मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

६४ | मन्त्ररामायण
सुस्पर्श चर्म से त्वक् देवता वायु सन्तुष्ट होंगे ।
ततो बिलान्निर्गत्यापि सीतायाः प्रवृत्तिमलभमानानां 'पुनस्तमेव शिरस्मा
इत्यादिभिरुत्तरस्य सूक्तस्य दशर्चस्य रेणुदृष्टस्य सप्तभिऋग्भिः स्तुतवतामप्यस्माकं
मयमागतमित्याहाष्टम्या शुचिः पुनान इति । एकवचनं जात्यभिप्रायम्, शुचिः
स्वभावशुद्धोपि अरेपसं निष्पापमपि तन्वं तनुं शरीरं पुनानः उपवासैः शोधयन्
हरिरनिलः सानवि सानौ मेरुशिखरे अध्ये संगमे निमित्ते नितराम् अवाविष्ट धावनं
कृतवान् प्रतिज्ञाभङ्गाद्भीतो वानरगणोऽनशनव्रतेन अभ्रपस्थानं ब्रह्मलोकं गन्तुं
त्वरावानभूदित्यर्थः । ततः सुकर्मभिः सुकृतवत्या सम्पातिना पक्षिणा बहुत्वं
पूजायाम् त्रिधातु क्लीबत्वं छांदसम्, वातपित्तकफात्मकं वानरशरीरं मधु आत्मनो
अन्नं क्रियते, वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवन्निर्देशः । अतिशीनानामेवां मध्ये योयो
मरिष्यति, तमहं भक्षयिष्यामीति मनस्यकरोदित्यर्थः ॥ कीदृशस्त्रिधातुः जुष्टः
मित्रादीनां प्रीत्यर्थं सम्यगेतैः सेवितस्तर्पितः । तथा हि-सुपक्वमाहारं भुंजानस्याऽपि
देहवह्निस्तृप्यति, सुरसं भुंजानस्य रसनादेवता वरुणस्तृप्यति, सुस्पर्शं वसनं
वसानस्य त्वग्देवता वायुस्तृप्यति ॥ ईदृशानां देहानां भक्षणेनाहं शुद्धः पुष्टश्च
भविष्यामीति सम्पाते राशयः ॥ ८३ ॥
पवस्व सोम देववीतये वृषेन्द्रस्य हार्दि सोमधान माविश ।
पुरा नो बाधाद्दुरितातिपारय क्षेत्रीवन्वि दिश आहाविपृच्छते ॥८४॥
ऋ. ६. ७०, ६
उसको मारने के लिये आता हुआ देखकर वे पुनः जीवन के लिये
सोम की स्तुति करने लगे : 'हे ईश्वर ! तुम अभिमत फलदाता हो,
देवों के रक्षक हो, तुम राम के हृदय में (सीता रूप में) रहते हो ! इस
पक्षी के द्वारा कष्टसाध्य मरण से हमें पार करो । पहले राम के द्वारा
सीता का पता पूछने पर जटायु न राम को सीता का पता बताकर
कुछ कार्य किया, हमलोग तो व्यर्थ ही मर रहे हैं ।
तं च जिघत्सुमायान्तम् अभिप्रैक्ष्य पुनः सोमं स्तुवंति शेषेण ऋग्द्वयेन
जीवनार्थम्-पवस्वेति । हे सोम त्वं वृषा अभिमतफलवर्षकः देववीतये देवानां
पाता प्रयतस्व यतस्त्वम् इन्द्रस्य रामस्य हार्दि हृदयंगमं सोमधानं सोमो धीयतेऽने-
नेति व्युत्पत्त्या सोमयागाधिकारे मुख्यं निमित्तं स्त्रीरूपम् आविश प्रविश सोमेनाहं
यक्ष्ये इति यथा सीता संकल्पयति, यथा च सोमेन देवाः तृप्यन्ति, तथा रावण-
वधेन सीतोप्रोत्साहनेन च सम्पादयेत्यर्थः । पुरा प्राक् नोऽस्माकं बाधात् अनेन