सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

" or "ब्राह्म..." something!
Wait, look at: बाधितब्राह्म्या or बाधितब्राह्मैल?
Ah, look at the letters between ब्राह्म and श्वर्य:
It is लैश्वर्यं? No! Look at ऐश्वर्य: in old typography, ऐ is sometimes printed as अ with ै or ए with ै, but here:
बाधितब्राह्मयैश्वर्य? No, there is ल?
Wait, is that a ल?
Look at ल in लक्ष्मण: down-left-down-up-down.
The character before श्वर्यं is: a vertical line, a loop on left: that's ल! With ै matra: लैश्वर्यं!
Wait, what is before लैश्वर्यं?
बाधितब्राह्मी!
Wait, could it be बाधितब्राह्मीलैश्वर्यंजा मदग्न्य...?
Wait, could it be बाधितब्राह्मील? Typo for बाधितब्राह्मैश्वर्य where ल was accidentally inserted, or ब्राह्मीलैश्वर्यं?
Let's look at the space:
बाधितब्राह्मीलैश्वर्यंजा मदग्न्यतपपरोक्षबोधलक्ष्मणज्येष्ठस्य
Wait, after श्वर्यं, there is जा! Then space!

teषां च पुर एता पुरोहितो वसिष्ठोऽभवत् आदित्
अस्माद्वासिष्ठादेव । तृत्सूनामिति तृप्सूनां वर्णलोप विकारावार्षौ रामदर्शनेनैव
तृप्तिमिच्छतां विशः प्रजा अप्रथन्त प्रथां गताभरतादिषु राज्यमनिच्छत्सु वसिष्ठ
एव राज्यं चकारेत्यर्थः । बोधार्थी जीवः शास्त्रगुर्वधीनोऽसङ्गः सन् दैहिकं कर्मा-
करोदित्यर्थः ॥ मन्त्रोयं स्पष्टलिंगः ॥ ४४ ॥
ओषु स्वसारः कारवे शृणोत ययौ वो दूरादनसा रथेन ।
निषूनमध्वं भवतासुपारा अधो अक्षाः सिन्धवः स्रोत्याभिः ॥४५॥
ऋ. ३. ३३, ९
राम लक्ष्मण के वन जाने पर राम का अनुगमन करते हुए विश्वामित्र
ने मध्यमार्ग में आयी हुई नदी से प्रार्थना की : 'बहन के समान
हे नदी ! तुम मेरे मधुर वचनों को सुनो ! राक्षस वधादि कर्त्ता राम
के तुम्हारे पास आने पर तुम्हें सुगमतापूर्वक पार हो जाने वाली हो
जाना

मन्त्ररामायण ४६
दधोवाहिन्यश्च भवन् । रामायणे तु नौकया नदीतरणमुक्तं तदपि श्रुत्यन्तरमूलकं
कल्पान्तरविषयमिति ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥
अतारिषुर्भ॑र॒ता ग॒व्य॒वः॒ सम॑भक्त विप्रः सु॒मतिं॑ न॒दीना॑म् ।
प्रपि॑न्वध्वमिषयन्तीः सु॒राधा॒ आ व॑क्षणाः पृणध्वं यात शी॒भम् ॥४६॥
ऋ. ३. ३३, १२
इस प्रकार नदी पार करके चित्रकूट की ओर गये राम के प्रति भरत
क्या करते हैं, वह कहते हैं : राज्य को त्याग कर भरत द्वारा नदी को
पार करके आने पर भरद्वाज ने सुन्दर बुद्धि वाले भरत का भली
प्रकार आतिथ्य सत्कार किया । भरद्वाज ने सुन्दर सिद्धियों के माध्यम से
भरत की सेना का स्वागत किया ।
एवं नदीः समुत्तीर्य चित्रकूटं प्रतिगते रामे भरतः किमकरोदित्यत आह-
अतारिषु इति । गव्यवः गवा पृथिव्या युवन्ति वियुज्यन्त इति गव्यवः यौति-
रनामिश्रणार्थः, राज्यं त्यक्तवन्त इत्यर्थः । ईदृशाः भरताः नदीनां नदीः
अतारिषुस्तीर्णवन्तः तत्रापि विप्रो भरद्वाज इति पुराणात् सुमति शोभनमतिं भरतं
समभक्त सम्यक् सेवितवान्, तस्यातिथ्यं कृतवानित्यर्थः । तदेवाभिनयति-प्रेति ।
भो शिष्या इषयन्तीः इच्छन्त्यः प्रीतिमत्यः सुराधा बहुसम्पदः शोभनाः सिद्धयः
प्राप्तिप्राकाम्यादयः ताः प्रपिन्वध्वं प्रकर्षेण पुष्टाः कुरुत । वक्षणाः घृतकुल्याः
मधुकुल्याश्च आपृण ध्वं पूरयत । ततश्च शीभम् ईश्वरत्वाभिमानिनं भरतं यात
आतिथ्येन गच्छतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥
यदङ्ग॑ त्वा भर॒ताः सन्तरेयुर्गव्य॒न् याम॒ इषि॑त इन्द्र॒जूतः॑ ।
अर्षदिह प्रस॒वः सर्गतक्त॒ आ वो॑ वृणे सु॒मतिं य॒ज्ञिया॑नाम् ॥४७॥
ऋ. ३. ३३, १३
तब राम के प्रति भरत ने क्या किया यह विश्वामित्र के वाक्य से
ज्ञात होता है : 'हे अङ्ग महानदि ! जो तुमने भरत को पार किया
उससे तुम पूजा के योग्य हो । यज्ञकर्त्ताओं द्वारा तुम यज्ञ में सुन्दर बुद्धि
को देने के लिये प्रार्थना की जाती हो ।' राम की आज्ञा से कठिन व्रत
करते हुए भरत नन्दिग्राम में रहते हुए राज्यकार्य करने लगे ।
ततो रामं प्रति गत्वा भरतः किं चकारेत्यपि विश्वामित्रवाक्यादेवावगतं
तदाह-यदंगेति । हे अंग महानदि यत् यतः त्वा त्वां भरताः सन्तरेयुस्तीर्णाः
तर्त्ता वः । वत्वं पूजायाम् । यज्ञियानां तव यज्ञार्हायाः सुमति शोभनां मतिं

४४ मन्त्ररामायण
नक्तिकरीम् आवृने प्रार्थये । तैः भरतः गव्यन् गां नन्दनम् आत्मन इच्छतीति
गव्यन् नन्दिस्वामिको ग्रामः नन्दिग्रामःइषितः अभीप्सितो वासार्थं तस्य योषधे-
त्यर्थात् सोपि ग्रामः इन्द्रजूतः इन्द्रेण रामेण प्रेरितः तत एव प्रसवः रामस्याज्ञा
अह प्रसिद्धम् अर्थात् गतवती सर्वथाप्रतिहताभूदित्यर्थः । कीदृशो ग्रामः सर्गतक्तः
सृज्यत इति सर्ग आज्ञासो भरतः तक्तः कृच्छ्रेण जीवितो यस्मिन् स सर्ग तक्तः,
नन्दिग्रामे व्रतकृशो भरतो रामाज्ञया राज्यं चकारेत्यर्थः ॥ ४७ ॥
न हिषस्तव नो मम शास्त्रे अन्यस्य रण्यति ।
यो अस्मान्वीर आनयत् ॥४८॥
ऋ. ८. ३३, १६
तब लक्ष्मण के लिये प्रार्थना करती हुई शूर्पनखा को राम वक्रोक्ति
पूर्ण वचन से मना करते हैं कि वह लक्ष्मण न तुम्हारी आज्ञा से चलता है
और न मेरी आज्ञा में चलता है और न किसी अन्य की आज्ञा में चलता
है । हमलोग उसके अधीन हैं, तुम हमारे अधीन नहीं हो !
ततो लक्ष्मणार्थं प्रार्थयन्तीं शूर्पणखां रामो वचोभंग्यन्तरेण निरस्यति--
नहीति । स लक्ष्मणः हि निश्चितं तव शास्त्रे आज्ञायां न रण्यति न चलति मम
अन्यस्य वा शास्त्रे नो नैव रण्यति । कुतः यो वीरोऽस्मान् आनयत् एतदधीना
वयं न त्वमस्मदधीन इत्यर्थः ॥ ४८ ॥
इन्द्रश्चिद्धातदनवीत्स्त्रिया अशास्यं मनः ।
उतो अह क्रतुं रघुम् ॥४९॥
ऋ. ८. ३३, १७
ऐसा कहने पर भी जब वह स्वतन्त्र स्त्री नहीं लौटी तब राम ने
कहा । राम ने लक्ष्मण से कहा : 'इस स्त्री का मन निरंकुश है यह राम
को मारना चाहती है ।'
एव मुक्तापि सा यदाऽतिनिर्बन्धान्न निवर्तते तदा राम आह-इन्द्र इति ।
चिद्धेत्यनर्थकौ निपातौ, एवं उतो अहेत्येतावपि । इन्द्रो रामः तत् वक्ष्यमाणं
वचः रघुं लक्ष्मणम् अब्रवीत् । किमब्रवीत् स्त्रिया मनो अशास्यमिति । कीदृशं
रघुम् क्रतुम् कृणोति हिनस्तीति क्रतुस्तम् । शूर्पणखामेव तां हन्तुमिच्छन्तम्
॥ ४९ ॥
सचीचिद्धा महच्च्युता मिथुनावहतो रथम् ।

' followed by 'वे' followed by 'द्' + 'व' + 'ृ' = 'द्वृ'!!
Look at the shape: 'द्' at the top, hanging down is 'व', and at the bottom is the curl 'ृ'!
Wait, then what is the letter after that?
Wait, is there another letter?
No!
ए - वे - द्वृ - ष्णो - त्त - रा !
Wait, count:

  1. ए
  2. वे
  3. द्
  4. वृ ? Wait, द् and वृ are separate or conjunct?
    The द् has a halanta? No, look at the top:
    There is an 'ए', then 'वे', then 'द्' with halant? No, it's 'द्' standing on its own, then 'वृ', or is it 'द्वृ'?
    Wait, look at the space:
    ए (width 1)
    वे (width 1)
    द् (width 1) - wait, it has a top bar and a loop: wait, is it 'द्'?
    Wait, could it be 'एवेद्' then space? No, no space.
    Wait, look at:
    ए वे द् वृ ष्णो त्त रा
    Let's compare the letter with 'वृ' in "वृष्णोर्वपुर्कस्य" and "वृधानो":
    In , 'वृ' in "वृधानो": circle with left vertical, and 'c

४६ मन्त्ररामायण
तब शूर्पनखा की विरूपता को देखकर राम लक्ष्मण के वध के लिये
आये हुए खर-दूषण और त्रिशिर को राम ने मार डाला । दुष्टों का दमन
करने वाले राम ने संसार के दूषण रूप दूषण को, बहुत स्वर करने वाले
खर को और छः नेत्र तथा तीन सिरवाले त्रिशिर को मार डाला । इनके
द्वारा खर-दूषणादि को मारने वाले विशिष्ट बल से त्रित नामक अंगुली
के अग्रभाग के नख से वराहाकार-दानव मारा गया ।
ततः शूर्पणखां विरूपितां दृष्ट्वा तद्द्वयरामलक्ष्मणवधार्थमागतान् खरदूषण-
त्रिशिरस्संज्ञान् रामो जघानेत्युच्यते-कं नश्चित्रीयेण मन्त्रेण स एव रामः दासं
लोकान् उपक्षिण्वन्तं दूषणं तु चीरवं महास्वनं खरं षडक्षं त्रिशीर्षाणं नेत्रषट्कवन्तं
त्रिशिरसं च पतिः पाता दन् दुष्टानां दमकः दमयन् दमितवान् हतवान् । अस्यैव
दूषणादिहन्तुः विशिष्टेन ओजसा बलेन वृधानो वर्धमानः त्रितांनाम अंगुल्या
अयो अग्रया अयोवत्तीक्ष्णनखया वराहं महान्तं वराहाकारं दानवं हन् हतवान् ।
अयं खलान् हन्तीति किं चित्रम् अनेनानुगृहीता अपि तान् घ्नन्तीत्ययमेवास्म-
त्कामैराराधनीय इति भावः ॥ ५२ ॥
यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु ।
मायेत्सा ते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रुं ननु पुरा विवित्से ॥५३॥
ऋ. १०. ५४, २
इस प्रकार खर आदि को मारकर स्थित राम की देवता स्तुति
करते हैं: 'हे राम ! जनस्थान में आपने अपने महान बल से राक्षसों
का नाश कर दिया । पौराणिक जिन युद्धों को कहते हैं वह आपकी
माया है। पहले अथवा वर्तमान काल में शत्रु का नाश करना आप
निश्चित रूप से जानते हैं।'
एवं खरादीन्हत्वा स्थितं रामं देवाः स्तुवन्ति तां सूक्तीयेन मन्त्रेण-यदचर
इति । हे इन्द्रजनेषु जनस्थानेषु तन्वा शरीरेण वावृधानो महीयमानः बलानि
सामर्थ्यानि प्रब्रुवाणःकथयन् रक्षांसि निघ्नन् यदचरः सञ्चारं कृतवानसि, यानि
च युद्धान्याहुः पौराणिकाः, सा ते तव मायेत् मायैव । यतस्त्वम् अद्य पुरा वा
शत्रुं शातनीयं ननु निश्चितं न विवित्से न जानासि सर्वेषामन्तरात्मत्वादिति
भावः । अत्र खरो मानो, दूषणो मत्सरः, त्रिशिरा धनविद्याभिजनजस्त्रिविधो
मदः तान् स्पृहादिसहितान्निघ्नन्योगी मायामात्रं जगदिति पश्यतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥
स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं च योनिम् ।

" - wait, look at the letters again:
क - प - ट - मृ - ग - स्त - था - [ ? ] - वे - ष - धा - रि - रा - क्ष - स - द्व - यं कर्तुं
Wait, is that "कपटमृगस्तथा स..."?
Wait! What if the letter is:
"कपटमृगस्तथा संन्यासी वेषधारि राक्षसद्वयं कर्तुं"?
Wait! Look at "संन्यासी":
Could "सि वे ष धा रि" actually be:
"सं न्या सि वे ष धा रि"?
Let's check the number of aksharas!
Between "कपटमृग" and "राक्षस":
1: स्त (or स्य)
2: था (or च)
3: सं (or सि)
4: वे (or न्या?)
Wait, no, look at:
"कपटमृग"
Then:
"स्तथा" -> 2 aksharas: स्त, था.
Then:
letter: "सि" (or "सं")
letter: "वे"
letter: "ष"
letter: "धा"
letter: "रि"
Wait, if it is "सि वे ष धा रि", that's 5 letters.
Is it "शिववेषधारि"? No!
Is it "शिखिवेषधारि"? No!
Wait, could it be "सिषेवे"? No.
Wait

४८ मन्त्ररामायण
यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा व्रातस्य प्रथमो बभूव ।
तस्मै कृणोमि न धना रुणध्मि दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि ॥ ५६॥
ऋ. १०. ३४, १२
राम और लक्ष्मण के दूर चले जाने पर उनकी अनुयायिनी सीता
को अकेली देखकर रावण उनके पास आया । तब वह निवेदन करते हुए
रावण से बोलीं : हे राक्षसों की सेना के नायक, प्रमुख राजा ! तुम्हारा
मैं शीघ्र ही नाश करूंगी । मुझे तुम्हारे धन की आकांक्षा नहीं है ।
मैं यह सत्यवचन दशों दिशाओं को साक्षी मानकर कह रही हूँ !
ततो दूरस्थे रामे लक्ष्मणे च तदनुयायिनि शून्ये सीतां प्रार्थयमानं रावणं
प्रति सीता प्राह—यो व इति ॥ यो वो रक्षसां महतो गणस्य सेनानीः । यो वा
वो महतो व्रातस्य प्रथमो मुख्यो राजा बभूव । तस्मै ते कृणोमि निहन्मि शीघ्रमेव
नाशयिष्यामि । धना भवदीयानि धनानि न रुणध्मि न कांक्षे । तदिदम् ऋतं
वाक्यं दश प्राचीः प्रागादिदिशः प्रति वदामि ॥ ५६ ॥
इनो राजन्नरतिः समिद्धो रौद्रो दक्षाय सुषुमानदर्शि ।
चिकिद्विभाति भासा बृहता सिक्र्नीमेति रुशतीमपाजन् ॥ ५७॥
ऋ. १०. ३, १
इस प्रकार निरस्त किये गये रावण को सीता हरण के लिये उद्यत
देखकर अग्नि ने सोचा । मन से राम को सम्बोधित किया : 'हे राजन् !
बलशाली, काम सुख को नहीं प्राप्त करने वाला, प्रज्वलित कामाग्नि
वाला, भयङ्कर, साहस से समर्थ दिखने वाला, आपकी शक्ति को जानने
पर भी विपरीत कार्य करने वाला यह रावण कालरात्रि के समान इस
सीता को चुरा कर ले जाता है ।'
एवं निरस्तं रावणं सीताहरणोद्यतमालक्ष्याग्निरचिन्तयत्—इनोराजन्नति ।
मनसैव रामं सम्बोधयति । हे राजन् इनः बलीयान् अरतिः अलब्धकामसुखः
समिद्धः कामाग्निना प्रदीप्तः रौद्रो भयङ्करः दक्षाय साहसाय सुषुमान् समर्थः
अदर्शि दृष्टः । चिकित्वान्सामर्थ्यं जानन्नपि विभाति वैपरीत्येन दीप्यते, भासा
दीप्त्या बृहता बृहत्या असिक्नीं कालरात्रिमिव कृष्णां रुशतीं दह्यमानाम् एति
आयाति । अपाजन् अपसारयन्सेनां वारय

मन्त्ररामायण ४९
ऊर्ध्वं भानुं सूर्य्यस्य स्तभायन्दिवो वसुभिररतिर्विभाति ॥५८॥
ऋ. १०. ३, २
जब रावण बलपूर्वक कालरात्रि के तुल्य विवर्ण सीता को ले जाने
लगा तो उन्होंने अपने वास्तविक स्वरूप को तिरोहित करके छाया
सीता को जन्म दिया और उनके वास्तविक रूप को अग्नि ने छिपा
लिया। छाया सीता को लेकर रावण, जब तक देवता उसे रोक पाते,
आकाशमार्ग से उड़ गया ।
कृष्णामिति-स एवं चिन्तयन्नभिनयंत् यदा कृष्णां कालरात्रितुल्याम् एनां
विवर्णां सीतां वर्धसा वारयन् यातीति, दर्पः स्वं रूपम् तेन कवचेनैतदाच्छादकेन
योगबलेन अभ्यभूत तिरोहितां कृतवान् । किम्भूतः-बृहतः ब्रह्मणः सङ्कल्पादेवे-
त्यर्थः । योषामन्यां स्त्रियं छायासीतां जनयन् । पितुः रामस्य जां जायामिव
जायां तदा तां गृहीत्वा अरतिः रावणः ऊर्ध्वम् आकाश मार्गं सूर्य्यस्य दिवः
द्युसम्बन्धिनो देवतागणस्य च वसुभिर्देवताविशेषैः सह तेषां सर्वेषां भानुं करं
हस्तमिति यावत् स्तभायन् स्तम्भयन् विभाति । रावणेन आकाशमार्गेण नीयमानां
सीतां रावणादाच्छेत्तुं कोपि प्रभुर्नाभवदित्यर्थः । पक्षे स्पृहया प्रेरितो मारीचो
दम्भः, रावणः कामः तौ सीतां श्रद्धां दम्भोन्मुखतया परोक्षमपरोक्षं च बोधं
रामलक्ष्मणाख्यं दूरे कुर्वन्तौ कामो जहार । अग्निः यज्ञः स तु तस्याः सात्त्विकं
रूपं गोपितवानित्यर्थः ॥ अत्रो भद्रयेत्यग्रिममन्त्रेऽग्निः सीतां रामाय समर्पितवा-
निति दर्शनादेतावपि रामपरौ ॥ ५८ ॥
स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदापरैदपदश्चेताः ।
सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न तानु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥५९॥
ऋ. १०. ६१, ८
जिस प्रकार क्रोधाविष्ट महोक्ष मुख और नासिका से फूत्कार करता
है उसी प्रकार सीता के लिये राम ने राक्षसों से युद्ध किया । दक्षिण
दिशा की ओर सीता प्राप्ति के लिये उनके पदचिह्नों को खोजते हुए,
सीता प्राप्तिसूचक शकुन भी न प्राप्त होने से श्री राम दुःखी हुए ।
स इति । स हृतदारो रामभद्रः ईम् एनां सीतां निमित्तीकृत्य आजौ राक्षसैः
सह संग्रामे अस्यत् आस्यात् बाणानप्राक्षिपत् । तत्र दृष्टान्तः वृषा न फेनमिति ।
यथा महोक्षः क्रोधाविष्टः फेनविप्रुषो मुखनासिकेन फूत्कारं कुर्वन्नस्यति तद्वत् ।
४

५० मन्त्ररामायण
तत्र हेतुः—दभ्रचेताः स्थूलबुद्धिः आ इति स्मृत्यर्धो निपातः स्मत् यस्मत् परा
परोक्षम् जपैत् अपगतोदारहर्तेति प्रत्यक्षश्चेत्स्यात्तर्हि सद्य एव निहतः स्यादिति
भावः ! ततः किं चकारेत्याह-सरदिति । दक्षिणा दक्षिणप्रदेशं पदान् यथाऽश्वा-
दीनां पदमन्विष्यते भूमौ तथा पदेनैव सरत् सीताथंम् इतस्ततो गच्छन् परावृक्
पराभिभूतः शोकेनेत्यर्थः । ताः प्रसिद्धाः पृश्नयः पृच्छन्तं नयन्ति दृष्टं देशं
प्रापयन्ति ते पृश्नयः शुभाशुभफलसूचकाः पशुपक्षिणः मे मां न अनुजगुधे
अनुगृहीतवन्तः । सीता प्राप्तिसूचकं शकुनमपि न जायत इत्यत्यन्तं शोकं कृतवा-
नित्यर्थः ॥ पक्षे श्रद्धां विना विकलो बोधः दक्षिणेन ऋजुना धर्ममार्गेण श्रद्धाप्राप्ति
स्वाभ्युदयाय कामयत इति छायार्थः ॥ अयं मन्त्रो मध्यायतकर्तव्यः ॥५९॥
विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो जगार ।
देवस्य पश्य काव्यं महित्वा द्या ममार स ह्यः समान ॥६०॥
ऋ० १०. ५५, ५
संग्राम में बहुत से वीरों को पराजित करने वाले, रुलाने वाले,
युवा, सीताहरणकर्त्ता रावण को वृद्ध जटायु ने रोका, जिसे रावण ने
मार डाला । क्योंकि सभी राक्षसों को जीतने के लिए इच्छुक इन्द्र ने
भविष्य के लिये सोचा कि यदि आज रावण मारा जायेगा तो अन्य
राक्षस शेष रह जायेंगे और राम भी अपने कार्य से निवृत्त हो जायेंगे,
इसलिये उन्होंने रावण द्वारा जटायु का मरण करा दिया ।
विधुमिति—समने संग्रामे विधुं बहूनां शूराणां विधूननकरं दद्राणं द्रावणकरं
युवानमपि सन्तं रावणं सीताहर्तारं पलितो वृद्धोपि अग्रिममन्त्रादरुणपुत्रः सुपर्ण
इति गम्यते ॥ तेन जटायुनामा पक्षी जगार निगीर्णवान् ॥ तर्हि सिद्धं न समी-
हितं नेत्याह—देवस्येति । देवस्य सर्वान्राक्षसान् जेतुमिच्छतः इन्द्रस्य काव्यं क्रान्त-
दर्शित्वं पश्य । यद्यद्यैव रावणो वध्यते तर्हीतरेषां रक्षसां क्षयो न भविता, इत
एव रामो निवृत्तो भवेत्, तदर्थं यो ह्यः पूर्वेद्युः रामान सम्यगचेष्टत रावणाभिभवं
कृतवान्, सः अद्य परेद्युर्ममार ॥ सर्वराक्षसक्षयार्थं जटायोरपि मरणं देवेन्द्रेणैव
सम्पादितमित्यर्थः ॥ पक्षेननोदशरथस्य तापात्मकत्वात् विवेकजटायुस्तत्सखा,
सोपि श्रद्धां हरन्तं कामं निरोद्धुं न शशाक प्रत्युत स्वयमेव नष्ट इत्यर्थः ॥६०॥
शाकन्मना शाको अरुणः सुपर्ण आद्यो महः शूरः सनादनीळः ।
यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता ॥६१॥
ऋ. १०. ५५, ६

मन्त्ररामायण ५१
उत्साही, अरुणपुत्र, महाशूर, अनिकेत, दूरगामी जटायु ने यह जो
सोचा कि मैं रावण को मारकर सीता को राम को दे दूँगा, तो यह सत्य
है, क्योंकि मरने पर भी उनका सङ्कल्प निष्फल नहीं हुआ क्योंकि
स्पृहणीय सीतारूप धन को राम रावण को मारकर जीतेंगे ।
शवमनेति-सुपर्णो जटायुर्यच्चिकेत यत् ज्ञातवान्, अहं रावणं हत्वा रामाय
सीतां दास्यामीति, तन् सत्यमित् सत्यमेव, न तु मोघं न निष्फलम्, मृतस्यापि
साधोः सङ्कल्पोऽन्यथा न भवतीत्यर्थः । अतः स्पाहं स्पृहणीयं वसु सीताख्यं धनं
रामो रावणं हत्वा जेता जेष्यति उत दाता अपि च रक्षोधनस्य । कीदृशः सुपर्णः
शाक्मना शाकः शक्नोत्यनेनेत्युत्साहेन शक्तिमान् । अरुणो रामे रागवान् अरुणपुत्र-
त्वाद्दारुणः । महां महान् शूरः । सनात् सर्वदा अनीड! अनिकेतः महायोगीत्यर्थः ।
पक्षे यद्विवेकेन दृष्टं तत्सर्थवावसरे प्राप्ते बोधः समर्थयत इति भावः । सुपर्णो
दूरगामी ॥ ६१ ॥
ऐभि॒र्देदे॒ वृष्ण्यं॒ पौंस्या॑नि॒ येभि॒रौक्ष॒द्वृत्र॒हत्या॑य व॒ज्री ।
ये कर्म॑णः क्रि॒यमा॑णस्य म॒ह्वृते कर्म॑मुदजा॑यन्त दे॒वाः ॥ ६२॥
ऋ० १०. ५५, ७
किस प्रकार वह सङ्कल्प सत्य हुआ वह कहते हैं : 'वृत्र वधरूप
पाप के फलस्वरूप मानो इन्द्रादि देवताओं ने जो मनुष्य और पशु का
रूप धारण करके राम की सहायता की तो, ये देवता वानर योनि में
सेतुबन्धन आदि कार्य से रावणवध-कार्य को करने में महान कार्य
करने वाले हो गये !'
कथं तत्संकल्पः सत्योऽभूदत आह-ऐभिरिति । एभिः देवैः वृष्ण्या वृष्णो
वर्षणशीलानां पशूनां चिह्नानि लांगूलवत्त्वचतुष्पादचारित्वादीनि पौंस्यानि पुंसां
मानुषाणामिमानि चिह्नानि हस्तादायित्वत्रिकोपवेशित्वादीनि वानरेषु दृष्टानि
आददे आददिरे आत्तानि । एकत्वमार्षम् येभिः येरुपात्तैश्चिह्नर्युतो वज्री इन्द्रः
बालिरूपी वृत्रहत्याय दण्डरूपाय मरणाय औक्षत् रेतःसेकं कृतवान् कापेयीं
चलचित्तां प्राप्य कनिष्ठभ्रातृभार्यां दुहितृकल्पां गत्वा बाली वध्यत्वं प्रापेत्यर्थः ।
ये देवाः ऋते कर्मम् वानरयोनिप्रापकं दुरितं विनापि क्रियमाणस्य करिष्यमाणस्य
सेतुबन्धनराक्षसवधादेः कर्मण. मह्ला माहारम्भेने उदजायंत वानररूपेण महत्कर्म
कर्तुमाविर्भूता इत्यर्थः ॥ तैरेव सहायेर्जटायुसंकल्पंरामः साधितवानिति भावः ॥
पक्षे बोधसहायाः श्रोत्रेन्न्द्रियादयः ध्वन्यार्थमन्तर्मुखाः वेदान्तश्रवणार्थं बहिर्मुखाश्चेति
ज्ञाङ्गचिह्नानि धारयन्ति, तत्रापि महानपि बहिर्मुखत्वेन प्रमाद्यति, अतोऽन्तर्मुखतयैव

५१ मन्त्ररामायण
सर्वदा स्थेयमित्यर्थः ॥ अस्मिन् पक्षे ऋते कर्म ब्रह्म क्रियमाणस्य कर्मणो योगधर्मस्य
माहात्म्येन देवाः साधकाः उदजायन्त ब्रह्मभावं गता इति योज्यम् ॥ ६२ ॥
नीचीनबारं वरुणः कवन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् ।
तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम ॥ ६३ ॥
ऋ. ५. ८५, ३
सुग्रीव की मित्रता से पहले कबन्ध वध का वर्णन करते हैं जो संसार
का स्वामी है, जिसने द्युलोक और पृथ्वी लोक की रचना की है उसने
जिसका मुख वक्षस्थल में है। इस प्रकार कबन्ध नामक राक्षस को
मारकर उसके रक्त से पृथ्वी को सींचा ।
सुग्रीवसख्यात्प्राक्कबंधवधमाह-नीचीनेति । यो विश्वस्य भुवनस्य राजा रोदसी
अंतरिक्षं च प्रससर्ज, सः नीचीनबारम् अधोद्वारं वक्षोमुखं कबन्धं नाम राक्षसं
वरुणं वृण्वानो भूत्वा तेन कबन्धेन भूम भूमिं व्युनत्ति आर्दी करोति तस्य
शोणितेरिति भावः ॥ वृष्टियवं न यवमिवेत्याद्रीकरणे दृष्टान्तः ॥ ६३ ॥
भीताय नाधमानाय ऋषये सप्तवध्रये ।
मायाभिरश्विना युवं वृक्षं संच विचाचथः ॥ ६४॥
ऋ. ५. ७८, ६
वानरों के साथ राम की मित्रता के प्रसङ्ग का वर्णन करते हैं ।
'सम्बन्धिजनों द्वारा सताये गये और सप्तवध्रि ऋषि के आश्रम में रहने
वाले सुग्रीव ने राम-लक्ष्मण से कहा कि अश्विनीकुमारों के समान सुन्दर,
माया से मानव रूप धारण किये हुए आप दोनों युवा कुमारों ने पशुदेह
को प्राप्त मुझे दर्शन देकर अनुगृहीत किया है ।'
वानरैः सह रामस्य सख्यप्रसंगमाह-भीतायेति अत्रेदं पुराणान्तरे उपाख्यायते,
जाम्बवान् ब्रह्मणोंश ऋक्षराजो ज्ञातिभिनिरस्तः स्वं राज्यं प्राप्तुं तपश्चकार, तं च
द्वौ युवानावागत्य ऊचतु आवाभ्यामाप्यायितस्त्वं शत्रून् जेष्यसीति, स पुनस्तयो-
र्ज्येष्ठाय स्वदुहितरं दातुकामो यावत्किंचिद्विवक्ष्यति तावदेवान्तर्हितौ, तावेव
पुनस्त्रेतायुगे सुग्रीवसहितः सन्ददर्श, तदा तौ दृष्टपूर्वौ प्रत्यभिज्ञाय सुग्रीवमुपदिदेश,
एताभ्यां सख्यं कुरु, एतौ तव कार्यं साधयितुं क्षमाविति, ततः सुग्रीवो हनुमद्द्वारा
रामेण सह सख्यं चकार, ज्येष्ठभ्रातुः राज्यं तेन हृतान् स्वदारांश्चेच्छन् इति ॥ तत्र
जाम्बवानार्तो भक्तः, सुग्रीवस्त्वर्थार्थी, हनूमांस्तु निष्कामः एतेषां क्रमेण रूपाण्याह-
भीतायेति । भीताय ज्ञातिभ्यः यतः नाधमानाय उपतप्ताय ऋषये भूतपूर्वगत्या

ब्रह्मणे सर्वमन्त्रद्रष्ट्रे सप्तबध्रये बध्रिश्चर्मरज्जुः सप्तसंख्याः त्वगसृङ्मांसमज्जास्थिमेदः
शुक्रसंज्ञा धातवः एव बध्रिरूपाणि बन्धनानि यस्य तस्मै सप्तबध्रये । पार्थिवं
पशुदेहं प्राप्ताय मह्यं मामनुग्रहीतुं भो अश्विना-अश्विनीकुमारवदतिरमणीयौ
तच्छरीरोपाधिकौ वा सूत्रान्तर्यामिणौ मायाभिः मायाकृतेन मानुषवेषेण युवं युवां
वृक्षं मदाश्रितं तपःस्थानभूतं समचथः समागतौ च । अनन्तरं मय्यनुग्रहं कृत्वा
व्यचथ विगतौ च झटित्येवादर्शनं गतौ ॥ अयं मन्त्रः सकामभक्तानां गति-
र्विलम्बेन भवतीति प्रकाशयति तथाविधश्च जाम्बवानिति योग्यत्वात्प्रकृतोपयोगि
कथासूचकत्वाच्चोपन्यस्तः । यद्वा पुर्यष्टकेन प्राणज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियमनोभूततमः
कामकर्मात्मकेन सर्वे बद्धाः, एते ऋक्षवानरास्तु ऋते कर्ममुदजायन्त देवाः इत्युक्तेः
कर्म बन्धहीनत्वात्सप्तबध्रयः । यद्यपि-“संयोगा विप्रयोगांताः” इति न्यायेन
व्यचथ इत्येव वक्तव्यम् “लोकतः परमार्थतोपि सकृद्विभातो ह्येष”-इति श्रुतेः
सकृदृष्टस्यात्मनो वियोगासम्भवः, तथापिजाम्बवतः कामग्रस्तत्वाज्जातमपि दर्शनं न
कृतकृत्यतामनयदिति ज्ञापनार्थं व्यचथ इति । अत एव रामावतारेऽपि भगवाञ्
जाम्बवतो जामातृत्वमंगीचकार एकपत्नीव्रतव्याजेन, किं तु कृष्णावतारे विलम्बे-
नेति स्मर्यते ॥ ५४ ॥
देहि मे ददामि ते निधेहि मे नि ते दधे ।
निहारम्भिन्मे हर निहारं निहरामि ते ॥६५॥
वासं. ३. ५०,
सुग्रीव ने राम से कहा : 'पहले आप मुझे दीजिये, बाद में मैं
आपको दूंगा । पहले मुझे मेरा धन मेरी पत्नी प्राप्त कराइये तत्पश्चात्
मैं आपकी आपकी पत्नी प्राप्त कराऊँगा !'
मे मह्यं पूर्वं देहि पश्चादहं सुग्रीवस्तु पूर्वं स्वार्थः पश्चादाराधनमित्यक्रमेण
यजमानः प्राकृतस्तत्स्वरूपमाह-मन्त्रो देहि मे इति-ते तुभ्यं ददामि, तया मे
मदर्थं निधेहि-अहमपि ते निदधे इति पूर्ववत् ॥ तथा निहारं प्रेषणीयं द्रव्यं मे
मह्यम् इत एव पूर्वं हर प्रापय, पश्चादहं ते तुभ्यं निहारं निहरामि प्रापयामि ।
भृत्यद्वारा एवं प्रार्थितो रामः सुग्रीवं पूर्वमनुगृह्य पश्चात्ततः स्वकार्यसिद्धिमकामय-
तैत्यर्थः ॥ ६५ ॥
एवा हि त्वामृतथा यातयन्तं मघा विप्रेभ्यो ददतं शृणोमि ।
किं ते ब्रह्माणो गृह्वते सखायो ये त्वाया निदधुः काममिन्द्र ॥१६॥
ऋ. ५. ३२, १२

५४ मंत्ररामायण
सकाम सुग्रीव को अनुगृहीत करने वाले राम से निष्काम हनुमान
ने कहा : 'शास्त्रीय दृष्टि से अन्तर्यामी होने से आप यज्ञादि के विषय
में यत्न करने पर फल देते हैं, ऐसा मैंने सुना है। किन्तु आपसे सम्बन्धित
मेरे जैसे लोग देने पर भी ग्रहण नहीं करते क्योंकि सखा निष्काम
दास होते हैं। इसलिये आपका जो भी कार्य है, वह सब मैं करूँगा
परन्तु उसके बदले में मैं कुछ भी नहीं चाहता !'
एवं सकामौ जाम्बवत्सुग्रीवावनुगृह्य निष्कामे हनुमत्यनुग्रहं चिकीर्षुः रामं
हनुमानाह-एवा हीति ॥ एष एवं शास्त्रदृष्टरीत्या हि निश्चितं त्वाम् श्रुतुथा
काले काले यातयंतम् अंतर्यामितया यज्ञादी विषये यत्नं कारयन्तं तत्फलभूतानि
मघा मघानि धनानि च विप्रेभ्यः श्रद्धावद्भ्यो ददतं शृणोमि परन्तु-किं कथं ते
त्वत्संबन्धिनो ब्रह्माणो ब्राह्मणाः मादृशाः गृह्णते गृह्णन्ति, अपितु दीयमानमपि न
गृह्णन्तीत्यर्थः । सखायो निष्कामदासाः । अत एव ये त्वा या त्वयि कामं विदधुः,
त्वत्काम्यमेव सर्वमहं करोमि न त्वत्तोऽन्यद्वाञ्छामीत्यर्थः । इदं मन्त्रत्रयं
कथानुपयुक्तगुणकथनपरत्वादसङ्गादुपन्यस्तम् ॥ ६६ ॥
कथा देवानां कतमस्य यामनि सुम॑तु नाम शृण्वतां मनामहे ।
को मृळा॑ति कतमो नो॒ मय॑स्करत्कत॒म ऊती अ॒भ्याव॑वर्त्तति ॥६७॥
ऋ० १०. ६४, १
'मुझे दो मैं तुम्हें दूँगा' इस प्रकार कहने वाले सुग्रीव के बालिवध
के कार्य को करके राम अपने कार्य के विषय में सोचते हैं : 'मेरे वचनों
को सुनने वाले वानर रूपी देवताओं के मध्य में किसके नाम और
स्वरूप को जानूँ जो सीता की खोज के विषय में मुझे सुखी करेगा और
सीता रूपी नवमूर्ति को लौटावेगा-यह मैं कैसे जानूँ ? अर्थात् मैं उस
उपयुक्त पात्र को नहीं जानता हूं !'
देहि मे ददामि त इति वदतः सुग्रीवस्य कार्यं बालिवधाख्यं येभिरौशद्वृत्रह-
त्याय वज्रीति सूचितं पूर्वमेव कृत्वा रामः स्वकार्यं चिन्तयते-कथा देवाना-
मित्यादिना । कथा केन प्रकारेण शृण्वतां मद्वाक्यमाकर्णयतां देवानां वानररूपाणां
मध्ये कतमस्य नामस्वरूपं सुमंतु शोभनतया मंतव्यं मनामहे जानीमहे । यामनि
सीताप्रवृत्त्यर्थे गमने विषये को नोऽस्मान् मृळाति सुखयेत् । कतमो वा नोऽस्माकं
मयः सुखं करत् कुर्यात् । कतमो वा ऊती अस्मदीयां विभूतिं सीताख्यां श्रियम्
अभ्याववर्त्तति अभ्यानयति, तं न जानीमः इति भावः ॥ ६७ ॥
ऋतून्य॑न्ति क्रत॑वो हृ॒त्सु धी॒तयो॒ वेन॑न्ति वेनाः पतय॑न्त्यादिशः॑ ।

मन्त्ररामायण ५५
न मर्डिता विद्यते अन्य एभ्यो देवेपु मे अधिक्कामा अयंसत ॥६८॥
ऋ. १०. ६४, २
सत्यसङ्कल्प, मेरी सेवा की इच्छा करने वाले, बुद्धिमान्, वानर रूपी
देवता मेरे कार्य के लिये सभी दिशाओं में जाते हैं और मेरे मनोरथ
को पूर्ण करते हैं ।
क्रतवः साक्षात् सत्यसंकल्पा इत्यर्थः । क्रतूयति क्रियामात्मन इच्छन्ति
अस्मत्सेवां कर्तुमिच्छन्ति । हृत्सु धोतयः हृदयेषु धीमन्तःवेनंति शोभन्ते । वेनाः
कमनीयाः । आसमंतात् दिशः पतयन्ति गच्छन्ति । एभ्यो वानररूपेभ्यो देवेभ्यो-
ऽन्यो न मर्डिता सुखयिता न विद्यते । मे मम कामाः मनोरथाः देवेषु एषु
अयंसत अपूर्यन्त ॥ ६८ ॥
ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शयावंतु वाजिनो मितद्रवः ।
सहस्रसा मेधसा ताविव त्मना महो ये धनं समिथेषु जभ्रिरे ॥६९॥
ऋ. १०. ६०, ६
शीघ्रगति वाले वानर मेरे आवाहन को सुनें । इनकी विश्व में सर्वत्र
गति है, जैसे यज्ञ में ऋत्विज धन को ग्रहण करता है वैसे ही ये संग्राम
में शत्रुओं के धन को ग्रहण करें ।
इत्यादि चिन्तयित्वा वानरांप्रति वदतितेन इति । ते अर्वन्तः शीघ्रगतयो
वाजिनो वानराः नोऽस्माकं हवम् आह्वानं शयावंतु शृण्वन्तु । कीदृशाः हवनश्रुतः
हवनं शृण्वंति ते, तथा विश्वे सर्वे, मितद्रवः, परिमितगतयः । ये त्मना आत्मना
सहस्रसाः सहस्रैः संमितस्य धनादेः संभक्तारः मेधसा ताविव यज्ञे इव समिथेषु
संग्रामेषु महः महनीयम् धनं शत्रूणां वित्तं जभ्रिरे हृतवन्तः । यज्ञे ऋत्विज इव
स्वभूतमितिभावः ॥ ६९ ॥
प्र वो वायुं रथयुजं पुरंधिं स्तोमैः कृणुध्वं सख्याय पूषणम् ।
ते हि देवस्य सवितुः सवीमनि ऋतुंसचंत सचितः सचेतसः ॥७०॥
ऋ. १०. ६४, ७
हे देवताओं ! आपके मध्य में शरीरधारी वायुदेवता को सखा के
समान अपने कार्य को सम्पन्न करने के लिये उनकी स्तुति करता हूं ।
क्योंकि वे सविता देवता के लोक में सङ्कल्प को पूरा करते हैं । सहृदय
के द्वारा प्रार्थना करने पर सज्जन पुरुष कार्य को करते हैं ।
भो देवाः वः युष्माकं मध्ये वायुं वायुपुत्रं रथयुजं देहधरं पुरः धोयत इति

५६ मन्त्ररामायण
पुरःसरं स्तोमैः स्तुत्या कृणुध्वं सख्याय सखिवत् कार्याय पूषणं पोषणं मत्कार्य्यार्थ-
मिमं स्तुवध्वमित्यर्थः । हि यतः ते स्तोमासः सवितुर्देवस्य सधीमनि प्रसवे लोके
क्रतुं संकल्पं सचन्ते सम्पादयन्ति । सचितः चेतनस्य पुंसः सचेतसः सहृदयस्य
स्तुतयः सहृदयं कार्यं प्रवर्तयन्तीत्यर्थः ॥ ७० ॥
त्रिःसप्त सस्रा नद्यो महीरपो वनस्पतीन्पर्वताँ अग्निरूतये ।
कृशानुमस्तॄन् तिष्यं सधस्थ आ रुदं रुद्रेषु रुद्रियं हवामहे ॥७१॥
ऋ० १०. ६४, ८
इक्कीस नदियों, समुद्र, वनस्पति, पर्वत और अग्नि तथा कालाग्नि
रूप और नक्षत्र मण्डल के साथ स्थिति अर्थात् सम्पूर्ण लोक में वास
करने वाले, गर्जना से ब्रह्माण्ड को आक्रान्त करने में समर्थ, रुद्रों के
मध्य में जो हनुमद्रूप रुद्र, राक्षसों का संहार करने में समर्थ हैं, उनका
मैं अपनी कार्य की सिद्धि के लिये आवाहन करता हूँ ।
त्रिरावृत्ताः सप्त त्रिःसप्त एकविंशतिः । सस्राः सरन्त्यः नद्यः नदीः महीरपः
समुद्रं वनस्पतीन् पर्वतान् अग्निं च वाडवम् । तथाकृशानुं कल्पांताग्नि अस्तॄन्
अस्यन्ति क्षिपन्ति तान् शेषकालाग्निरुद्रादीन् तिष्यं पुष्यापलक्षितं नक्षत्रमण्डलं
च सधस्थे सह तिष्ठन्त्यस्मिन्निति सर्वलोकावासे कृत्स्नब्रह्माण्डे आसमन्तात्स्थितं
वस्तुजातं प्रति रुतं शब्दं कुर्वन्नेव द्राति गच्छति गर्जन्नेव ब्रह्माण्डपिण्डमाक्रान्तुं
शक्तो रुद्रस्तं हनुमद्रूपं रुद्रेषु मध्ये रुद्रियं रुद्रकर्माणं शत्रुसंहारक्षमं हवामहे ऊतये
स्वकार्यसमृद्धये स्वेष्टसिद्ध्यर्थमित्यर्थः ॥ ७१ ॥
अपश्यमस्य महतो महित्वममर्त्यस्य मर्त्यासु विक्षु ।
नानाहनूविभृते संभरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्तः ॥७२॥
ऋ० १०. ७६, १
इस प्रकार आज्ञा दिये गये हनुमान के स्वरूप का वर्णन करते हैं ।
'मैं इस हनुमान के माहात्म्य को देख रहा हूँ, । मृत्यु लोक में समुद्र पार
करने वाले उसके रूप को देख रहा हूँ । उसका मुखफलक संसार का
संहार करता हुआ, बांधता हुआ, लीलता हुआ और भक्षण करता
हुआ दिखाई पड़ता है :’
एवमाज्ञप्तस्य हनुमतो रूपं वर्णयति अपश्यमिति । अपश्यमस्य महतो महित्वं
माहात्म्यम् अपश्यं दृष्टवानस्मि । मर्त्यासु विक्षु मर्त्यलोके एवाऽस्य समुद्रं क्रामतो
रूपं दृष्टवानस्मि । तथा अस्य हनू मुखफलके नाना पृथक् विभृते विहृते व्यात्तं मुखं

मन्त्ररामायणम् ५७
खण्डाऽवश्यमित्यर्थः ॥ ते एव हनू सम्भरेते संहरेते विश्वस्य संहारं कुरुतः । असिन्वती
अबध्नन्ती, अन्योन्यमस्पृशन्त्यौ । दप्सती ललमाने । भूरि बहुलम् अत्तः भक्षयतः ।
प्रश्वासवेगेनैव सर्वमस्योदरे प्रविशति न तु दन्तोन्मीलनेनेति भावः ॥ ७२ ॥
गुहाशिरो निहितमृधगक्षी असिन्वन्नत्ति जिह्वया वनानि ।
अत्राण्यस्मै पड्भिः सम्भरन्त्युत्तानहस्ता नमसाऽधि विक्षु ॥ ७३॥
ऋ. १०. ७६, २
वानर रूप होने से इसका शिरोभाग छोटा है और नेत्र गम्भीर हैं ।
मुखफलक में वन, जल, फल आदि का जिह्वा के द्वारा भक्षण करता है ।
सीता देवी के द्वारा आज्ञापित यक्ष इसकी सेवा करते हैं । प्रजाओं
के ऊपर स्थित गन्धर्वादि नमस्कार के निमित्त से अञ्जलि बाँधे
रहते हैं ।
अस्य शिरो गुहा गुहायां निहितं वानररूपत्वाच्छिरोऽत्यल्पमित्यर्थः । तथा-
अक्षी अक्षिणी ऋधक् तले निहिते गभीरे इत्यर्थः । असिन्वन् मुखफलके अबध्नन्
असंयोजयन्नेव वनानि जलानि, वनस्थानि फलादीनि वा जिह्वयैवातिदीर्घीकृत-
याऽत्ति भक्षयति । अस्मै अत्राणि अन्नानि वर्णलोपश्चान्दसः भोजनपात्राणि
अन्नपूर्णानि पड्भिः दूतैः सम्भरन्ति । देवाः सीताज्ञया खलु यक्षा एनं सेवन्त इति
भारते दृष्टम् । विक्षु प्रजासु अधि उपरि स्थिताः गन्धर्वादयः नमसा नमस्कारेण
निमित्तेन उत्तानहस्ताः बद्धाञ्जलयो भरन्तीति सम्बन्धः ॥ ७३ ॥
प्रमातुः प्रतरं गुह्यमिच्छन्कुमारो न वीरुधः प्रसर्पदुर्वीः ।
ससं न पक्वमविदच्छुचन्तं रिरिह्वांसं रिप उपस्थे अन्तः ॥ ७४॥
ऋ. १०. ७६, ३
जैसे पुष्पान्वेषण में तत्पर कुमार के पास ओषधियाँ जाती हैं वैस
ही हनुमान् गुप्त सन्देश लेकर सीता के पास गये । पकी हुई फसल के
समान शोक के कारण पीतवर्ण वाली, रावण को ग्रसने वाली सीता को
उन्होंने पृथ्वी के गुप्त स्थान में खोजा ।
प्रमातुरिति - यथा पुष्पाऽन्वेषणपरः कुमारो वीरुध ओषधीः प्रसर्पात्, एवं
हनुमान्मातुः सीतायाः सकाशात् प्रकृष्टतरं गुह्यं गुह्यसन्देशं इच्छन् उर्वीः
भूप्रदेशान् प्रसर्पत् प्रासर्पत् । ससंसस्यक्षेत्रं पक्वमिव नेत्युपमत्रोपमार्थं तद्वत्पाण्डुर-
मित्यर्थः । यतः शुचन्तं शोचन्तं सीताया आत्मानम् अविदत् शोकेन लिङ्गेन
पक्वक्षेत्रच्छायया च ज्ञातवान् । रिरिह्वांसं लेलिहानं रावणं ग्रसितुमित्यर्थात्

' / '॑'. Let's write सज्ज्यू॑धनि.
Line 7: ऊरुधारेव दुहे अग्र आयत्यस्य व्रतेष्वपि सोम इष्यते ॥७५॥
Line 8: ऋ. ९. ६९, १
Line 9: जिस प्रकार धनुष से बाण छोड़ा जाता है, उसी प्रकार मेधावी
Line 10: हनुमान सीता रूपी लक्ष्य की ओर चले। जैसे बछड़ा दुग्धपान के लिये
Line 11: गाय के निकट जाता है, उसी प्रकार हनुमान माता के आगे गये। इस
Line 12: हनुमान के मन में ब्रह्मचर्य का पालन करने से, कर्म से शुद्ध चित्त में
Line 13: कोई विकार नहीं उत्पन्न हुआ।
Line 14: एवं रूपस्य हनुमतः सीतादर्शनं सीताहनुमतोः सम्वादादिकं च वर्ण्यते-
Line 15: इपुर्न धन्वन्नित्यादिना भूयसा प्रबन्धेन। तत्रेदं दशकं सूक्तं सोमरूपी धिष्णुर्देवता।
Line 16: इपुर्नो नशब्द उपमार्थे स यथा धन्वन् धनुषि प्रतिधीयते संयोज्यते। एवं
Line 17: मतिर्मेधावी मतिशब्दस्य मेधाविनामसु पाठात् मेधावी हनुमानपि प्रतिधीयते
Line 18: प्रेर्यते गगनमार्गेण सीतारूपं लक्ष्यं प्रापयितुमिति भाव

मन्त्ररामायण ५९
प्रेरित किया । पवित्र करने वाले, रावण के लिये प्रकृष्ट रूप से कालाग्नि
रूप भगवान् क्या आयेंगे ? यह सीता ने पूछा ।
उपो- उपैव समीपे एव मतिर्मेधावी हनुमान् पृच्यते संयुज्यते, तेन च मातुः
कर्णे मधु मधुरम् अमृततुल्यं वाक्यम् - "जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः ॥ दासोऽहं कोशलेन्द्रस्य राघवस्य
महात्मनः" इत्यादिकं सिच्यते श्राव्यते ॥ ततश्च तां हनुमति जात विश्रम्भां मातरं
मातरं मन्द्राजनी वाग्देवता अन्तरासनि मध्ये मुखे स्थित्वा चोदते वक्तुं प्रेरयति,
मन्द्राजनीशब्दो वाग्नामसु पठितः भाष्ये तु मदकरस्य प्रेरयित्री सोमस्य धारेति
व्याख्यातम् ॥ वाग्देवतया प्रेरिता सा यद्वक्ति तदाह - पवमान इति । पुनाति
शोधयतीति पवमानः पापनोदन्वेषको विष्णुः एकोपि प्रध्नतां प्रकर्षेण निघ्नतां
कालाग्निरुद्राणां सन्ततिर्निबिडतरः समुदाय इव । द्रप्सः द्रप्सवदुद्रिक्तस्य रावणस्य
पष्ठ्याः सु इत्यादेशः । परिधारम् अर्पति समुदायं गच्छति प्रश्नार्थे लेट् । रावणं
सपरिवारं भस्मीकर्तुं किमेष्यतीति पप्रच्छेत्यर्थः कीदृशः पवमानः मधुमान् मयि
प्रीतिमान् ॥ ७६ ॥
संम्राजो ये सुवृधो यज्ञमाययुरपरिह्वृता दधिरे दिवि क्षयम् ।
ताँ आविवास नमसा सुवृक्तिभिर्महो आदित्याँ अदितिं स्वस्तये ॥७७॥
ऋ. १०. ६३, ५
हनुमान ने कहा : 'जो सम्राट, वृद्धिशाली, विश्वामित्र के यज्ञ की
रक्षा करने वाले, अकुटिल, परशुराम के स्वर्गलोक का नाश करने वाले
हैं मै उन रामभद्र के पास रहता हूं और अपनी वाणी से महान सङ्कट
को दूर करने वाली, पृथ्वी के कल्याण के लिये पति के साथ जाने वाली
आपको नमस्कार करता हूं !'
सिच्यते मध्वित्येतत्प्रदेशान्तरस्थेन मन्त्रेण विवृणोति-संम्राज इति-ये
सम्राजश्चक्रवर्तिनः सुवृधः सुतरां वृद्धिमन्तः यज्ञं विश्वामित्रस्य आययुः आगत-
वन्तः । अपरिह्वृता अकुटिलाः, दिवि परशुरामीये स्वर्गलोके क्षयं नाशं दधिरे
धृतवन्तः । एवं विश्वामित्रयज्ञगमनं परशुरामलोकभङ्गं चाभिज्ञानमुक्त्वा स्वस्य
सम्राट् सम्बन्धित्वमाह-तानिति । तान् श्रीरामभद्राख्यान् आदित्यान् आदित्य-
वंशजान् । आवि इत्युपसर्गद्वयसम्बन्धात् वास इत्यस्यावृत्तिः, उवासेत्युत्तमैकवचने
लिटि अभ्यासलोप आर्षः । तान् आउवास तेषां समीपे वासं कृतवानस्मि । नमसा
नमस्कारेण दास्येनेत्यर्थः ॥ सुवृक्तिभिः सुतरां वृक्तयो वृजिनानि महान्ति

६० मन्त्ररामायण
सङ्कटानि तैर्हेतुभिः अदितिम् । “इयं वा अदिति” इति श्रुतेः पृथ्वों तज्जां
त्वाम् उद्दिश्य स्वस्तये कल्याणाय त्वां भर्त्रा सह संगमयितुमित्यर्थः । विवास
प्रवासमपि कृतवानस्मि रामदासोऽहं त्वामुपागतोस्मीत्यर्थः । पक्षे विष्णुभक्तोऽहं
यज्ञादीनामनित्यफलतां ज्ञात्वा शुद्धबोधोल्लासिनीं श्रद्धां त्वां प्राप्तोस्मीत्यर्थः ॥
अक्षराणि तथैव योज्यः ॥ ७७ ॥
अव्ये वधूयुः पवते परि त्वचि श्नथीते नत्तीरदितेर्ऋतंयते ।
हरिरिक्रान्त्यजतः संयतो मदो नृम्णा शिशानो महिषो न शोभते ॥७८॥
ऋ. ९. ६६, ३
दुष्ट कामुक रावण शुद्ध हो रहा है, मुझ सीता को पाकर ब्रह्मचर्य
को प्राप्त हो रहा है। क्योंकि उसके परिजनों द्वारा स्वर्ग से बलपूर्वक
लायी गयी स्त्रियाँ, सीता को न प्राप्त कर पाने से तप्त रावण को रुचिकर
नहीं लगती हैं। सोमचित्त के अधिष्ठाता हरि ने उसे आक्रान्त कर दिया है
कि स्त्रीसङ्ग के लिये इच्छुक रावण को अपने को संयमित रखना चाहिये
अन्यथा मरण भय को भी त्याग कर परपत्नी का सङ्ग करना चाहिये ।
इसलिये काम से दीप्त होता हुआ भी रावण अधिक सुशोभित नहीं होता
अपितु कृश हो रहा है।
एवं पवमानः सन्ततिरित्यिादिना स्वस्मिन्नामानुग्रहं पृष्ट्वा स्वस्य विशुद्धतां
मन्त्रद्वयेनाह—सीता—अव्ये इति । अव्ये अवीनारी रजस्वला तस्यां योग्यं कर्म
अव्यं मैथुनं तस्मिन् अव्ये निमित्ते वधूयुः वध्वा पुत्रभार्यया सह यौति मिश्री
भवतीति वधूयु दुष्टकामुकोपिरावणः त्वचि परिपवते शुद्ध्यति मदप्राप्त्या पाण्डुरो
भवतीत्यर्थः यतः अदितेः अदितिं सीतां मां प्राप्य ऋतं सत्यं ब्रह्मचर्यम् एति
प्राप्नोतीति ऋत यत् तस्मै ऋतयन्ते रावणाय तत्परिजनः नत्तीः नयन्ति
स्वर्गादिति नत्तय उर्वश्याद्याः स्त्रियस्ताः श्नथीते शिथिलाः करोति बलादाहरति
सीताया अलाभात्तप्यमानं रावणं चिकित्सितुमानीयता अपि रम्भाद्यस्तस्मै न
रोचन्त इत्यवज्ञातास्ता नयन्तीत्यर्थः । नन्वीदृशोपि बलात्सीतां कुतो न कामयत
इत्यत आह–हरिरिति । हरिः सोमश्चित्ताधिष्ठाता अक्रान् एनम् आक्रान्तवान् ।
यजतः सङ्गतिकर्तॄन् रावणादीन, अत एव तेषां मदस्संयतो निगृहीतः । अन्यथा
पाण्डुधन्मरणभयमपि त्यक्त्वा ते परदारानाक्रमेयुः, अत एव नृम्णा कामबलेन
शिशानो दीप्यमानो महीषो महान् रावणो न शोभते, न पुष्यत्यपि तु कृश एव
भवति ॥ ७८ ॥
उक्षा मिमाति प्रति यंति धेनवो देवस्य देवीरुपयंति निष्कृतम् ।