मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायण ५९
प्रेरित किया । पवित्र करने वाले, रावण के लिये प्रकृष्ट रूप से कालाग्नि
रूप भगवान् क्या आयेंगे ? यह सीता ने पूछा ।
उपो- उपैव समीपे एव मतिर्मेधावी हनुमान् पृच्यते संयुज्यते, तेन च मातुः
कर्णे मधु मधुरम् अमृततुल्यं वाक्यम् - "जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः ॥ दासोऽहं कोशलेन्द्रस्य राघवस्य
महात्मनः" इत्यादिकं सिच्यते श्राव्यते ॥ ततश्च तां हनुमति जात विश्रम्भां मातरं
मातरं मन्द्राजनी वाग्देवता अन्तरासनि मध्ये मुखे स्थित्वा चोदते वक्तुं प्रेरयति,
मन्द्राजनीशब्दो वाग्नामसु पठितः भाष्ये तु मदकरस्य प्रेरयित्री सोमस्य धारेति
व्याख्यातम् ॥ वाग्देवतया प्रेरिता सा यद्वक्ति तदाह - पवमान इति । पुनाति
शोधयतीति पवमानः पापनोदन्वेषको विष्णुः एकोपि प्रध्नतां प्रकर्षेण निघ्नतां
कालाग्निरुद्राणां सन्ततिर्निबिडतरः समुदाय इव । द्रप्सः द्रप्सवदुद्रिक्तस्य रावणस्य
पष्ठ्याः सु इत्यादेशः । परिधारम् अर्पति समुदायं गच्छति प्रश्नार्थे लेट् । रावणं
सपरिवारं भस्मीकर्तुं किमेष्यतीति पप्रच्छेत्यर्थः कीदृशः पवमानः मधुमान् मयि
प्रीतिमान् ॥ ७६ ॥
संम्राजो ये सुवृधो यज्ञमाययुरपरिह्वृता दधिरे दिवि क्षयम् ।
ताँ आविवास नमसा सुवृक्तिभिर्महो आदित्याँ अदितिं स्वस्तये ॥७७॥
ऋ. १०. ६३, ५
हनुमान ने कहा : 'जो सम्राट, वृद्धिशाली, विश्वामित्र के यज्ञ की
रक्षा करने वाले, अकुटिल, परशुराम के स्वर्गलोक का नाश करने वाले
हैं मै उन रामभद्र के पास रहता हूं और अपनी वाणी से महान सङ्कट
को दूर करने वाली, पृथ्वी के कल्याण के लिये पति के साथ जाने वाली
आपको नमस्कार करता हूं !'
सिच्यते मध्वित्येतत्प्रदेशान्तरस्थेन मन्त्रेण विवृणोति-संम्राज इति-ये
सम्राजश्चक्रवर्तिनः सुवृधः सुतरां वृद्धिमन्तः यज्ञं विश्वामित्रस्य आययुः आगत-
वन्तः । अपरिह्वृता अकुटिलाः, दिवि परशुरामीये स्वर्गलोके क्षयं नाशं दधिरे
धृतवन्तः । एवं विश्वामित्रयज्ञगमनं परशुरामलोकभङ्गं चाभिज्ञानमुक्त्वा स्वस्य
सम्राट् सम्बन्धित्वमाह-तानिति । तान् श्रीरामभद्राख्यान् आदित्यान् आदित्य-
वंशजान् । आवि इत्युपसर्गद्वयसम्बन्धात् वास इत्यस्यावृत्तिः, उवासेत्युत्तमैकवचने
लिटि अभ्यासलोप आर्षः । तान् आउवास तेषां समीपे वासं कृतवानस्मि । नमसा
नमस्कारेण दास्येनेत्यर्थः ॥ सुवृक्तिभिः सुतरां वृक्तयो वृजिनानि महान्ति