैव प्रदीपेन तमो निहतम्, तत्र प्रदीपे नान्धकारोऽस्ति, यत्र च प्रदीपोऽस्ति,
^1^0 तत्राप्यन्धकारो नास्तीति युज्यते । यदि प्रदीपेन नान्धकारघातः कृतः, तदा अनुत्पन्ने इव प्रदीपे
उत्पन्नेऽपि घटादयो नोपलभ्येरन्, अन्धकारघाताभावात्प्रागवस्थायामिव । तस्मादस्यैव अन्धकारघात-
लक्षणं प्रकाशनं प्रदीपस्य । तच्चानेन उत्पद्यमानेन प्रदीपेन कृतमिति । उच्यते —
कथमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतम् ।
नोत्पद्यमानो हि तमः प्रदीपः प्राप्नुते यदा ॥ १० ॥
^1^5 इह आलोकान्धकारयोर्यौगपद्याभावात् प्राप्तेरभावः । यदा चैवं प्राप्तेरभावः, तदा कथं
केन प्रकारेणेदानीमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतमिति युक्तं परिकल्पयितुम् ? यस्माच्च एवमुत्पद्यमानः
प्रदीपः तमो न प्राप्नोति, तस्मान्नैव अप्राप्तत्वात्प्रदीपः किंचिदपि प्रकाशयतीत्यवसीयताम् ॥ १० ॥
अथ मन्यसे — यथा अप्राप्तामेव अविद्यां ज्ञानं निहन्ति, अप्राप्तमेव रूपं चक्षुः पश्यति,
अप्राप्तमेव अयः अयस्कान्तो मणिराकर्षति, एवमेव अप्राप्तमेवान्धकारं प्रदीपो निहनिष्यतीति ।
^2^0 एतदप्यसारमित्याह —
[B 153] अप्राप्यैव प्रदीपेन यदि वा निहतं तमः ।
इहस्थः सर्वलोकस्थं स तमो निहनिष्यति ॥ ११ ॥
यदि अप्राप्यैव प्रदीपेन तमो निहतम्, एवं सति, इहस्थ एव प्रदीपः सर्वलोकस्थं तमो
निहनिष्यति, अप्राप्तत्वात्समीपस्थमिवेत्यभिप्रायः । एतेन न्यायेन ज्ञानेन अविद्याघातः, चक्षुषा
^2^5 रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना अयआकर्षणमिव इत्येवमादिकं साध्यसमं ज्ञेयम् ॥
अथ अप्राप्तावपि सत्यामयस्कान्तमणिप्रभृतीनां योग्यदेशावस्थितानामेव स्वकार्यकर्तृत्वं
भविष्यतीति चेत्, तदपि न युक्तम् । अप्राप्तौ हि सत्यां विप्रकृष्टदेशान्तरवास्तित्वेनाव्यवहित-
शान्तरावस्थितवच्च अप्राप्तत्वाद् योग्यदेशावस्थितानामपि योग्यदेशावस्थितत्वं न युक्तमिति कुतो
योग्यदेशावंस्थितानां स्वकार्यकर्तृत्वं प्रसेत्स्यति ?

---

१. Mss. seem to om. वत्, but it is confirmed by T. २. T °वस्थितद्वारेण for वस्थितानां.

---

[पृष्ठम् ६३]

०७.१२] संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् । ६३
दृष्टमेतल्लोकत इति चेन्नैतदेवम् । यथा हि भवान् परिकल्पयति न तथा लोके दृष्टम् ।
यस्मात् न लोकः प्राप्यप्राप्तिचिन्तामेवमादौ विषयेऽवतार्य प्रदीपादीनां प्रकाशकत्वादिकं कल्पयति ।
यद्योदितं तु विचारमनवतार्य प्रदीपेन तमो हतम्, चक्षुषा रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना
अयआकर्षणम् इत्यादि इच्छति । पश्यतु वा लोक एवम् । तत्त्वविचारकाले तु लोकस्याप्रामाण्यान्न
तेन बाधा शक्यते कर्तुम् । एवं तावदप्राप्य प्रकाशनमयुक्तम् । प्राप्तावपि विषयादिग्रहणमयुक्तमेव । ^5
प्राप्तिर्हि एकत्रत्वे सति भवति । यदा चैकत्वं तदा स्वरूपैवैदर्शनाकर्षणादिकं नास्ति ॥ [B 154]
यद्यपि चेयं प्राप्यप्राप्त्यादिचिन्ता लौकिकव्यवहारे नावतरतीति निरुपपत्तिकत्वेन मृषार्थ-
त्वादस्य, तथापि तत्त्वविचारेऽवतार्या, मा भूत्परमार्थतोऽपि निरुपपत्तिकपक्षाम्युपगम इत्यलं
प्रसङ्गेन ॥ ११ ॥ ^1^0
यदि च स्वपरात्मानौ प्रदीपः प्रकाशयतीति परिकल्प्यते त्वया, तमसोऽपि तर्हि प्रतिपक्ष-
भूतस्य स्वपरात्मनोः प्रच्छादनं प्रकल्प्यतामित्याह —
प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यदि ।
तमोऽपि स्वपरात्मानौ छादयिष्यत्यसंशयम् ॥ १२ ॥
प्रतिद्वन्द्वित्वात्प्रदीपवत् तमोऽपि स्वपरात्मगतं व्यापारं करिष्यति, ततश्च परवदात्मानमपि ^1^5
च्छादयिष्यति । यदि च आत्मानं छादयेत्तमः, तस्यैवानुपलब्धिः स्यात्, घटादिवत्तमसा
प्रच्छादितत्वात् । अत एवोक्तमार्योपालिपुच्छायाम् —
[B 155] इह शासनि सूरमणीये
प्रत्रजेंथ गृहेलिङ्ग जहित्वा ।
फलॅवँन्तु भविष्यथ श्रेष्ठॉ ^2^0
एषु निदेशितु कारुणिकेन ॥
प्रव्रजित्वा गृहेलिङ्ग जहित्वा
सँर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः ।
पुन धर्मसभाव तुलित्वा
सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ॥ ^2^5
अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं
आश्चर्यं पुन जायति तेषाम् ।
अंहोऽतिकारुणिको नरसिंहो
सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन ॥ इति ॥

---

१. Mss. प्राप्तः प्राप्त्ये चिन्तां for प्राप्यप्राप्तिचिन्ताम्. २. Paris Ms. seems to om. वत्.
३. प्रत्रयथा for प्रत्रजथा elsewhere. ४. Mss. बलवन्तु; T supports our reading. ५. सेट्ठो for
श्रेष्ठो for metrical reasons. ६. Mss. सत्यफलस्य for सर्वफलस्य; our reading in supported
by T. ७. T हा बत for अहोऽति°.