सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

मध्वरामायण ६७
अद्रिभिः सुतः पवते गभस्त्योर्वृषायते नभसा वेपते मती ।
स मोदते नसते साधते गिरा नेनिक्ते अप्सु जयते परीमणि ॥८८॥
ऋ. ६. ७१, ३
वह वानर मध्यभाग में मैनाक पर्वत के द्वारा विश्राम के लिए
कहे जाने पर, हाथ का स्पर्श मात्र करके, अपने बल से प्रकशित होता
हुआ, आकाश मार्ग से चला गया । मेधावी, वाणी मात्र से कार्य सिद्ध
करने वाला, वह अपने बल से देवताओं में पूजित हुआ ।
अद्रिभिरिति-स हरिः मध्यैमार्गम् अद्रिभिः मैनाकपर्वतेन समुद्रमध्यादुद्गतेन
सुतः प्रसूनो मयि विश्रमस्वेति आज्ञप्तः सन् तं गभस्त्योः बाहुभ्यां पवते गच्छति ।
हस्तस्पर्शमात्रेण तं सम्भावयति, न तु तस्य पृष्ठे तिष्ठतीत्यर्थः । यतः वृषायते
वृषभद्वलं स्वीयं प्रकाशयति, अत एव नभसा आकाशेन वेपते सर्वत्र गच्छति ।
मती मेधावी पूर्वसवर्णः समती मत्या वा मोदते अनेनाहं मानित इति हृष्टो
भवति । अतएव गिरा नसते वाङ्मात्रेण तत्र संश्लिष्टो भवति । साधते स्वकार्यं
च साधयति, यतोयम्, अप्सु तीर्थरूपासु नेनिक्ते आत्मानं शोधयति, तथा परीमणि
परितो मीयते इति परिमा देहो यज्ञभूमी तत्र यजते आत्मानमंतर्यामिणं वा
देवान्वा पूजयते । स्वमुकृतवलेनैव सर्वं साधयति, न त्वन्यबलेनेति भावः ॥८८॥
परिद्युक्षं सहसः पर्वतावृधं मध्वः सिंचंति हर्म्यस्य सक्षणिम् ।
आयस्मिन् गावःसुहुताद ऊधनि मूर्द्धञ्छ्रीणंत्यग्रियं वरीमभिः ॥८९॥
ऋ. ६. ७१, ४
सहसा वेग से चारो ओर अंतरिक्ष को लघु बनाने वाले, पूर्वोक्तरीति
से मैनाक द्वारा सम्मानित, उस पर देवों ने पुष्प वर्षा की । उसने शत्रु के
नगर के सम्यक परिपालित उच्चभवनों को अग्नि से जला दिया अर्थात्
ईश्वर के उच्च स्थान को प्राप्त करा दिया ।
परीति-सहसा वेगात् परिद्युक्षं परितः कात्स्न्येन दिवम् अंतरिक्षं क्षिणोत्य-
लघीकरोति तम् । कृत्स्नमप्यंतरिक्षं हरेर्वेगस्य न पर्याप्तमित्यर्थः । अत एव
पर्वतावृधं पर्वत वर्द्धयन्तं मैनाकं पूर्वोक्तरीत्या मानयन्तं तं मध्वो मदकराः देवाः
परिसिंचन्ति पुष्पवृष्ट्यादिना । कीदृशं तं हर्म्यस्य शत्रुपुरस्य सक्षणिम् अभिभावकं
यस्मिन् हर्म्ये गावःसुहुतादः सुष्ठु हुतं दत्तमदन्ति ताः सम्यक्पालिताः, ऊधनि
ऊधःप्रभवे क्षीरे अग्रियं श्रेष्ठं सोमं मूर्धनि उच्चस्थाने प्राप्तव्ये निमित्ते सति
वरीमभिः उरुतरैर्यज्ञादिभिर्हेतुभिः श्रीणन्ति मिश्रयन्ति यत्रोत्र सोमयागादयः