सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

Mantra Ramayana of Nilakantha with Hindi Commentary

नीलकण्ठ चतुर्धर (टीकाकार: पं. रामकुमार राय) द्वारा

DevanagariHindipublished145 पृष्ठ

पृष्ठ 92, कुल 145 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 92

५६ मन्त्ररामायण
पुरःसरं स्तोमैः स्तुत्या कृणुध्वं सख्याय सखिवत् कार्याय पूषणं पोषणं मत्कार्य्यार्थ-
मिमं स्तुवध्वमित्यर्थः । हि यतः ते स्तोमासः सवितुर्देवस्य सधीमनि प्रसवे लोके
क्रतुं संकल्पं सचन्ते सम्पादयन्ति । सचितः चेतनस्य पुंसः सचेतसः सहृदयस्य
स्तुतयः सहृदयं कार्यं प्रवर्तयन्तीत्यर्थः ॥ ७० ॥
त्रिःसप्त सस्रा नद्यो महीरपो वनस्पतीन्पर्वताँ अग्निरूतये ।
कृशानुमस्तॄन् तिष्यं सधस्थ आ रुदं रुद्रेषु रुद्रियं हवामहे ॥७१॥
ऋ० १०. ६४, ८
इक्कीस नदियों, समुद्र, वनस्पति, पर्वत और अग्नि तथा कालाग्नि
रूप और नक्षत्र मण्डल के साथ स्थिति अर्थात् सम्पूर्ण लोक में वास
करने वाले, गर्जना से ब्रह्माण्ड को आक्रान्त करने में समर्थ, रुद्रों के
मध्य में जो हनुमद्रूप रुद्र, राक्षसों का संहार करने में समर्थ हैं, उनका
मैं अपनी कार्य की सिद्धि के लिये आवाहन करता हूँ ।
त्रिरावृत्ताः सप्त त्रिःसप्त एकविंशतिः । सस्राः सरन्त्यः नद्यः नदीः महीरपः
समुद्रं वनस्पतीन् पर्वतान् अग्निं च वाडवम् । तथाकृशानुं कल्पांताग्नि अस्तॄन्
अस्यन्ति क्षिपन्ति तान् शेषकालाग्निरुद्रादीन् तिष्यं पुष्यापलक्षितं नक्षत्रमण्डलं
च सधस्थे सह तिष्ठन्त्यस्मिन्निति सर्वलोकावासे कृत्स्नब्रह्माण्डे आसमन्तात्स्थितं
वस्तुजातं प्रति रुतं शब्दं कुर्वन्नेव द्राति गच्छति गर्जन्नेव ब्रह्माण्डपिण्डमाक्रान्तुं
शक्तो रुद्रस्तं हनुमद्रूपं रुद्रेषु मध्ये रुद्रियं रुद्रकर्माणं शत्रुसंहारक्षमं हवामहे ऊतये
स्वकार्यसमृद्धये स्वेष्टसिद्ध्यर्थमित्यर्थः ॥ ७१ ॥
अपश्यमस्य महतो महित्वममर्त्यस्य मर्त्यासु विक्षु ।
नानाहनूविभृते संभरेते असिन्वती बप्सती भूर्यत्तः ॥७२॥
ऋ० १०. ७६, १
इस प्रकार आज्ञा दिये गये हनुमान के स्वरूप का वर्णन करते हैं ।
'मैं इस हनुमान के माहात्म्य को देख रहा हूँ, । मृत्यु लोक में समुद्र पार
करने वाले उसके रूप को देख रहा हूँ । उसका मुखफलक संसार का
संहार करता हुआ, बांधता हुआ, लीलता हुआ और भक्षण करता
हुआ दिखाई पड़ता है :’
एवमाज्ञप्तस्य हनुमतो रूपं वर्णयति अपश्यमिति । अपश्यमस्य महतो महित्वं
माहात्म्यम् अपश्यं दृष्टवानस्मि । मर्त्यासु विक्षु मर्त्यलोके एवाऽस्य समुद्रं क्रामतो
रूपं दृष्टवानस्मि । तथा अस्य हनू मुखफलके नाना पृथक् विभृते विहृते व्यात्तं मुखं