मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

ब्रह्मणे सर्वमन्त्रद्रष्ट्रे सप्तबध्रये बध्रिश्चर्मरज्जुः सप्तसंख्याः त्वगसृङ्मांसमज्जास्थिमेदः
शुक्रसंज्ञा धातवः एव बध्रिरूपाणि बन्धनानि यस्य तस्मै सप्तबध्रये । पार्थिवं
पशुदेहं प्राप्ताय मह्यं मामनुग्रहीतुं भो अश्विना-अश्विनीकुमारवदतिरमणीयौ
तच्छरीरोपाधिकौ वा सूत्रान्तर्यामिणौ मायाभिः मायाकृतेन मानुषवेषेण युवं युवां
वृक्षं मदाश्रितं तपःस्थानभूतं समचथः समागतौ च । अनन्तरं मय्यनुग्रहं कृत्वा
व्यचथ विगतौ च झटित्येवादर्शनं गतौ ॥ अयं मन्त्रः सकामभक्तानां गति-
र्विलम्बेन भवतीति प्रकाशयति तथाविधश्च जाम्बवानिति योग्यत्वात्प्रकृतोपयोगि
कथासूचकत्वाच्चोपन्यस्तः । यद्वा पुर्यष्टकेन प्राणज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियमनोभूततमः
कामकर्मात्मकेन सर्वे बद्धाः, एते ऋक्षवानरास्तु ऋते कर्ममुदजायन्त देवाः इत्युक्तेः
कर्म बन्धहीनत्वात्सप्तबध्रयः । यद्यपि-“संयोगा विप्रयोगांताः” इति न्यायेन
व्यचथ इत्येव वक्तव्यम् “लोकतः परमार्थतोपि सकृद्विभातो ह्येष”-इति श्रुतेः
सकृदृष्टस्यात्मनो वियोगासम्भवः, तथापिजाम्बवतः कामग्रस्तत्वाज्जातमपि दर्शनं न
कृतकृत्यतामनयदिति ज्ञापनार्थं व्यचथ इति । अत एव रामावतारेऽपि भगवाञ्
जाम्बवतो जामातृत्वमंगीचकार एकपत्नीव्रतव्याजेन, किं तु कृष्णावतारे विलम्बे-
नेति स्मर्यते ॥ ५४ ॥
देहि मे ददामि ते निधेहि मे नि ते दधे ।
निहारम्भिन्मे हर निहारं निहरामि ते ॥६५॥
वासं. ३. ५०,
सुग्रीव ने राम से कहा : 'पहले आप मुझे दीजिये, बाद में मैं
आपको दूंगा । पहले मुझे मेरा धन मेरी पत्नी प्राप्त कराइये तत्पश्चात्
मैं आपकी आपकी पत्नी प्राप्त कराऊँगा !'
मे मह्यं पूर्वं देहि पश्चादहं सुग्रीवस्तु पूर्वं स्वार्थः पश्चादाराधनमित्यक्रमेण
यजमानः प्राकृतस्तत्स्वरूपमाह-मन्त्रो देहि मे इति-ते तुभ्यं ददामि, तया मे
मदर्थं निधेहि-अहमपि ते निदधे इति पूर्ववत् ॥ तथा निहारं प्रेषणीयं द्रव्यं मे
मह्यम् इत एव पूर्वं हर प्रापय, पश्चादहं ते तुभ्यं निहारं निहरामि प्रापयामि ।
भृत्यद्वारा एवं प्रार्थितो रामः सुग्रीवं पूर्वमनुगृह्य पश्चात्ततः स्वकार्यसिद्धिमकामय-
तैत्यर्थः ॥ ६५ ॥
एवा हि त्वामृतथा यातयन्तं मघा विप्रेभ्यो ददतं शृणोमि ।
किं ते ब्रह्माणो गृह्वते सखायो ये त्वाया निदधुः काममिन्द्र ॥१६॥
ऋ. ५. ३२, १२