मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ४४]

[३.४- ]	मध्यमकशास्त्रे	४४

ग्निवद् दर्शनसिद्धिरिति न युज्यते। ततश्च सिद्धमेतत्—स्वात्मवद् दर्शनं परानपि न पश्यतीति ॥ ३॥
यदैवं तदा—
नापश्यमानं भवति यदा किंचन दर्शनम् ।
दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते ॥ ४ ॥
5 यदा चैवमपश्यन्न किंचिद्दर्शनं भवति, तदानीमपश्यतो दर्शनात्वायोगात् स्तम्भादिवत्
पश्यतीति दर्शनमिति व्यपदेशो न युज्यते । यद्यपि दर्शनशब्दादनन्तरं श्लोकबन्धानुरोधेन दर्शनं
पश्यतीति पाठः, तथापि व्याख्यानकाले पश्यतीति दर्शनमित्येवं कथमेतत्तु युज्यते इति
पठितव्यम् ॥ ४ ॥
किं चान्यत्—इह पश्यतीति दर्शनमित्युच्यमाने दर्शनक्रियया दर्शनस्वभावस्य वा
10 चक्षुषः संबन्धः परिकल्प्येत, अदर्शनस्वभावस्य वा ? उभयथा च न युज्यते इत्याह—
पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् ।
दर्शनस्वभावस्य तावद् दर्शिक्रियायुक्तस्य भूयः पश्यतीत्यादिना संबन्धो नोपपद्यते
दर्शिक्रियाद्वयप्रसङ्गात् दर्शनद्वयप्रसङ्गाच्च । अदर्शनमपि न पश्यति दर्शनक्रियारहितत्वादङ्गुल्यग्र-
वदित्याभिप्रायः । यदा
[B 116] 15 पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् ।
तदा
दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते ॥
इत्यनेनैव संबन्धः ॥
ये तु मन्यन्ते—निर्व्यापारं हीदं धर्ममात्रमुत्पद्यमानमुत्पद्यते इति, नैव किंचित्
20 कश्चिद्विषयं पश्यति क्रियाया अभावात्, तस्माद्दर्शनं न पश्यतीति सिद्धमेतत्प्रसाध्यत इति । अत्रो-
च्यते । यदि क्रिया व्यवहाराङ्गभूता न स्यात्, तदा धर्ममात्रमपि न स्यात्, क्रिया