ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१८८ ललितासहस्रनाम ।
स्तोत्रप्रिया स्तुतिमती श्रुतिसंस्तुतवैभवा ।
मनस्विनी मानवती महेशी मङ्गलाकृतिः ॥ २२३ ॥
चोक्तं केवलः कुहने क्वचि'दिति । वस्तुतः केवलकौलधर्मवतीत्येवार्थः । विशेषणविशे-
ष्यभावादिना परस्परान्वयएव भिन्नपदयोरेकनामलनियमात् । अथवा दत्ताभार्य इत्यत्र
दानक्रियानिमित्तस्यापि दत्तपदस्य संज्ञालमङ्गीकृत्य 'संज्ञापूरण्योश्चे'ति पुंवद्भावनिषेध
आश्रीयते वैयाकरणैस्तद्वदिहापि कौलिनीपदस्यापि संज्ञात्वात् कौलिन्यः केवला
ज्ञानवत्यो ययेति बहुव्रीहिरपि संभवति । कौलिनीभिः केवला निर्णीतेति तृतीयासमासो
वा । 'तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेने'ति सूत्रे गुणोपसर्जनः । द्रव्यवचनपरत्वेन गुणव-
चनपदस्य व्याख्यानात् । गुणमुक्तवान् गुणवचनः । 'कृत्यल्युटो बहुल'मिति भूते
कर्तरि ल्युडिति निर्णयस्यापि गुणत्वेन तत्कर्मवाचिनः केवलपदस्यापि गुणवचनत्वम् ।
अनर्घ्यममूल्यमपरिच्छिन्नं यत्कैवल्याख्यं पदं पञ्चममुक्तिरूपं तद्दातुं शीलमस्याः ।
अनर्घ्येति दीर्घान्तपाठे आसमन्ताद्ग्राह्यं यत्कैवल्यमिति वा । न विद्यते कैवल्यं यस्मात्त-
दकैवल्यमीदृशं यत्पदमिति वा व्याख्येयम् ॥ २२२ ॥ स्तोत्रं लौकिको गुणानुवादः
षड्विधः 'नमस्कारस्तथाशीश्च सिद्धान्तोक्तिः पराक्रमः । विभूतिः प्रार्थना चेति षड्विधं
स्तोत्रलक्षण'मित्यभियुक्तोक्तः । त्रिजगद्वन्द्या स्वस्तिमती मिथ्याजगदधिष्ठाना 'भण्डासुरेन्द्र-
निर्मुक्तशस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षिणी । इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी । साम्राज्यदायिनी'
त्यादिनामरूपः प्रगीतमन्त्रसाध्यकगुणिनिष्ठगुणाभिधानं वैदिकं स्तोत्रं वा प्रियं यस्याः ।
स्तोत्र्यश्च ता आपश्च स्तोत्र्यस्ताः प्रिया यस्या वा । स्तोत्रीशब्दस्य पुंवद्भावः । देवा
मनुष्याः पितरोऽसुराश्चाप्पदवाच्याः । 'तानि वा एतानि चत्वार्यम्भांसी'ति श्रुतेः ।
पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'ति श्रुतावपामेव मनुष्यादिरूपतया परिणतत्वो-
क्तेश्च । 'आपो वा इदं सर्व'मित्यादिश्रुतेश्च । स्तुतिरस्यां कर्मतासंवन्धेनास्तीति स्तुति-
मती । स्तुत्या मतिश्च ईश यस्या इति वा । यत्स्तुत्या ज्ञानैश्वर्ये लभ्येते सेति यावत् ।
श्रुतिभिः सम्यक् स्तुतं परिचितं वा वैभवं विभुत्वं यस्याः । 'संस्तवः स्यात्परिचय'इति
कोशः । श्रुतिशब्दश्चतुःसंख्यापरो वा । 'युगाब्धयोऽर्थाः श्रुतयश्चतस्र'इति छन्दःसुधाक-
रात् । तेन चतुर्धा परिचितं वैभवं यस्या इति विग्रहः । 'शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो
वेदपुरुषो महापुरुष'इति बह्वृचोपनिषदुक्तचतुर्व्यूहस्वरूपेत्यर्थः । कूर्मपुराणेऽपि 'चतस्रः
शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वे व्यवस्थिताः । अधिष्ठानवशात्तस्याः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः ।
शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेति ताः स्मृताः । चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते
परमेश्वरः । अनया परमो देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते । चतुर्ष्वपि च देवेषु चतुर्मूर्तिर्म-
हेश्वर'इति । मनोऽस्याः स्वतन्त्रतया तिष्ठति नतु पराधीनवृत्तिकत्वेनेति मनस्विनी ।
'अस्मायामेधास्रजो विनिः' । मनश्चित्तसमुन्नतिरादरर्णं वा प्रियापराधसूचिका चेष्टा वा
प्रमाणं वा प्रमितिर्वास्यामस्तीति मानवती । महेशस्य स्त्री महेशी । उक्तंच देवीपुराणे

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १८९
विश्वमाता जगद्धात्री विशालाक्षी विरागिणी ।
प्रगल्भा परमोदारा परमोदा मनोमयी ॥ २२४ ॥
व्योमकेशी विमानस्था वज्रिणी वामकेश्वरी ।
‘महादेवात्समुत्पन्ना महद्भिर्यत आदृता । महेशस्य वधूर्यस्मान्महेशी तेन सा स्मृते’ति ।
मङ्गलरूपा आकृतिर्यस्याः ॥ २२३ ॥ विश्वस्य जगतो विष्णोर्वा माता । ‘सोमः पवत’
इत्युपक्रम्य ‘जनितोत विष्णो’रिति श्रुतेः । जगद्धत्ते भूरूपेणेति जगद्धात्री । उपमाता वा
पालकत्वात् । ‘एष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाये’ति काण्वश्रुतेः ।
देवीपुराणेपि ‘यस्माद्धारयते लोकान्वृत्तिमेषां ददाति च । डुधाञ्धारणे धातुर्जगद्धात्री
मता बुधै’रिति । विशाले विस्तीर्णे अक्षिणी यस्याः । सा वाराणसीपीठाभिमानिनी ।
‘वाराणस्यां विशालाक्षी’ति पाद्मा

१६० ललितासहस्रनाम ।
पञ्चयज्ञप्रिया पञ्चप्रेतमञ्चाधिशायिनी ॥ २२५ ॥
पञ्चमी पञ्चभूतेशी पञ्चसंख्योपचारिणी ।
माणत्वा'दिति । वज्रिण इन्द्रस्य स्त्री शचीरूपा वा । वज्रधारिणी वा । वज्राख्येरत्नैर्भू-
षिता वा । 'महद्भयं वज्रमुद्यत'मिति श्रुतौ वज्रपदस्य ब्रह्मपरत्वात्परिच्छेदकत्वसंबन्धेन
तद्वती वा । वामकेश्वरतन्त्ररूपा वामकस्य तन्त्रस्य प्रतिपाद्या वा । वामा वाममार्ग-
तास्त एव पञ्चयज्ञविलोपकत्वात्कुत्सिता इति वामकाः । वमन्ति जगत्सृजन्तीति वा
वामका दक्षाश्चास्तेषामीश्वरी वा । पञ्चसंख्याका यज्ञाः पञ्चयज्ञाः । मध्यमपदलोपी
समासः । तेन न 'द्विगो'रिति ङीप् । ते प्रिया यस्याः । ते च 'स एष यज्ञः पञ्चवि-
धोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोम' इति श्रुतौ कथिताः, स्मृतिषु प्रसिद्धा
देवयज्ञब्रह्मयज्ञभूतयज्ञपितृयज्ञमनुष्ययज्ञा वा । पञ्चरात्रागमे 'अभिगमनमुपादानमिज्या-
स्वाध्याययोग' इत्युक्ता पञ्चविधा पूजा वा । कुलागमे 'केवलो यामलो मिश्रश्चक्रयुर्वी-
रसंकरः । इति पञ्चविधा पूजे'त्युक्ता वा । नित्यातन्त्रे 'हेतिभिर्मध्यमार्थं स्याद्द्वितीयं
नवयोनिभि'त्यारभ्य 'इति पञ्चप्रकारार्चा प्रोक्ता सर्वार्थसिद्धिदे'त्यन्तेनोक्ता वा ।
बृहत्तन्त्रकौमुद्यां तन्मूलके मन्त्रमहोदधौ च 'आतुरौसौतकीदौर्बोधीत्रासीसाधनाभा-
वनी'ति कथिता वा । 'अग्निहोत्रे हूयमाना दुग्धादिरूपा आपः सोमद्युपृथिवीपु-
रुषयोषिद्रूपकुण्डपञ्चके पुनःपुनर्हूयन्ते तदा ता एवापः शरीरभावं भजन्ती'त्युपनिषत्सु.
रंहत्याद्यधिकरणेषु च स्पष्टोऽयं विषयः । त एते पञ्चयज्ञा वा । 'पचि विस्तार' इति
धातोर्घञर्थे कविधानात्पञ्चो विस्तृतो यज्ञो विश्वसृजामयनादिर्वा । सर्वेषामेतेषामेक-
शेषः । ब्रह्मादयश्चत्वारः प्रेताः पादाः । सदाशिवाख्यः प्रेतः फलकमेतादृशं मञ्चं
पर्यङ्कमधिशेते । उक्तं च भैरवयामले बहुरूपाष्टकप्रस्तारे च 'शिवात्मके महामञ्चे
महेशानोपवर्हणे । भृतकाश्च चतुष्पादाः कशिपुश्च सदाशिवः । तत्र शेते महेशानी
महात्रिपुरसुन्दरी'ति । आचार्यभगवत्पादैरप्युक्तं 'गतास्ते मञ्चत्वं द्रुहिणहरिरुद्रेश्वरभृतः
शिवः स्वच्छच्छायाघटितकपटप्रच्छदपट' इति ॥ २२५ ॥ ब्रह्मादिषु पञ्चसु पञ्चमस्य
सदाशिवस्य स्त्री । सूतगीतायां तस्याप्यम्बासहायोक्तेः 'त्रिषु रुद्रो वरिष्ठः स्यात्तेषु
मायी परः शिवः । मायाविशिष्टात्सर्वज्ञात्सम्बः सत्यादिलक्षणः । सदाशिवो वरिष्ठः
स्यान्नात्र कार्या विचारणे'ति पञ्चमीशब्दो वाराह्यां निरूढो वा । सा च यद्यपि
ब्राह्मादिषु पञ्चमीति पञ्चरत्नदेवतासु चरमेति पञ्चकोशादिचरमदेवतास्विब यौगिक एव
स तस्यां भासते तथापि दक्षिणामूर्तिसंहितायां 'पूजयेत्पञ्चमीसुतम् । घटं स्पृष्ट्वा हृदि
ध्यात्वा पञ्चमीं परमेश्वरीम् । पञ्चमीं शकटं यन्त्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्' इत्यादौ
वाराह्यामेव बहुतरप्रयोगदर्शनाद्योगरूढोऽप्यवसेयः । मकारेषु पञ्चमस्थानन्दरूपत्वात्त-
द्रूपा वा । तथाच कल्पसूत्रम् 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितम् । तस्याभि-
व्यञ्जकाः पञ्च मकारास्तैरयार्चनं'गुप्स्येत्यादि (?) । अतएव पञ्चानां मानां मकाराणां

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९१
शाश्वती शाश्वतैश्वर्या शर्मदा शंभुमोहिनी ॥ २२६ ॥
धराधरसुता धन्या धर्मिणी धर्मवर्धिनी ।
समाहारः पञ्चमीति वा । तानि च त्रैपुरसूक्ते 'परिस्रुतं चषमायं फलं चे'त्यस्यामृचि प्रसि-
द्धानि । दानशुद्ध्यादयो गुरुमुखादवगन्तव्याः । 'पञ्चमाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'ति
श्रुतिप्रसिद्धा योषित् कुण्डे रेतो हविष आहुतिरुक्तयज्ञेषु पञ्चमी तद्रूपा वा । कैव-
ल्याख्या पञ्चमी मुक्तिस्तदभिन्ना वा । पञ्चसंख्यानां भूतानां पृथिव्यादीनामीशी । यद्वा
पञ्चधाभूता पञ्चप्रकारा जातेति वा । पञ्चमहाभूतात्मिका वा पञ्चरत्नात्मिका वा
वैजयन्तीमाला तदीशी । उक्तंच विष्णुपुराणे 'पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदा-
भृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला भवेद्विजे'ति । अत्र पञ्चरूपेति पदं मुक्तामणि-
क्यमरकतेन्द्रनीलवज्रसमानवर्णेति व्याचक्षते । विष्णुरहस्येऽपि 'पृथिव्यां नीलसंज्ञानमण्यो
मुक्ताफलानि च । तेजसः कौस्तुभो जातो वायोर्वैडूर्यसंज्ञकम् । पुष्करात्पुष्परागस्तु
वैजयन्त्या हरेरिमे'इति । पञ्चसंख्या गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्याख्या उपचारा अस्याः ॥
अथ परिभाषायामवशिष्टानि पञ्चाशन्नामानि विभजते ॥ गुणगणरविं
खगेशं चतुर्हरन्तं चतुर्ददामोदम् । गुणिहृदि विभजभवाहुरुवर्गं च
नवचरणं गदन्तमिति ॥ ३२ ॥ अत्र इतिशब्दः सहस्रसंख्यासमाप्तिपरः । तदि-
तराणि नामाक्षरसंख्यापराणि । पक्षे भवात् परशिवमारभ्यागुरुवर्गं नाथसमूहं स्वगुरु-
पर्यन्तं विशिष्य भजेत्यर्थः । गुणगणैः साक्षाद्रविक्स्रूपम् । खगानां देवानामपीशं
चतुर्विधक्लेशान् जरायुजादियोनिचतुष्टयजन्यान्हरन्तम् । चतुःसंख्या दृढामोदाध्यानसुखाः
पुरुषार्था यस्मात्तम् । गुणशीले हृदि इति अनेन प्रकारेण सहस्रनामादिरूपेण गदन्त-
मुपदिशन्तम् । नवचरणशब्दो नामारम्भे व्याख्यातः ॥ ३२ ॥ शश्वत् पौनःपुन्यं
तत्संबन्धिनी पुनःपुनरभ्यस्यमानेत्यर्थः । नित्या वा । 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः ।
'तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषा' मिति श्रुतेः शाश्वतं नित्यमैश्वर्यं यस्याः । यद्वा ईकार-
प्रश्लेषेणेशाः जगदीशाः पञ्चप्रेतास्तेष्वश्वताऽश्वत्वं वाहनत्वं येन तादृशमैश्वर्यं यस्याः ।
पञ्चप्रेतासनारूढेति फलितार्थः । शर्म सुखं दत्ते शं भावयति भवते वा शंभुः ।
म्भितदृादिलाद्धःप्रत्ययः । तस्य मोहिनीति वा । शंभुं मोहयतीति वा शंभुमोहिनी
॥ २२६ ॥ धरा पृथ्वीस्वरूपा सर्वस्य जगतो धारणाद्वा । लकारस्वरूपा वा । 'लकारः
पृथिवीदेवी सशैलवनकानना । पञ्चाशतपीठसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परे'त्यादि ज्ञानार्णवे ।
धरस्य हिमवत्पर्वतस्य सुता । धन्या कृतार्था धनाय हिता वा । धनं लक्ष्मी वा ।
'धनगर्णं लब्धे'ति यत्प्रत्ययः । 'मङ्गलापिङ्गलाधन्ये'ति ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धयोगिनीविशे-
षरूपा वा । यद्वा चरमकालीनाश्चिन्ता आर्त रौद्रधन्यशुक्लभेदेन चतस्रो भविष्योत्तरपुराणे
कथिता यथा 'राज्योपभोगशयनासनसाधनेषु स्त्रीगन्धमाल्यमणिवस्त्रविभूषणेषु । इच्छा-
भिलाषमतिमात्रमुदेति मोहाच्च्यानं तदार्तमिति संप्रवदन्ति तज्ज्ञाः । संच्छेद नैर्दहनताड-

१९२ ललितासहस्रनाम ।
लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमाश्रिता ॥ २२७ ॥
बन्धूककुसुमप्रख्या बाला लीलाविनोदिनी ।
नपीडनैश्च गात्रप्रहारदमनैर्विनिकृन्तनैश्च । यस्येह राग उपयाति न चानुकम्पा ध्यानं तु
रौद्रमिति तस्य वदन्ति सन्तः । सूत्रार्थमार्गणमहाव्रतभावनानि निर्बन्धमोक्षगमनाग-
तिहेतुचिन्ता । पञ्चेन्द्रियाद्युपशमश्च दया च भूते ध्यानं तु धन्यमिति तत्प्रवदन्ति
सन्तः । यस्येन्द्रियाणि विषयैर्न विचार्चितानि संकल्पनाशनविकल्पविकासयोगैः ।
तत्त्वैकनिष्ठधृतियोगभृतान्तरात्मा ध्यानं तु शुक्लमिति तत्प्रवदन्ति सिद्धाः' इति । एतेषां
फलभेदोऽपि भविष्योत्तर एव 'आर्ते तिर्यगधोगतिश्च नियता ध्याने च रौद्रे सदा धन्या
देवगतिः शुभं फलमथो शुक्रे च जन्मक्षयः' । तस्माज्जन्मरुजापहे हिततरे संसारनिर्वाहके
ध्याने श्वेततरे रजःप्रमथने कुर्यात्प्रयत्नं बुध' इति । तत्र धन्याख्यध्यानरूपेति । धर्मशी-
लत्वाद्धर्मिणी । आनन्दानुभवनिलयत्वादिधर्माणां विशेष्यभूता वा । धर्मं वर्धयतीति
धर्मवर्धिनी । तदुक्तं वामनपुराणे 'जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरेव च ।
शंकरे भास्करे देव्यां धर्मोऽयं मानुषः स्मृतः । ध्यातः साम्ब इमान्धर्मान्नृणांर्द्धिं नयति
देहिना'मिति 'वृधु छेदने' इति धातोर्ब्रह्माधिष्ठानकं धर्ममात्रं दृश्यजातं छेदयतीति वा ।
लोकानिन्द्रलोकादिविष्णुलोकान्तानतीतातिक्रम्य महाकैलासाख्ये परशिवपुरे स्थिता ।
परशिवपुरस्य सर्वलोकातीतत्वं शिवधर्मोत्तरे अर्वाचीनाँल्लोकान्वर्णयित्वा 'ज्ञेयं विष्णुपदा-
दूर्ध्वं दिव्यं शिवपुरं महत्' इत्यारभ्य 'इत्येतदपरं तुभ्यं प्रोक्तं शिवपुरं महत् । देहिनां कर्म-
निष्ठानां पुनरावर्तनं स्मृत' मित्यन्तेन कर्मठप्राप्यं शिवपुरं वर्णयित्वा 'ऊर्ध्वं शिवपुराज्ज्ञेयं
स्थानत्रयमनुत्तमम् । नित्यं परमशुद्धं च स्कन्दोमाशंकरात्मक' मित्यारभ्य 'ये संप्राप्ताः
परस्थानं ध्यानयोगरता नराः । न तेषां पुनरावृत्तिर्घोरे संसारसागरे । सर्वज्ञाः सर्वगाः
शुद्धाः परिपूर्णा महेश्वराः । शिवतुल्यबलोपेताः परं शिवपुरं गता' इत्यन्तम् । लोकाज्जी-
वान्वाऽतीता । अतएव गुणानतीता सर्वमतीता वा सर्वान् शब्दानतीता वा ।
उक्तंच ज्ञानार्णवे 'शब्दातीतं परं ब्रह्म गणनारहितं सदा । आत्मस्वरूपं जानीही'ति ।
शमः प्रपञ्चोपशम एवात्मा स्वरूपं यस्याः । 'प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्त'इति
नृसिंहतापनीये । शं सुखमात्मा यस्या इति वा ॥ २२७ ॥ बन्धूको बन्धुजीवको
वङ्गदेशप्रसिद्धो महावृक्षस्तस्य कुसुमं पुष्पं तस्येव प्रख्या कान्तिर्यस्याः । अत्यारक्ततमा
कान्तिर्यस्या वा । बाला कुमारी । 'त्वं कुमार उत वा कुमारी'ति श्रुतेः । त्रिपुरासिद्धा-
न्तेऽपि 'बालालीलाविशिष्टत्वाद्वालेति कथिता प्रिये' इति । लीला प्रापञ्चिकी क्रीडैव
विनोदो यस्याः । पद्मराजस्य भार्या लीलाख्या योगवासिष्ठे प्रसिद्धा तां विशिष्य
सत्कर्मसु नोदयतीति वा । लीलादेव्या तपसा सरस्वती तोषिता सा तुष्टा तस्यै ज्ञानं
तद्भर्तृजीवनं च प्रादादिति कथायां विस्तरेण वर्णनात् । देवीपुराणे नामनिर्वचनाध्याये
'लक्ष्मीलालनतो लीले'ति निर्वचनदर्शनाल्लिलेत्येतावन्मात्रस्य भिन्ननामत्वं स्वीकृत्य

• ग + ल + ी) = ङ्गली (ṅgalī)
  संज्ञा (saṃjñā) ।
  YES! "सुमङ्गलीसंज्ञा ।"
  Because:
  "शोभनं मङ्गलमस्या इति सुमङ्गलीसंज्ञा ।"
  "संज्ञात्वादेव 'केवलमामके'त्यादिना ङीप् । 'सुमङ्गली संज्ञाया'मिति गौराद्यन्तर्गणसूत्रेण ङीष् वा ।"
  YES! Pāṇini sutra: "सुमङ्गली संज्ञायाम्" gives ङीष्!
  So it must be "सुमङ्गलीसंज्ञा ।"! Fantastic catch!

Let's check line 8:
संज्ञात्वादेव 'केवलमामके'त्यादिना ङीप् । 'सुमङ्गली संज्ञाया'मिति गौराद्यन्तर्गणसूत्रेण

Line 9:
ङीष् वा । शोभनं मङ्गलं ब्रह्मैवेति वा । तदुक्तं विष्णुपुराणे 'अशुभानि निराचष्टे तनोति

Line 10:
शुभसंततिम् । श्रुतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलं विदु'रिति । अत्रिस्मृतौ तु 'प्रशस्ता-

Line 11:
चरणं नित्यमप्रशस्तविवर्जनम् । एतद्धि मङ्गलं प्रोक्तमृषिभिर्ब्रह्मवादि

१९४ ललितासहस्रनाम ।
अनघाद्भुतचारित्रा वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥ २३१ ॥
अभ्यासातिशयज्ञाता षडध्वातीतरूपिणी ।
अव्याजकरुणामूर्तिरज्ञानध्वान्तदीपिका ॥ २३२ ॥
वा । त्रयो गुणा यस्यां सा त्रिगुणा । सत्वरजस्तमसामाश्रयत्वेन सांख्यसंमता प्रकृति-
रिति यावत् । तदुक्तं वायुपुराणे ‘योगेश्वरी शरीराणि करोति विकरोति च । नानाकृति-
क्रियारूपनामवृत्तिः स्वलीलया । त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्सा त्रिगुणोच्यत’ इति ।
विष्णुपुराणेऽपि ‘सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तव । गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वतायै
सुरेश्वरी’ति । देवीपुराणे तु त्रिविक्रमत्रिपथगात्रिगुणापदानां पर्यायता ध्वनिता । यदुक्तम्
‘पदैस्त्रिभिर्बलिर्बद्धः स्वर्गादित्रिपथान्गता । उत्पत्तिस्थितिनाशाैश्च सत्त्वाद्यैस्त्रिगुणोच्यत’
इति । अम्बा ईदृशस्य गुणत्रयस्यापि माता

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९५
आबालगोपविदिता सर्वानुल्लङ्घ्यशासना ।
श्रीचक्रराजनिलया श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी ॥ २३३ ॥
श्रीशिवाशिवशक्त्यैक्यरूपिणी ललिताम्बिका ॥
भगवद्वचनात् ॥ २३२ ॥ बालानन्ध्रादिकान्गोपयतीति बालगोपः । बालश्चासौ गोपश्च
बालगोपः । बालगोपश्च बालगोपश्च बालगोपौ तावभिव्याप्य आबालगोपं तादृशेन
विदितं ज्ञानं यस्याः सा । अत्रैको बालगोपशब्दः सदाशिवपरः कृष्णावतारपरो वा ।
अन्यः पामरोपलक्षणम् । हरिहरादिपामरान्ता यां जानन्तीत्यर्थः । उक्तं च स्कान्दे
‘तमहं प्रत्ययव्याप्तात्सर्वै जानन्ति जन्तव’ इति । नन्वेवं सति ‘अतिपरिचयादवज्ञे’ति
न्यायात्सर्वेषामनादरणीया स्यादत आह । सर्वैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिरप्युल्लङ्घितुमतिवर्तितुम-
योग्यमशक्यं च शासनं यस्याः । तदुक्तमाचार्यभगवत्पादैः ‘जगत्सूते धाता हरिरवति
रुद्रः क्षपयति तिरस्कुर्वन्नेतत्त्वमपि वपुरीशस्तिरयति । सदा पूर्णः सर्वं तदिदमनुगृह्णाति
च शिवस्तवाज्ञामलम्ब्य क्षणचलितयोर्भ्रूलतिकयो’रिति । श्रीचक्रराजं बिन्दुत्रिकोणादि-
रूपं निलयो वासस्थानं यस्याः । तदुक्तं ‘श्रीचक्रं शिवयोर्वपु’रिति । शरीरे यथा जीवस्याव-
स्थानं तथा श्रीचक्रे शिवयोरिति तदर्थः । त्रिपुरस्य परशिवस्य सुन्दरी भार्या । श्रीमती
च सा त्रिपुरसुन्दरी चेति तथा । अत्र त्रीणि पुराणि ब्रह्मविष्णुशिवशरीराणि यस्मिन्सः
त्रिपुरः परशिवः । तदुक्तं कालिकापुराणे ‘प्रधानेच्छावशाच्छंभोः शरीरमभवत्त्रिधा ।
तत्रोर्ध्वभागः संजातः पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः । पद्मकेसरगौराङ्गः कायो ब्राह्मो महेश्वरे ।
तन्मध्यभागो नीलाङ्ग एकवक्त्रश्चतुर्भुजः । शङ्खचक्रगदापद्मपाणिः कायः स वैष्णवः ।
अभवत्तदधोभागे पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः । स्फटिकाभ्रमयः शुक्लः स कायश्चान्द्रशेखरः । एवं
त्रिभिः पुरैर्योगात्त्रिपुरः परमः शिव’ इति ॥२३३॥ ( श्रीशिवेत्यादिरर्धश्लोक एवायम् )
श्रीयुक्ता शिवा श्रीशिवा । शिवशक्त्योरैक्यं सामरस्यमेव रूपमस्याः । उक्तं च वायुसंहिता-
याम् ‘शिवेच्छया परा शक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिला-
दिवे’ति । अत्र सामरस्यं समरसता परमं साम्यमत्यन्ताभेद एव । तथाचोक्तं सौरसंहि-
तायाम् ‘ब्रह्मणोऽभिन्नशक्तिस्तु ब्रह्मैव खलु नापरा । तथासति वृथा प्रोक्तं शक्तिरित्य-
विवेकिभिः । शक्तिशक्तिमतोर्विद्वन्भेदाभेदस्तु दुर्घट’इति । वासिष्ठरामायणेऽपि ‘यथैकं
पवनस्पन्दमेकमौष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश्च तथैवैकात्म सर्वदे’ति । शिव-
चक्राणां शक्तिचक्राणां चैक्यं रूपमस्या वा । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे ‘त्रिकोणे बैन्दवं
श्लिष्टमष्टारेऽष्टदलाम्बुज’ मित्यारभ्य ‘शैवानां चैव शाक्तानां चक्राणां

१९६ ललितासहस्रनाम ।
परिभाषाशेषः—
श्रीमणिसह्रींविविधगुदरांदैश्र्च पुष्टनादाभ्याम् ।
मस्याः । ताश्चोक्ता विरूपाक्षपञ्चाशिकायाम् 'धूमावती तिरोधौ भास्वत्यवभासनेऽध्वनां
शक्तिः । क्षोभे स्पन्दा व्याप्तौ विब्वी ह्लादा तु पुष्टौ मे । धूमावती पृथिव्यां ह्लादाप्सु
शुचौ तु भास्वती प्रथते । वायौ स्पन्दा विब्वी नभसि व्याप्तं जगत्ताभि'रिति । एवमि-
यति प्रबन्धे प्राथमिकेन नामत्रयेण जगतः सृष्टिस्थितिलयकर्तृत्वेन देवतां लक्षयित्वा
तिरोधानानुग्रहयोरनन्तविषयत्वाच्चिदग्निकुण्डसंभूतेत्यारभ्यतावत्पर्यन्तं तयोरेव विषयं
प्रपञ्च्येदानीं पञ्चकृत्यकर्त्रीं देवतामसाधारणेन विशेष्यभूतेन नाम्ना निर्दिशति—ललिता-
म्बिकेति । ललतेऽसौ ललिता ललिता च साम्बिका च ललिताम्बिकेति विग्रहः ।
[L

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९७
नामसु शतकारम्भा न स्तोभो नापि शब्दपुनरुक्तिः ॥ ३३ ॥
मतिवरदाकान्तादावकारयोगेन रक्तवर्णादौ ।
आकारस्य क्वचन तु पदयोर्योगेन भेदयेन्नाम ॥ ३४ ॥
९, नादरूपिणी १०, एवं दश नामानि प्रथमादिशतकारम्भकाणि । अत्र श्रीमण्यादि-
शब्दानां श्रीकण्ठार्धशरीरिणी मणिपूराब्जनिलयेत्यादावतिप्रसक्तत्वेऽपि गणनासाचिव्ये-
नैव भ्रमो निरस्तव्यः । गणनोत्तरं हि शतकप्रत्यासन्ननामस्वेव हि संशयो भवति
क्वचित् । क्वचित्पदच्छेदसंशयप्रयुक्तोऽनविप्रकृष्टनामसु । अतएव हीं इति सबिन्दुकग्रहणं
हीमतीति तत्समीपवर्तिनामनिरासाय । दरामित्युक्तिः 'दरहासोज्ज्वलन्मुखी'त्यस्य
व्यावर्तनायेति ज्ञेयम् । यत्तु केचित् 'श्रीमाता मणिपूरान्तरुदिता सद्गतिप्रदा । हींकारी
विविधाकारा गुडान्नप्रीतमानसा । दरान्दोलितदीर्घाक्षी सावित्री रसशेवधिः । विज्ञान-
कलिका चेति पदान्येतान्यसंशयम् । शतकाद्यानि नामानीत्यवधार्याणि सूरिभि'रिति
ललितोपाख्यानस्थं वचनमिति लिखन्ति, तस्य प्रामाणिकत्वेऽप्युपायसंग्रहमात्रतात्पर्यक-
त्वेनोपायान्तरादूषकत्वेन तन्नेयम् । निरर्थकः शब्दः स्तोभः । सच सहस्रनामान्तरेषु
पादपूरणैकप्रयोजनको यथोपलभ्यते नात्र तथेत्यर्थः । नापि शब्देति । अर्थतस्तु यद्यपि
पुनरुक्तिः 'अम्बा माताथ जननी देवेशी सुरनायिके' त्यादौ दृश्यते तथापि नासौ
सहस्रनामसंख्याविघातिका । नामशब्दस्य प्रतिपादकमात्रे शक्तेस्तद्भेदमात्रेण पृथक्त्व-
निवेशिलस्वाभाव्यायाः संख्याया अनुपरोधात् ॥ ३३ ॥ ननु शाब्दतोऽपि पुनरुक्तिरुप-
लभ्यत एवेत्याशङ्क्य परिहरति 'तुष्टिः पुष्टिर्मतिर्धृति'रित्यनेन पौनरुक्त्यपरिहाराय
'स्वाहा स्वधाऽमतिर्मेधे' त्यत्राकारस्य योगेन प्रश्लेषेणामतिरिति पदच्छेदः कर्तव्यः ।
'सदसत्क्षरमक्षर'मित्यादौ विष्णुसहस्रनामसु 'मूर्तामूर्ते'ति प्रकृतनामस्वपि तस्य न्यायस्य
क्लृप्तत्वात् । नहि संनिकृष्टपदद्वय एव तथा नियम इत्यत्र प्रमाणमस्ति । पौनरुक्त्यपरि-
हाराकाङ्क्षाया अविशेषादिति भावः । एवं 'वरदा वामनयने'त्यनेन पौनरुक्त्याभावाय
'विश्वगर्भा स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी'त्यत्रावरदेति छेदः । 'कलावती कलालापा
कान्ता कादम्बरीप्रिया । कल्पनारहिता काष्ठाऽकान्ता कान्तार्धविग्रहे'त्यनयोरन्यतरस्मि-
न्कान्तापदेऽकारप्रश्लेषः । आदिपदेन नित्यतृप्तादेः परिग्रहः । 'नित्यतृप्ता भक्तनिधिः'
'मूर्तामूर्ता नित्यतृप्ते'त्यत्र तदावश्यकत्वात् । 'रक्तवर्णा मांसनिष्ठे'त्यनेन पौनरुक्त्यात्
'विशुद्धचक्रनिलयाऽरक्तवर्णा त्रिलोचने' त्यत्राप्यनेन न्यायेनाकारप्रश्लेषे प्राप्तेऽर्थानुगु-
ण्याय दीर्घाकारः प्रश्लेषणीय इत्याह—रक्तवर्णादावाकारस्येति । आदिना 'सुमुखी
नलिनी सुभ्रूः शोभना सुरनायिका । सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना शुद्धमानसे'त्यनयोः
शोभना आशोभनेति पदयोः परिग्रहः । ननु तथापि 'सुखाराध्या शुभकरी शोभना
सुलभा गति'रित्यत्र तृतीयवारं श्रुतस्य शोभनपदस्य का गतिरित्याशङ्क्याह—क्वच-
नेति । पदयोर्भिन्नत्वेन वर्णयितुं शक्ययोरपि व्यायोगेन समासव्यासान्यतररूपेण नाम

१९८ ललितसहस्रनाम ।
साध्वी तत्त्वमयीति द्वेधा त्रेधा बुधो भिद्यात् ।
हंसवती चानर्घ्येत्यार्धान्तादेकनामैव ॥ ३५ ॥
शक्तिर्निष्ठाधामज्योतिःपरपूर्वकं द्विपदम् ।
शोभनसुलभासुगतिस्त्रिपदैकपदानि शेषाणि ॥ ३६ ॥
भेदयेदित्यन्वयः । 'शोभनासुलभागति'रिति पदत्रयस्यैकनामत्वम् । एवं 'कौलिनीके-
वला, अजाजेत्री' त्यादौ समासरूपो योगो द्रष्टव्यः । पदद्वयस्याप्येकनामत्वम् 'विश्वे-
देवाः अहिर्बुध्न्यः निधिर्धव्य' इत्यादौ दृष्टमिति भावः ॥ ३४ ॥ पौनरुक्त्यपरिहारार्यो-
पायान्तरमाह । 'शांकरी श्रीकरी साध्वीत्यनेन' पौनरुक्त्यपरिहाराय 'संप्रदायेश्वरी
साध्वी'त्यत्र साधु ई इति द्वेधा पदभेदः । 'तत्त्वाधिका तत्त्वमयी'त्यनेन तत्परिहाराय
'तत्त्वासना तत्त्वमयी'त्यत्र तत् त्वं अयीति त्रेधा पदच्छेदः । पौनरुक्त्याभावेऽपि पद-
भेदभ्रमनिरासायाह—हंसेति । आ अर्धान्तात् अर्धसमाप्तिपर्यन्तं हंसवती मुख्यश-
क्तिसमन्वितेत्येकं पदम् । 'अनर्घ्या कैवल्यपददायिनी' त्यत्र तु 'क्लींकारी केवला गुह्या
कैवल्यपददायिनी'त्यनेन पौनरुत्त्यपरिहारोऽपि फलम् । एतेन छलाक्षरसूत्राणां न्याय-
मूलकलमेवेति प्रबलन्यायेन क्वचित्तदुक्तनियमान्यथात्वेऽपि न दोष इति सूचितम् ।
अतएव सामवेदिभिर्निदानसूत्रान्तर्गतच्छन्दोविचितिभाष्ये न्यायविरोधे छलाक्षरपाठो-
ऽनादरणीय इत्युक्तं रथंतरसामप्रकरणे । यत्र तु कान्तापदे अकारयोगे विनिगमनाविरहः,
यथा वा 'कैवल्यपददायिनी'त्यत्र पदान्तरयोगे सत्रन्यायतो विकल्पप्रसक्तावपि छलाक्षर-
सूत्रप्रामाण्यात् 'कल्पनारहिता काष्ठे' त्यत्रेवाऽकान्तेति पदच्छेदः । 'कौलिनी केवले'
त्यत्रेवानर्घ्यपदस्योत्तरप्रयोग इति स्वीकर्तुं युक्तम् । अव्यवस्थितशास्त्रार्थायोगादिति
द्रष्टव्यम् ॥ ३५ ॥ अनेकपदानि नामानि संगृह्णाति । शक्त्यादिपदचतुष्टयात्पूर्वं तद्विशे-
षणत्वेन परपदत्वेन पठ्यते । तेन सह द्विपदानि तानि नामानि 'पराशक्तिः परा-
निष्ठा' 'परंज्योतिः परंधामे'ति । 'कौलिनीकेवले'त्यादौ 'अजाजेत्री'तिवत्समाससंभवान्न
तत्र पदद्वयावश्यकतेति भावः । 'शोभना सुलभा गति' रित्यत्र तु त्रिपदं नाम । शेषा-
ण्येकपदानि समानाधिकरणानकविभक्तिरहितानीत्यर्थः । तेन 'अश्वारूढाधिष्ठिताश्वको-
टिकोटिभिरावृता' । 'मनोवाचामगोचरे'त्यादौ व्यधिकरणविभक्तिद्वयसत्वेऽपि तयोर्नाम-
भेदभ्रमानाधायकत्वेन द्विपदेषु तदाधायकानामेव गणनाद्वा न दोषः । 'पराशक्तिरि-
त्यत्र 'शोभनासुलभागति'रित्यत्र चैकैकं पदमित्येव सुवचमिति तु पूर्वमेवोक्तम् । ननु
'परंज्योति'रिति वाक्ये प्रातिपदिकसंज्ञाभावेन कथं नामत्वम् । नच 'प्रजापतेर्हृदयं' 'पारे-
गङ्गम्' 'मध्येमहाभारतं' मित्यादेरिवैकपदत्वम् । तेषु प्रथमपदान्ते विभक्तिस्वरूपवर्ण-
मात्रसत्वेन विभक्त्यन्तराभावात् । नच 'परंज्योति'रित्यादौ तथा संभवति ।
विशेष्योत्तरविभक्त्यन्यथाभावप्रयुक्तान्यथाभावकविभक्तिक(विभक्त)विशेषणपदकलात् ।
नीलमुत्पलमित्यादौ तथात्वे वाक्यलस्यैव स्वीकारात् । अतएव 'अहयेबुध्न्यायस्वाहा'

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १९९
निधिरात्मा दंभोलिः शेवधिरिति नाम पुंलिङ्गम् ।
तद्ब्रह्मधाम साधुज्योतिः क्लीवेऽन्ययं स्वधा स्वाहा ॥ ३७ ॥
आविंशतितः सार्द्धानाफलसाधनत्वोक्तिः ।
तस्य क्रमशो विवृतिः षट्चत्वारिंशता श्लोकैः ॥ ३८ ॥
‘अहेबुध्न्य मन्त्रं मे गोपाय’ इत्यादौ पदद्वयेऽपि विभक्तिन्यास इति चेन्न । पारिभाषिक-
प्रातिपदिकसंज्ञाया अभावेऽपि संभूयैकव्यक्तिविशेष्यकबोधजनकपद्व्यरूपस्य नाम-
त्वस्यैव सहस्रनामसंख्याघटकत्वेनादोषात् । वस्तुतस्तु ज्योतिःपदस्य प्रातिपदिकत्वात्त-
मादायैव संख्यापूर्तिः । परंतु ‘इङ् अध्ययन’ इति धातोरधिपूर्वस्यैव प्रयोग इति निय-
मवत् ज्योतिरादीनामिह सविशेषणानामेव प्रयोग इत्याम्नानबलान्नियमः कल्प्यते ।
तथा नियमेऽपि धातुलक्ष्येङ्मात्र इव नामलक्ष्य ज्योतिःपदमात्रे पर्याप्तिः । ‘अग्निं
पवमानमावहा’ ‘अग्नये पवमानायेद’मित्यादि नैगमिकप्रयोगवदिहापि ‘परंज्योतिस्त-
र्पयामि परस्मैंज्योतिषे स्वाहे’त्याद्यस्तर्पणहोमादौ प्रयोगनियमः । परमिति तु मान्तम-
व्ययमिति केचित् । तत्पक्षे तु न मध्ये चतुर्थी । कौलिनीकेवलेति विशेष्यविशेषण-
भावापन्नपदद्वयपक्षेऽपि केवलैत्यस्य यथा न्यासं कौलिन्यैकेवलायै नम इत्यादिप्रयोगो न
केवलायै कौलिन्या इत्यादिः । आम्नानवैपरीत्ये मानाभावात् । एतेन विष्णुसहस्रनामसु
‘अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मी’ रित्यत्र भूर्भुवरित्यस्य भुवोभूरित्यन्वयेन भूमेर्जनक इत्यर्थकैकनाम-
त्वपक्षे भूर्भुवेनम इति वा भुवोभुवेनम इति वा मन्त्रप्रयोगः परास्तः । न्यायेन भुवेभुवोनम
इत्यस्यैव युक्तत्वादित्यादिकमूह्यम् ॥ ३६ ॥ प्रसङ्गाल्लिङ्गभेदेन नामानि विभज्य
दर्शयति । ‘गुणनिधिः’ ‘आत्मा’ ‘रोगपर्वतदम्भोलिः’ ‘महालावण्यशेवधि’ रिति
नामानि पुंलिङ्गानि । तेन गुणनिध्यै इत्यादिः पाक्षिकः प्रयोगो न कार्यः । एवं मन्त्रार्था-
नुसंधानेऽपि फलभेदः । तदित्यादिपञ्च नामानि नपुंसकानि । शेषाणि स्त्रीलिङ्गानीति
शेषः । त्वमिति पदमपि स्त्रीलिङ्गमेव । ‘अलिङ्गे युष्मदस्मदी’ इत्यस्य लिङ्गकृतवैरूप्या-
भावमात्रपरत्वात् । ‘युष्मदस्मत्पदसंज्ञाकास्त्रिषु सरूपा’ इति वचनान्तरानुगुण्यात् ।
स्वधास्वाहेत्यनयोरव्ययत्वात्स्वधानम इत्यादिरव प्रयोगः । स्वान्तत्ते इत्यादिरूपेऽर्थे तु
स्वधायै नम इत्यादिरेव प्रयोगः सुवच इत्युक्तम् ॥ ३७ ॥ इति भास्कररायेण कृते
सौभाग्यभास्करे । दशमेन शतेनाभूद्वारिण्येकादशी कला ॥ १००० ॥
इति श्रीभास्कररायविरचिते ललितासहस्रभाष्ये दशमशतकं
नामैकादशी कला ॥ ११ ॥
अथ फलश्रुतिश्लोकानामर्थं संगृह्णाति परिभाषाकारः । सार्ध-
षडशीतिश्लोकात्मकस्योत्तरभागस्य मध्ये प्रथमतः सार्धैर्विंशतिभिः श्लोकैः सहस्र-
नामकीर्तनस्य बहुविधफलसाधनत्वं प्रतिपाद्यते । एवं फलभेदेन कीर्तनकरणकभावनाया
भेदादितिकर्तव्यताभेद उत्तरत्र षट्चत्वारिंशता श्लोकैः प्रतिपाद्यते । ‘सर्वरोगप्रशमन’-

२०० ललितासहस्रनाम ।
इत्येवं नाम साहस्रं कथितं ते घटोद्भव ॥ २३४ ॥
रहस्यानां रहस्यं च ललिताप्रीतिदायकम् ।
अनेन सदृशं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ॥ २३५ ॥
सर्वरोगप्रशमनं सर्वसंपत्प्रवर्धनम् ।
सर्वापमृत्युशमनं कालमृत्युनिवारणम् ॥ २३६ ॥
मित्यादिना रोगनिरासादीनि फलानि येन क्रमेण पूर्वं प्रतिपादितानि तेनैव क्रमेणोत्तरत्र
तत्तत्फलकाः प्रयोगा वक्ष्यन्त इत्यर्थः । यत्तु पूर्वं 'श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तये-
दिद'मित्यत्र प्रीतिरेव भाव्यत्वेनोक्ता साच विविधफलजननद्वारत्वेन पूर्वतन्त्रे पूर्वस्ये-
वास्य तन्त्रे देवताप्रीतेरेव द्वारत्वकल्पनसंभवात् । अस्तु वा स्वातन्त्र्येण प्रीतेरपि
फलत्वमित्याशयः ॥ ३८ ॥ एवं प्रीतिफलककीर्तनोपयोगि नामसहस्रं प्रतिपाद्य तदुपसं-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २०१
सर्वज्वरार्तिशमनं दीर्घायुष्यप्रदायकम् ।
पुत्रप्रदमपुत्राणां पुरुषार्थप्रदायकम् ॥ २३७ ॥
इदं विशेषाच्छ्रीदेव्याः स्तोत्रं प्रीतिविधायकम् ।
परिसमाप्तौ । तेनापमृत्यूनामायुर्मध्य एव प्रसक्तिः । वर्तितैलादिसाचिव्येऽपि चण्डवा-
तादिकृतदीपनाशवदिति सूचितम् ॥ २३६ ॥ सर्वे ज्वरा ऐकाहिकादिसान्निपातिकान्ताः ।
आर्तिस्तत्प्रयुक्ता शिरस्तोदादिरूपा पीडा तेषां शमनं नाशकम् । अथवा सर्वेषां ये रोगा
इत्यादिर्रीत्या पदचतुष्टयं व्याख्येयम् । तेन जातेष्ट्यादिवत्फलसाधनयोर्वैयधिकरण्यमपि
सिद्ध्यति । ततश्चान्यनिष्ठफलोद्देशेनान्यस्यापि साधने प्रवृत्तिरिह युक्तेति मन्तव्यम् ।
रोगैरेव सिद्धे ज्वरात्योः पार्थक्येन ग्रहणं गोबलीवर्दन्यायेन । यद्वा वक्ष्यमाणकाम्यप्रयो-
गानुसारेण पार्थक्यम् । तत्र रोगशान्त्यादिचतुरवयवैकफलकप्रयोगकथनोत्तरं तत्तद्वय-
वमात्रफलकानां प्रयोगाणां वक्ष्यमाणत्वात् । अतएव दीर्घायुष्यपदस्याप्ययमर्थः
सिद्ध्यति । दीर्घं पूर्णं यत् आयुषो भाव आयुष्यं दीर्घायुष्ट्वं शतमानत्वं तस्य प्रदायकं
तद्विघातकग्रहविषादिबाधानिरासकमिति । यद्वा आयुरेवायुष्यं दीर्घशतमानादधिकमा-
युष्यं येभ्यस्तेषां गुटिकौषधियोगसिद्ध्य्वादीनां प्रदायकं तत्प्राप्तिकरापूर्वसंपादकमिति ।
तेन न कालमृत्युনিবারणेन गतार्थता । अपुत्राणां पुत्रकामवद्द्वानाम् । सपुत्राणां सिद्धे
इच्छाविरहादपुत्रेष्वेव प्रायः पुत्रकामनादर्शनात्तथोक्तम् । अतएवैकपुत्रामृतप्रजादीनां
वन्ध्यास्वेव गणना स्मृतिषु । तेन सपुत्राणामपि पुत्रान्तरेच्छायामत्राधिकारः । अपुत्रा-
णामपि पुत्रकामाभावे पुत्रकामप्रयोगे नाधिकार इति सिद्ध्यति । तेन च तत्तत्कामना-
यास्तत्तत्फलप्रयोगाधिकारितावच्छेदकत्वं सूचितम् । नचानेकफलविषयकसमूहालम्बना-
त्मककामनावतः सर्वप्रयोगेष्वधिकारात्तेन कः प्रयोगः प्रथमोऽनुष्ठेय इत्यत्र विनिगम-
नाविरह इति वाच्यम् । तन्त्रेण सर्वफलप्रदस्यैकस्यैव प्रयोगस्यानुष्ठातुं शक्यत्वात् ।
नचैवं सति 'तत्र सर्वेऽविशेषा'दिति चातुर्थिकाधिकरणविरोधः । तत्र हि सर्वकामप्र-
ददर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादेः सकृदनुष्ठानेनैकमेव फलं भवतीति सिद्धान्तितत्वादिति
वाच्यम् । अल्पप्रदकर्मस्वेव तदधिकरणन्यायानां व्यवस्थितत्वात् । देवताप्रीतेस्तु
लोकविलक्षणत्वात् । अतएवोक्तं 'लोकातीता गुणातीता सर्वातीता शमात्मिके'ति ।
कर्मखपीढशन्यायस्यर्थ्यन्तरैरङ्गीकाराच्च । यदुक्तं हिरण्यकेशिसूत्रे 'एकप्रयोगे सर्वान्कामा-
न्कामयीत प्रयोगपृथक्त्वे चैकैक'मिति । वैषयिककामनासामान्याभाववतोऽप्यत्राधिकार
इत्याह—पुरुषार्थेति । पुरुषैर्बुद्धिमद्भिरर्थ्यत इति पुरुषार्थो मोक्षः । निष्कामोऽपि
मोक्षफलकप्रयोगेऽधिक्रियत इति भावः । वस्तुतश्चतुर्वर्गप्रदायकमित्येवार्थः । संकोचे
मानाभावात् । उक्तंच पद्मपुराणे पुष्करखण्डे आह्निकप्रकरणे 'अतःपरं च देवानामर्र्चनं
कारयेद्बुधः । गणेशं पूजयेद्यस्तु विघ्नस्तस्य न बाधते । आरोग्यार्थेऽर्चयेत्सूर्यं धर्ममोक्षाय
माधवम् । शिवं धर्मार्थमोक्षाय चतुर्वर्गाय चण्डिका' मिति ॥ २३७ ॥ ननु बहुफलप्रदत्वे

२०२ ललितासहस्रनाम ।
जपेन्नित्यं प्रयत्नेन ललितोपास्तितत्परः ॥ २३८ ॥
प्रातः स्नात्वा विधानेन संध्याकर्म समाप्य च ।
पूजागृहं ततो गत्वा चक्रराजं समर्चयेत् ॥ २३९ ॥
विद्यां जपेत्सहस्रं वा त्रिशतं शतमेव वा ।
रहस्यनामसाहस्रमिदं पश्चात्पठेन्नरः ॥ २४० ॥
जन्ममध्ये सकृच्चापि य एवं पठते सुधीः ।
सत्यल्पायाससाध्यत्वं सहस्रनामनवकेऽस्त्येव ललिताप्रीतिप्रदत्वमपि गङ्गाश्यामलादिप्री-
तिजननद्वारा तत्रास्त्येव । पञ्चमीस्तवराजादिललितैकविषयकस्तोत्रान्तरेषु त्वव्याहतं
ललिताप्रीतिकरत्वमित्याशङ्कामपाकुर्वन्क्रमप्राप्तं प्रीतिप्रदत्वं विवेचयति—इदमिति ।
इतरस्तोत्रपठनजन्यप्रीतिमपेक्ष्यैतज्जन्या प्रीतिर्विशिष्टेत्यर्थः । तेन प्रीतिविशेषजनकत्वे
सति रहस्यतमत्वमिहैवेति भावः । एतेनाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमविश्वजिदादिकर्म-
णामायासातारतम्यसाध्यानामेकजातीयस्वर्गफलकत्वायोगेन स्वर्गेषु तरतमभावकल्पनेति
पूर्वतन्त्रसिद्धन्यायादेव देवताप्रीतावपि बहुभिः स्तोत्रैः प्रातिस्विकजनितायां तारतम्यसि-
द्धेर्विशेषादित्युक्तौ को विशेष इति परास्तम् । इतोऽप्यधिकायाससाध्यकर्मान्तरजनितायां
देवताप्रीतावपि तेन न्यायेनेतोऽपि प्रीत्याधिक्यप्राप्तौ तन्माप्रसाङ्क्षीदित्याशयेन विशेष-
पदोपादानस्य सार्थक्यात् । अतएव च रहस्यतमत्वमप्युपपद्यते । तस्मात्प्रकृष्टेनापि
यत्नेन ललितोपासको यावज्जीवमिदं जपेदित्यर्थः ॥ २३८ ॥ जपकाले विधिमाह
द्वाभ्यां—प्रातरित्यादिभ्याम् । विधानेन वैदिकतान्त्रिकोभयप्रकारेण । काकाक्षिन्या-
येनास्य स्नानसंध्ययोरन्वयः । पूजागृहगमनं द्वारपूजाद्युपलक्षणम् । चक्रराजं श्रीचक्रम् ।
समर्चयेदिति स्वार्थे णिच् । अशक्तौ प्रयोजककर्तृपरो वा ॥ २३९ ॥ विद्यां पञ्चदशीं
षोडशीं वा । नतु श्रीदेवत्यमन्त्रसामान्यम् । सहस्रं वेत्यादिष्वष्टोत्तरशतमिति शेषः । त्रिशतं
शतत्रयं नतु व्युत्तरशतम् । नायं तुल्यबलो विकल्पः किंतु पूर्वांसंभवे परोऽनुकल्प इति
द्योतयितुमेवकारः । पश्चात् विद्याजपपुष्पाञ्जलिदानयोर्मध्ये । अतएव जप्त्वा पुष्पाञ्जलिं
दद्यादिति कथितं तयोः पौर्वापर्यं नाव्यवहितम्, किंतु सहस्रनामपाठेन व्यवहितमेव ।
वेदवेदिकरणयोरिव श्रुताचमनेन वेदाध्ययनस्नानयोरिव च मीमांसाध्ययनेनेति भावः ।
अत्र प्रातः स्नात्वेत्यादिः सर्वोऽपि विध्यन्तरप्राप्तानुवादः । सहस्रनामपाठे कालमात्रं तु
विधेयम् । अतएव जपपाठयोर्न परस्परमङ्गाङ्गिभावोऽपि । द्वयोरपि प्रातिस्विकविधिभ्यां
फलवत्तया सहस्रनामकीर्तनस्यापि विध्यन्तरेणैव फलार्थतयाऽवगतत्वेन ‘दर्शपूर्णमा-
साभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेते’त्यादाविव कालार्थस्यैव संयोगस्य निर्णयात् । स्नानादिप्रधान-
पञ्चकस्य क्रम एव वा विततिरूपो विधेयः । तेनान्यतमप्रधानाकरणेऽपि ‘अनपायो हि
कालस्ये’ति न्यायेनावैगुण्यात्फलानुत्पत्तिरपास्ता ॥ २४० ॥ प्रीतिविशेषस्येतरव्यावृत्त-
स्योक्तं भाव्यत्वं विशेषाज्ञानादनवगतप्रायमेवेत्यतो विशेषपदवाच्यं परिमाणमाह सार्धैरे-
कादशभिः—जन्ममध्य इत्यादिभिः । उक्तप्रकारेण जन्ममध्ये सकृत्पठितनामसह-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २०३
तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणु त्वं कुम्भसंभव ॥ २४१ ॥
गङ्गादिसर्वतीर्थेषु यः स्नायात्कोटिजन्मसु ।
कोटिलिङ्गप्रतिष्ठां तु यः कुर्यादविमुक्तके ॥ २४२ ॥
कुरुक्षेत्रे तु यो दद्यात्कोटिवारं रविग्रहे ।
स्नान्तर्गतस्यैकैकस्य नाम्नः कीर्तनादयं वक्ष्यमाणः पुण्यराशिः स पुनः सहस्रगुणितश्चेत्स-
कृतस्तोत्रपाठस्य फलम् । यावज्जीवं क्रियमाणस्य स्तोत्रपाठस्य यावत्य आवृत्तयः संभवेयु-
स्तावद्वारं तत्फलं गुणयित्वा तज्जनिकाया देवताप्रीतेः परिमाणं बुद्धिमद्भिरूहनीयमिति
समुदायार्थनिष्कर्षः । वक्ष्यमाणार्थस्य दुरूहत्वादेव वक्ष्य इति प्रतिज्ञापूर्वकं शृण्विति
शिष्यस्य सावधानतासंपादनम् ॥ २४१ ॥ गङ्गादीत्यादिपदेन पुष्करादेः परिग्रहः ।
'पुष्कराद्यानि तीर्थानी'त्यादौ पुष्करस्यैव सर्वतीर्थादित्वेन प्रसिद्धावपि ततोऽप्यादित्वेन
गङ्गाया ग्रहणं तस्यास्त्रिलोकगामित्वेन गङ्गापदादुपस्थितौ तत्तल्लोकगततीर्थानामपि
सर्वपदेन संग्रहार्थम् । अतएव गङ्गापदं भविष्योत्तरपुराणे तथैव निरूप्यते 'यस्माद्भगीरथो
देवि खर्गाङ्गां लामिहानयत् । अतस्त्वं मुनिभिः सर्वैर्गङ्गेति परिकीर्त्यस'इति । तीर्थान्तर-
ग्रहणे तु भूलोकगतान्येव सर्वतीर्थानि भासेरन् । अत्र प्रतिदिनं श्रद्धया परया सहस्रप-
रिवत्सरानित्येतत्पदचतुष्टयमुत्तरत्र पठ्यमानं पूर्वत्र सर्वत्रान्वेतव्यम् । कोटिजन्मस्विति
तूत्तरत्र सर्वत्रापि । एवं त्रैलोक्यान्तर्गतानां निखिलतीर्थानां मध्ये एकस्मिंस्तीर्थे प्रतिदिनं
विधिना परया श्रद्धया स्नानेन सहस्रपरिवत्सरपूर्तीरीदृशमेकं जन्म तादृशकोटिजन्मपर्य-
न्तमेकतीर्थस्नानजनितं पुण्यम् । तथैव सर्वतीर्थस्नानजनितपुण्यानीत्येषां राशिरेकः ।
'एकस्मिन्स्थापिते लिङ्गे विश्वं संस्थापितं भवे'दित्यादिभिर्वचनैरितरदेवप्रतिष्ठामपेक्ष्य
शिवप्रतिष्ठाया आधिक्यं मन्वानं आह—लिङ्गेति । काश्यां तावत्काशीवाराणस्यवि-
मुक्तमन्तर्गृहं चेति चत्वारि स्थानानि बृहज्जाबालादावाम्नातानि । तेषु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं
व्याप्य पञ्चक्रोशवत् उत्तरोत्तरं पुण्यवच्च । तेष्वन्तर्गृहमतीवोत्तमम् । तद्धि परमशिवस्य
शरीरमेव । शरीरशरीरिणोश्चाभेदान्नित्यत्वाच्च 'अविशब्देन पापानि कथ्यन्ते द्विजसत्तम ।
तैर्मुक्तं न मया व्यक्तमविमुक्तमतः स्मृत'मिति लिङ्गपुराणोक्तस्य द्विविधस्यापि निर्वचन-
स्यान्तर्गृह एव मुख्यतयोपपत्तावपि तद्व्यापकस्थानविशेषनिरूढलक्षणया प्रयोगबाहुल्या-
त्पण्डितपामरसाधारण्येनान्तर्गृहस्य मुख्यमविमुक्तत्वमिति ज्ञानाभावादज्ञातं सदविमुक्त-
मन्तर्गृहमेवेति ज्ञापयन्नाह—अविमुक्तके इति । अज्ञातार्थे कप्रत्ययः । अन्तर्गृह
इत्यर्थः । अन्तर्गृह इत्यनुक्तिरुक्तनिर्वचनसारेणेन पुण्यातिशयवत्त्वद्योतनाय । ततश्चा-
न्तर्गृहे सहस्रपरिवत्सरपर्यन्तं प्रतिदिनं परया श्रद्धया कोटिलिङ्गानि यः प्रतिष्ठापयति
तदेकजन्मजनितं पुण्यं तस्य कोटिसंख्यागुणनेन जातो राशिर्द्वितीयः ॥ १४२ ॥
करुणाकृष्टो देशस्तरन्तुकारन्तुकयोर्मध्यवर्ती कुरुक्षेत्रमित्युच्यते । रविग्रहे सूर्योपरागे ।
'सर्वत्र सर्वदा सर्वे गृह्णन्मुच्येत कर्हिचित् । उपरागे कुरुक्षेत्रे गृह्णन्विप्रो न मुच्यते'
इत्यादिना महाभारतादौ तत्र प्रतिग्रहीतुः प्रायश्चित्ताभावोक्त्या फलानन्त्यं दाने ।

२०४ ललितासहस्रनाम ।
कोटिं सौवर्णभाराणां श्रोत्रियेषु द्विजन्मसु ॥ २४३ ॥
यः कोटिं हयमेधानामाहरेद्गाङ्गरोधसि ।
आचरेत्कूपकोटीर्यो निर्जले मरुभूतले ॥ २४४ ॥
दुर्भिक्षे यः प्रतिदिनं कोटिब्राह्मणभोजनम् ।
श्रद्धया परया कुर्यात्सहस्रपरिवत्सरान् ॥ २४५ ॥
तत्पुण्यं कोटिगुणितं लभेतपुण्यमनुत्तमम् ।
रहस्यनामसाहस्रे नाम्नोऽप्येकस्य कीर्तनात् ॥ २४६ ॥
यद्यपि बृहस्पतिस्मृतौ 'त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्‍वी सरस्वती'त्युक्तं तथापि तेष्वपि
सुवर्णसाध्यत्वात्तद्दानस्यैवाधिक्यमभिप्रेत्याह—सौवर्णेति । भारो नाम विंशतितुलाः ।
तुला नाम पलशतम् । 'तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतितुला'इति कोशात् ।
श्रोत्रियेषु जन्मसंस्कारविद्याभिः संस्कृतेषु । 'त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यत'इति ब्रह्मवैवर्तात् ।
देशकालपात्रदेयश्रद्धाज्ञानगोपनानां क्रियाखतिशयाधायकत्वात्प्रतिधर्मं कानिचिदनुक्ता-
न्यपि योजनीयानि । ततश्च कुरुक्षेत्रे रविग्रहणे सत्पात्राय श्रद्धादिभिः सौवर्णभारको-
टिदानं कोटिगुणितं चेदेकं पुण्यम् । अस्य सहस्रपरिवत्सरसंबन्धिदिनसंख्यया गुणने
तस्य पुनर्जन्मकोटिभिर्गुणनेन जातः पुण्यराशिस्तृतीयः ॥ २४३ ॥ अथेष्टापूर्ते आह—
'तरति ब्रह्महत्यां तरति पाप्मानं योऽश्वमेधेन यजते'इति विहितः क्रतुविशेषो हयमेधः ।
गाङ्गरोधसि गङ्गासंबन्धिनि तीरे । ततश्च गङ्गातीरे श्रोत्रियैर्ऋत्विग्भिः सह साङ्गकोट्य-
श्वमेधयज्ञजनितपुण्यस्य पूर्ववद्दिनसंख्यया पुनः कोटिसंख्यया च गुणनाज्जातो राशि-
श्चतुर्थः । कूपेति वापीतडागादेरुपलक्षणम् । मरुरिति देशविशेषस्य संज्ञा । तेन
न निर्जलपदानर्थक्यम् । तादृशदेशे कूपादिकोटिखननजनितपुण्यस्य पूर्ववद्दिनसंख्यया
जन्मकोटिसंख्यया च गुणने जातो राशिः पञ्चमः ॥ २४४ ॥ दुर्लभा भिक्षा यस्मिन्स
सकलो देशोऽपि दुर्भिक्षः । तत्र कोटिसंख्यानामुत्तमब्राह्मणानामुत्तमषड्रसोपेतभो-
जनदानेन जातस्य पुण्यस्य दिनसंख्यया पुनः कोटिसंख्यया च गुणनाज्जातो राशिः
षष्ठः । परिवत्सरानित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । द्वादशसहस्रवर्षेष्वनवरतमित्यर्थः । संवत्स-
रपरिवत्सरेदावत्सरेद्वत्सरानुवत्सरशब्दानां प्रभवप्रमाथिखरशोभनराक्षसादिद्वादशद्वादश-
वर्षविशेषवाचित्वेऽपि प्रकृते सामान्यमात्रोपलक्षकत्वात् ॥ २४५ ॥ तेषां तीर्थस्नानशि-
वप्रतिष्ठास्वर्णदानेष्टापूर्तब्रह्मभोजनोत्थानां षण्णां पुण्यराशीनां याः कोटयस्ताभिर्गुणितं
पुण्यमुपस्थितत्वात्तमेव पुण्यषट्कमहाराशिं लभेतेत्यर्थः । अयं भावः—षण्णामपि पुण्य-
राशीनामेकं महाराशिं विभाव्य तं द्विरावृतं कृत्वा स्थलद्वये निक्षिप्य तयोर्मध्ये एकं
राशिं कोटिसंख्यया गुणयित्वा तज्जन्या संख्यया परं राशिं गुणयेत् । तत्र गुण्यस्य
राशेरेकसंख्यावच्छिन्नत्वे तस्य गुणनं व्यर्थम् । अतः संख्यान्त्तरावच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्वे
सत्युपस्थितत्वात्कोटिरूपैव संख्या गुण्या वाच्या । ततश्च द्वावपि महाराशी प्रातिस्विकं

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २०५
रहस्यनामसाहस्रे नामैकमपि यः पठेत् ।
तस्य पापानि नश्यन्ति महान्त्यपि न संशयः ॥ २४७ ॥
नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि ।
यत्पापं जायते पुंसां तत्सर्वं नश्यति द्रुतम् ॥ २४८ ॥
बहुनात्र किमुक्तेन शृणु त्वं कलशीसुत ।
अत्रैकनाम्नो या शक्तिः पातकानां निवर्तने ।
तन्निवर्त्यमघं कर्तुं नालं लोकाश्चतुर्दश ॥ २४९ ॥
यस्त्यक्त्वा नामसाहस्रं पापहानिमभीप्सति ।
कोटिकोटिगुणितौ कृत्वा जातौ संख्यापिण्डौ पुनः परस्परं गुणयेदिति सिद्ध्यति ।
तेन च तं महाराशिं कोटिसंख्यया गुणयित्वा जातं पिण्डं पुनः कोटिसंख्ययैव गुणये-
दिति फलति । तं महाराशिं समुद्रसंख्यया गुणयेदिति तु निष्कर्षः । समुद्रो नाम
कोटिसंख्यायाः कृतिसंज्ञकः समद्विघातः । कोटिगुणिता कोटिरिति यावत् । तदुक्तं
वायुपुराणे—'सहस्रं तु सहस्राणां कोटीनां दशधा पुनः । गुणितं चेत्समुद्रं तं प्राहुः
संख्याविदो जना'इति । इदं च पुण्यपदस्य गुणकस्थाने गुण्यस्थाने चेति द्विःप्रयोगाल्ल-
भ्यते । पुण्यकोट्येति व्यस्तानुक्तिबलात्कोटिभिर्गुणितमिति बहुवचनान्तेन विग्रह इति
च लभ्यते । सर्वमिदं फलमुपक्रमानुसारात्स्तोत्रपाठस्यैवेति भ्रमो माप्रसञ्जीयत आह—
नाम्नोऽप्येकस्येति ॥ २४६ ॥ इदानीं पुण्यराशिजनकत्ववत्पापराशिनाशकत्वमप्येकैकस्य
नाम्नः फलमित्याह । अपिशब्द उपपातकादेः कैमुतिकन्यायेन वाचकतया वाच्यतया
वा समुच्चायकः ॥ २४७ ॥ तानि च पापानि यद्यपि 'विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च
सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छती'ति स्मृतौ निमित्तत्रैविध्यात्त्रिविधानि
प्रतिपाद्यन्ते, तथापीन्द्रियनिग्रहस्तदभावयोर्विहितप्रतिषिद्धत्वाभ्यां तज्जन्यपापानामुक्त-
विधयोरेवान्तर्भाव इत्यभिप्रेत्य द्वैविध्येनैव गणयति । तत्तद्वर्णाश्रमभेदेन श्रुतिस्मृतितन्त्रेषु
विहितान्यकरणे प्रत्यवायफलकानि संध्यावन्दनोपरागस्नानादीनि नित्यकर्माणि । तेनैव
नैमित्तिकानामपि संग्रहात् । कलञ्जभक्षणादीनि निषिद्धानि । द्रुतं प्रायश्चित्तान्तरान-
पेक्षम् ॥ २४८ ॥ एतज्जन्यपुण्यराशेरिवैतन्नाश्यपापराशेरपीयत्ता बुद्धिमद्भिरवोध्येत्याशयेन
शिष्यं पुनरपि सावधानीकुर्वन्नाह सार्धेन—कलशीति । जातिलक्षणो ङीष् ।
तन्निवर्त्यं तया शक्त्या नाश्यं अघं पापं नालं न समर्थाः लोकाः जनाः चतुर्दश चतुर्द-
शभुवनगताः समस्तभुवनगताः । समस्ताः प्राणिनः प्रतिक्षणमासुप्तेरामृतेश्च कोटिकोटि-
जन्मभिरुच्चावचानि पापानि कुर्वन्ति चेद्यावान्पापराशिः स्यात्ततोऽप्यनवधिकोऽधिक
एकैकनाम्नो निवर्त्यस्तस्य सहस्रगुणनेन संपूर्णस्तोत्रपाठफलत्वमित्यूह्यमिति भावः
॥ २४९ ॥ यस्तावच्छ्रीविद्योपासक ईदृशं पापनाशनोपायमनादृत्य स्मार्तानि प्रायश्चि-
त्तानि चिकीर्षति तस्यैतदनादरजन्यः पापराशिस्तैरप्यनपोद्य आपततीति वृश्चिकभया-
१८

२०६ ललितासहस्रनाम ।
स हि शीतनिवृत्त्यर्थं हिमशैलं निषेवते ॥ २५० ॥
भक्तो यः कीर्तयेन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
तस्मै श्रीललितादेवी प्रीताभीष्टं प्रयच्छति ॥ २५१ ॥
त्पलायमानस्य क्रुद्धाशीविषमुखे स्वात्मगूहनाय प्रवृत्तित्वदुपहसनीयतां निदर्शनालंकारेण
ध्वनयन्नाह—य इति । अभीप्सति पापहानिमुद्दिश्य प्रायश्चित्तान्तरं कुरुते । निषेवत
इत्यस्य वा सेवितुमिच्छतीत्यर्थः । वाक्यार्थयोरैक्यारोपानुगुण्यात् । अथवा प्रायश्चित्ता-
न्तरचिकीर्षायामेव हिमवत्पर्वतसेवेनैक्यारोपेण प्रायश्चित्तक्रियायास्तु सदृशी क्रिया
नास्त्येवेति तत्कर्तुर्मूर्खतातिशयो ध्वन्यः ॥ २५० ॥ नन्वेवं सति प्रायश्चित्तशास्त्राणामा-
नर्थक्यमित्याशङ्कां परिहरन्रीतिविशेषपरिमाणमुपसंहरति—भक्त इति । भक्तः
उपासकः । नित्यं यावज्जीवम् । इदं पूर्वोक्तविततिरुपक्रमविशिष्टत्वेन बुद्धिस्थम् ।
प्रीता प्रीतिविशेषयुक्ता सती । अभीष्टं उक्तपुण्यराशिजननपापराशिनाशनोभयरूपम् ।
अत्रेदं बोध्यम्—इदं विशेषाच्छ्रीदेव्या इति प्रीतिविशेषजनककर्मोपक्रमावसरे पाठे चत्वारि
विशेषणान्युल्लिखितानि—उपासककर्तृत्वं सम्पूर्णस्तोत्रकर्मकत्वं यावज्जीवं क्रियमाणत्वं
प्रातःस्नानादिप्रधानचतुष्टयसाहित्यं चेति । तान्येव चास्मिन्नुपसंहारश्लोकेऽपि पुनः
परामृष्टानि । उपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यादिमानि विशेषणानि विवक्षितान्येव । अविव-
क्षायां प्रमाणाभावात् । तत्र प्रथमेन विशेषणेन प्रायश्चित्तशास्त्राणां वैयर्थ्यं निरस्तम् ।
तेषामनुपासकेषु सावकाशत्वेन तत्परतयैव व्यवस्थोपपत्तेः । द्वितीयेन त्वेकैकनाममात्र-
पाठेनात्मानं कृतकृत्यंमन्यमाना निरस्ताः । एकैकनामपाठस्य पार्थक्येन प्रयोगस्य
निष्प्रमाणत्वेन तस्येदशमहाफलजनकत्वे मानाभावात् । न च 'नाम्नोऽप्येकस्य कीर्तना'-
दिति वचनमेव राजसूयान्तर्गतावेष्टेरिव पृथक्प्रयोगे मानाभावात् । न च 'नामैकमपि
यः पठेत्', 'नाम्नोऽप्येकस्य कीर्तनात्' इत्यादीनि प्रकरणस्थान्येव वचनानि पृथक्प्रयोगे
प्रमाणमिति वाच्यम् । उपक्रमोपसंहाराभ्यामेकवाक्यत्वे सिद्धे तन्मध्यपठितानामी-
दृशवचनानामवयवद्वारावयविन्येव तात्पर्यस्य जातेष्टिवाक्यमध्यपठिताष्टाकपालादिवाक्य-
न्यायेन सिद्धेः । यत्रैकस्यापि नाम्न एतावत्फलं, किमु वक्तव्यं तत्र सम्पूर्णस्तोत्रस्य ताव-
त्फलं भवतीति कैमुतिकन्यायेन स्तोत्रप्रशंसोपपत्तेः, अपिशब्दस्वारस्येन तथा प्रती-
तेश्च । यद्वा एकस्य नाम्न एतावत्फलमित्युक्तिरेतत्सहस्रगुणितस्य स्तोत्रफलत्वसिद्ध्यर्था
नतु पार्थक्येन फलवत्त्वसिद्ध्यर्थापि । उभयत्र तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतएव 'एकं
वृणीत' इत्यादेः 'त्रीन्वृणीत' इत्येतदुपपादनार्थतायाः स्वीकारात् । एकाक्षरादिषोडशाक्ष-
रान्तनाम्नां तुल्यफलकलायोगाच्च । तथात्वे इतरवैयर्थ्यादिदोषाणां स्पष्टत्वात् । तृतीयेन
तु विशेषणेनानियमेन कतिपयदिवसपर्यन्तपाठादेव तादृशफललिप्सा निरस्ता । 'जन्म-
मध्ये सकृच्चापि य एवं पठते सुधी'रिति वचनस्याप्येकवाक्यमध्यपठितत्वेनापिशब्द-
स्वारस्याच्चोक्तरीत्या द्वयी गतिरूह्या । चतुर्थेन विशेषणेनाग्नेयादीनां षण्णां परस्परसा-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । २०७
अकीर्तयन्निदं स्तोत्रं कथं भक्तो भविष्यति ॥ २५२ ॥
नित्यं संकीर्तनाशक्तः कीर्तयेत्पुण्यवासरे ।
संक्रान्तौ विषुवे चैव स्वजन्मत्रितयेऽयने ॥ २५३ ॥
नवम्यां वा चतुर्दश्यां सितायां शुक्रवासरे ।
हित्याभावे फलानुत्पत्तिवदिहापि तथेति सूचितम् । इयांस्तु विशेषः—आग्नेयादीनां
दर्शपूर्णमासवाक्येन सहितानामेकफलसाधनत्वावगमादन्यतमाभावेऽपि फलोत्पत्तिरेव न
भवति । इह तु सहस्रनामपाठाभावेऽप्यन्येभ्यः प्रधानेभ्यस्तत्तत्फलान्युत्पत्तुमर्हन्त्येव ।
नच प्रधानान्तरसाहित्याभावमात्रेण सहस्रनामपाठस्य नैष्फल्यं कथं सुवचमिति वाच्यम् ।
ईदृशप्रयोगजन्यफलविशेषस्य प्रमाणाभावादनुत्पत्तावपि नामस्मरणजन्यफलान्तराणां व-
चनान्तरादधिगतानां संभवेन नैष्फल्यायोगादिति दिक् ॥ २५१ ॥ इदानीमुपास्तिशरी-
रघटकत्वादप्येतदावश्यकमित्याहार्धेन—अकीर्तयन्निति । उपासकानामुपास्यदेवताप्री-
तिजननमपेक्ष्य पुरुषार्थान्तराभावात्तज्जनककर्मण्यनादरे कथं भक्तता । अपितु न कथं-
चिदपीत्यर्थः । अयं भावः—'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो
जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभेति' स्मृत्युक्तानां चतुर्विधानां भक्तानां मध्ये आर्तानां
पापनिवृत्त्यर्थं, जिज्ञासुभक्तानां निष्कामानामपि चित्तशुद्ध्यर्थं, अर्थार्थिभक्तानामर्थसि-
द्ध्यर्थं, ज्ञानिभक्तानां लोकसंग्रहार्थं, कीर्तनस्यावश्यकत्वादङ्गतावच्छेदकशरीरघटकं
नामकीर्तनम् । तदिदं 'महापातकिनां त्वार्ता'वित्याद्यधिकरणेषु भक्तिमीमांसाभाष्ये
स्पष्टमिति ॥ २५२ ॥ इदानीमुक्तविशेषणचतुष्टये तृतीयविशेषणाशक्तान्प्रति पक्षान्त-
रमनुकल्पमाह द्वाभ्याम्—नित्यमिति । पुण्यवासरे कपिलाषष्ठ्यर्धोदयादिदिवसे ।
वक्ष्यमाणसंक्रान्त्यादेरेव वा सामान्येन कीर्तनमिदम् । विषुवे मेषतुलाराश्योः सूर्यप्रवेश-
दिने । स्वजन्मत्रितये स्वस्य स्वभार्यायाः स्वपुत्रस्य च जन्मनक्षत्रेषु, स्वस्य जन्मकालीनं
नक्षत्रं तत्पूर्वपरनक्षत्रे द्वे इत्येवं त्रितये वा, स्वस्य जन्मनक्षत्रमारभ्य गणनायां
प्रथमदशमैकोनविंशनक्षत्रत्रयदिवसेषु वा, स्वजन्मदिवसदीक्षादिवसपूर्णाभिषेकदिनत्रये
वा । एवं व्याख्यावैचित्र्यस्थले यथासंप्रदायं व्यवस्था । 'तन्त्राणां बहुरूपत्वात्कर्तव्यं
गुरुसंमत'मिति वचनात् । अयने कर्कमकरयोः सूर्यप्रवेशदिने । संक्रान्त्यैव सिद्धे
विषुवायनयोर्ग्रहणं गोबलीवर्दन्यायेन पुण्यतरत्वद्योतनेनात्यावश्यकताद्योतनाय वा,
तत्तत्संक्रमणेभ्यः पूर्वे कतिपयैर्दिवसैस्तत्तदयनं ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धं तदेव वेहायनप-
देन विवक्षितम् ॥ २५३ ॥ नवम्यां वेति वाकारोऽष्टमीसंग्रहार्थः । सितायामिति
नवम्यादिषु तिसृष्वन्वेति । चतुर्दश्यामेव वा शुक्लपक्षीयायामित्यर्थः । अत्र चकारा-
द्यावज्जीवं प्रत्यहं कीर्तनाशक्तस्यैतेषु दिवसेषु समुच्चित्य कीर्तनम् । अत्राप्यशक्तश्चे-
दन्यतमं दिवसं परित्यजेदिति द्योतनाय वाकारः । अन्यतमस्य परित्यागपक्षेऽपि