मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

५० मन्त्ररामायण
तत्र हेतुः—दभ्रचेताः स्थूलबुद्धिः आ इति स्मृत्यर्धो निपातः स्मत् यस्मत् परा
परोक्षम् जपैत् अपगतोदारहर्तेति प्रत्यक्षश्चेत्स्यात्तर्हि सद्य एव निहतः स्यादिति
भावः ! ततः किं चकारेत्याह-सरदिति । दक्षिणा दक्षिणप्रदेशं पदान् यथाऽश्वा-
दीनां पदमन्विष्यते भूमौ तथा पदेनैव सरत् सीताथंम् इतस्ततो गच्छन् परावृक्
पराभिभूतः शोकेनेत्यर्थः । ताः प्रसिद्धाः पृश्नयः पृच्छन्तं नयन्ति दृष्टं देशं
प्रापयन्ति ते पृश्नयः शुभाशुभफलसूचकाः पशुपक्षिणः मे मां न अनुजगुधे
अनुगृहीतवन्तः । सीता प्राप्तिसूचकं शकुनमपि न जायत इत्यत्यन्तं शोकं कृतवा-
नित्यर्थः ॥ पक्षे श्रद्धां विना विकलो बोधः दक्षिणेन ऋजुना धर्ममार्गेण श्रद्धाप्राप्ति
स्वाभ्युदयाय कामयत इति छायार्थः ॥ अयं मन्त्रो मध्यायतकर्तव्यः ॥५९॥
विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो जगार ।
देवस्य पश्य काव्यं महित्वा द्या ममार स ह्यः समान ॥६०॥
ऋ० १०. ५५, ५
संग्राम में बहुत से वीरों को पराजित करने वाले, रुलाने वाले,
युवा, सीताहरणकर्त्ता रावण को वृद्ध जटायु ने रोका, जिसे रावण ने
मार डाला । क्योंकि सभी राक्षसों को जीतने के लिए इच्छुक इन्द्र ने
भविष्य के लिये सोचा कि यदि आज रावण मारा जायेगा तो अन्य
राक्षस शेष रह जायेंगे और राम भी अपने कार्य से निवृत्त हो जायेंगे,
इसलिये उन्होंने रावण द्वारा जटायु का मरण करा दिया ।
विधुमिति—समने संग्रामे विधुं बहूनां शूराणां विधूननकरं दद्राणं द्रावणकरं
युवानमपि सन्तं रावणं सीताहर्तारं पलितो वृद्धोपि अग्रिममन्त्रादरुणपुत्रः सुपर्ण
इति गम्यते ॥ तेन जटायुनामा पक्षी जगार निगीर्णवान् ॥ तर्हि सिद्धं न समी-
हितं नेत्याह—देवस्येति । देवस्य सर्वान्राक्षसान् जेतुमिच्छतः इन्द्रस्य काव्यं क्रान्त-
दर्शित्वं पश्य । यद्यद्यैव रावणो वध्यते तर्हीतरेषां रक्षसां क्षयो न भविता, इत
एव रामो निवृत्तो भवेत्, तदर्थं यो ह्यः पूर्वेद्युः रामान सम्यगचेष्टत रावणाभिभवं
कृतवान्, सः अद्य परेद्युर्ममार ॥ सर्वराक्षसक्षयार्थं जटायोरपि मरणं देवेन्द्रेणैव
सम्पादितमित्यर्थः ॥ पक्षेननोदशरथस्य तापात्मकत्वात् विवेकजटायुस्तत्सखा,
सोपि श्रद्धां हरन्तं कामं निरोद्धुं न शशाक प्रत्युत स्वयमेव नष्ट इत्यर्थः ॥६०॥
शाकन्मना शाको अरुणः सुपर्ण आद्यो महः शूरः सनादनीळः ।
यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघं वसु स्पार्हमुत जेतोत दाता ॥६१॥
ऋ. १०. ५५, ६