मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ५८]

५८ मध्यमशास्त्रे [६. १०-
तथा -
ये रागदोषमदमोहसभाव ज्ञात्वा
संकल्पहेतुजनितं वितथप्रवृत्तम् ।
न विकल्पयन्ति न विरागमपीह तेषाम्
[आशु] सर्वभवभावविभावितानाम् ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
रागरक्तपरीक्षा नाम षष्ठं प्रकरणम् ॥

---

[पृष्ठम् ५९]

७
संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् ।
अत्राह - विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावाः, स्कन्धायतनधातवः उत्पादादिसंस्कृतलक्षण-
सद्भावात् । उक्तं हि भगवता - त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य
भिक्षवः उत्पादोऽपि प्रज्ञायते, व्ययोऽपि, स्थित्यन्यथात्वमपीति । न च अविद्यमानस्य खरविषाण-
स्येव जात्यादिलक्षणमस्ति । तस्मात्संस्कृतलक्षणोपदेशाद्विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः इति । ५
उच्यते । स्युः स्कन्धायतनधातवः संस्कृतस्वभावास्तावकेन मतेन, यदि जात्यादिलक्षणमेव भवेत् ।
इहायमुत्पादः संस्कृतलक्षणत्वेनेष्यमाणः संस्कृतो वा तल्लक्षणत्वेनेष्यते, असंस्कृतो वा ? तत्र -
यदि संस्कृत उत्पादस्तत्र युक्ता त्रिलक्षणी ।
त्रयाणां लक्षणानां समाहारस्त्रिलक्षणी । इयं च उत्पादस्थितिमङ्गसमाहारस्वभाव-
सर्वसंस्कृतावव्यभिचारिणीति कृत्वा यदि उत्पादः संस्कृत इति परिकल्प्यते, तदा उत्पादेऽपि १०
त्रिलक्षणी प्रसज्यते । ततश्च रूपादिष्विवैतल्लक्ष्यमुत्पादस्य स्यात्, न संस्कृतलक्षणत्वम् ।
अथोत्पादेऽपि त्रिलक्षणी नेष्यते, तदा त्रिलक्षणीरहितत्वादाकाशवत् संस्कृतलक्षणत्वमस्यावहीयते
इत्याह -
अथासंस्कृत उत्पादः कथं संस्कृतलक्षणम् ॥ १ ॥
इति । नैतत्संस्कृतलक्षणमित्यभिप्रायः ॥ १ ॥ १५
अपि च । इमे उत्पादादयः संस्कृतस्य लक्षणत्वेन परिकल्प्यमाना व्यस्ता वा पृथग्वा
लक्षणत्वेन परिकल्प्येरन्, समस्ता वा सहभूता वा ? उभयथा च न युज्यत इत्याह -
उत्पादाद्यास्त्रयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि ।
संस्कृतस्य समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ॥ २ ॥
तत्र व्यस्ता लक्षणकर्मणि न युज्यन्ते । यदि उत्पादकाले स्थितिभङ्गौ न स्यातां तदा २०
स्थितिभङ्गरहितस्य आकाशस्येव संस्कृतलक्षणत्वेनानुपपन्न एवोत्पादः । अथ स्थितिकाले
उत्पादभङ्गौ न स्तः, तदा तद्रहितस्य स्थितिः स्यात् । उत्पादभङ्गरहितश्च पदार्थो नास्त्येवेति न
अस्याविद्यमानस्य खपुष्पवत् स्थितियुज्यते । किं च । स्थितियुक्तस्य पश्चादनित्यतयापि योगो न
स्यात्, तद्विरोधिधर्माक्रान्तत्वात् । अथ स्यात् - पूर्वं शाश्वतो भूत्वा पश्चादशाश्वत इति, न
चैकपदार्थः शाश्वतश्चाशाश्वतश्च युक्त इति नोत्पादभङ्गरहितस्य स्थितिः । तथा यदि भङ्गकाले २५
स्थित्युत्पादौ न स्याताम्, एवमध्यनुत्पन्नस्य स्थितिरहितस्य खपुष्पस्य विनाशोऽपि नास्तीति ।
एवं तावदुत्पादादयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि नालं न पर्याप्ता इत्यर्थः ॥
इदानीं समस्ता अपि न युज्यन्त इत्याह -
समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा ।

---

१. T om. संस्कृत°. २ Mss. लक्ष्यते उत्पादस्य for लक्ष्यत्वमुत्पादस्य which is confirmed
by T.