सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 88, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 88

५१ मन्त्ररामायण
सर्वदा स्थेयमित्यर्थः ॥ अस्मिन् पक्षे ऋते कर्म ब्रह्म क्रियमाणस्य कर्मणो योगधर्मस्य
माहात्म्येन देवाः साधकाः उदजायन्त ब्रह्मभावं गता इति योज्यम् ॥ ६२ ॥
नीचीनबारं वरुणः कवन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् ।
तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम ॥ ६३ ॥
ऋ. ५. ८५, ३
सुग्रीव की मित्रता से पहले कबन्ध वध का वर्णन करते हैं जो संसार
का स्वामी है, जिसने द्युलोक और पृथ्वी लोक की रचना की है उसने
जिसका मुख वक्षस्थल में है। इस प्रकार कबन्ध नामक राक्षस को
मारकर उसके रक्त से पृथ्वी को सींचा ।
सुग्रीवसख्यात्प्राक्कबंधवधमाह-नीचीनेति । यो विश्वस्य भुवनस्य राजा रोदसी
अंतरिक्षं च प्रससर्ज, सः नीचीनबारम् अधोद्वारं वक्षोमुखं कबन्धं नाम राक्षसं
वरुणं वृण्वानो भूत्वा तेन कबन्धेन भूम भूमिं व्युनत्ति आर्दी करोति तस्य
शोणितेरिति भावः ॥ वृष्टियवं न यवमिवेत्याद्रीकरणे दृष्टान्तः ॥ ६३ ॥
भीताय नाधमानाय ऋषये सप्तवध्रये ।
मायाभिरश्विना युवं वृक्षं संच विचाचथः ॥ ६४॥
ऋ. ५. ७८, ६
वानरों के साथ राम की मित्रता के प्रसङ्ग का वर्णन करते हैं ।
'सम्बन्धिजनों द्वारा सताये गये और सप्तवध्रि ऋषि के आश्रम में रहने
वाले सुग्रीव ने राम-लक्ष्मण से कहा कि अश्विनीकुमारों के समान सुन्दर,
माया से मानव रूप धारण किये हुए आप दोनों युवा कुमारों ने पशुदेह
को प्राप्त मुझे दर्शन देकर अनुगृहीत किया है ।'
वानरैः सह रामस्य सख्यप्रसंगमाह-भीतायेति अत्रेदं पुराणान्तरे उपाख्यायते,
जाम्बवान् ब्रह्मणोंश ऋक्षराजो ज्ञातिभिनिरस्तः स्वं राज्यं प्राप्तुं तपश्चकार, तं च
द्वौ युवानावागत्य ऊचतु आवाभ्यामाप्यायितस्त्वं शत्रून् जेष्यसीति, स पुनस्तयो-
र्ज्येष्ठाय स्वदुहितरं दातुकामो यावत्किंचिद्विवक्ष्यति तावदेवान्तर्हितौ, तावेव
पुनस्त्रेतायुगे सुग्रीवसहितः सन्ददर्श, तदा तौ दृष्टपूर्वौ प्रत्यभिज्ञाय सुग्रीवमुपदिदेश,
एताभ्यां सख्यं कुरु, एतौ तव कार्यं साधयितुं क्षमाविति, ततः सुग्रीवो हनुमद्द्वारा
रामेण सह सख्यं चकार, ज्येष्ठभ्रातुः राज्यं तेन हृतान् स्वदारांश्चेच्छन् इति ॥ तत्र
जाम्बवानार्तो भक्तः, सुग्रीवस्त्वर्थार्थी, हनूमांस्तु निष्कामः एतेषां क्रमेण रूपाण्याह-
भीतायेति । भीताय ज्ञातिभ्यः यतः नाधमानाय उपतप्ताय ऋषये भूतपूर्वगत्या