मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)
Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary
नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा
पृष्ठ 101, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ेंमन्त्ररामायण ६५
पक्षिणा वधात् दुरिता दुरितानि दुर्मरणानि अतिपारय सङ्कटान्यतिक्रम्योत्तारय
इत्युक्तवा जटायुं स्तुवन्ति । हि प्रसिद्धः तीक्ष्णदृष्टिर्जटायुनामा गृध्रः क्षेत्रवित्
सीतास्थानवित् विपृच्छते सीतायाः गतिं विशेषेण पृच्छते रामाय दिशः दिशं
संज्ञया आह उक्तवान् । सः रामार्थं मृतोपि किंचिद्रामकार्यं कृतवान् । वयं तु
व्यर्थमेव म्रियामह इत्यर्थः ॥ ८४ ॥
हितो न सप्तिरभिवाजमर्षेन्द्रस्येन्दो जठरमापवस्व ।
नावा न सिन्धुमतिपर्षि विद्वाञ्छूरो न युध्यन्व नो निदः स्पः ॥८५॥
ऋ. ९. ७०, १०
'हे हितकारी राम ! जैसे अश्व संग्राम में जाता है वैसे ही आप
शत्रु को मार कर इन्द्र की हवि के भोक्ता अपने सोमरूप से हवि
के द्वारा उदर में प्रवेश कीजिये । नौका के समान हमें संकट से पार
कीजिये । हमारे मन को जानने वाले आप व्यर्थ में बेचारे मारे गये
हमलोगों के प्रति ऐसा कहने वाले राक्षसों को मारिये !'
हितो नेति ॥ हे इंदो सोमाभिन्न श्रीविष्णो रामभद्र हितो हितकरो
नेत्युपमार्थे यथा-सप्तिरश्वः वाजं संग्रामं गच्छति, तथा-त्वं वाजम् अर्ष अभ्यर्णं
अभिमुखं गच्छ । ततो दारहरान् शत्रून्हत्वा दारैः संगतःसन् इन्द्रस्य हविर्भोक्तुः
स्वेनैव सोमरूपेण हविषा जठरम् उदरम् आपवस्व प्रविश । सोमयागान्कुर्वित्यर्थः ।
नावा नौकायानेन यथा सिन्धु नदीं नाविका अतिपर्षि अतिपारयन्ति, एवं त्वम्
अस्मान् सङ्कटानि अतिपर्षि अतिपारय । कीदृशो विद्वान् अस्माकं चित्तं जानन्
शूरो न युध्यन् शूर इव शत्रून् प्रहरन् नोऽस्माकं निदो निन्दकान् व्यर्थमेते वराकाः
मृता इत्येवंवदिनो राक्षसान् अवस्पः अवाङ्मुखं जहि स्पृहि हिंसायाम् । 'बहुलं
छन्दसि' इति श्नाप्रत्ययस्य लुक् तिपि गुणे हल्ङ्यादिना तिपो लोपः ॥ ८५ ॥
आदक्षिणा सृज्यते शुष्म्या ३ खदं वेति द्रुहो रक्षसः पाति जागृविः ।
हरिरोपशं कृणुते नभस्पय उपस्तरे चम्वो ३ ब्रँह्मनिर्णिजे ॥८६॥
ऋ. ९. ७१, १
स्वामिभक्त वानरों को जानकर सम्पाति ने कहा कि सीतान्वेषण
के लिये प्रार्थी तुम लोगों को दक्षिण दिशा में लंका में उनकी खोज
करना चाहिए । इस प्रकार आज्ञापित बलवान वानर ने सीता को प्राप्त
कर लिया । जागरूक यह वानर रावण से रक्षा करेगा, अतः
५