ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१३६ ललितासहस्रनाम ।
विश्वगर्भा स्वर्णगर्भावरदा वागधीश्वरी ।
ध्यानगम्यापरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा ॥ १७८ ॥
सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी ।
वा । देवीपुराणे तु 'योगाग्निना तु या दग्धा पुनर्जाता हिमालयात् । शङ्खकुन्देन्दु-
वर्णा चेत्यतो गौरीति सा स्मृते'त्युक्तं । इयं च कान्यकुब्जपीठाधिष्ठात्री । 'कान्यकुब्जे
तथा गौरी'ति पाद्मात् । गन्धर्वैर्विश्वावसुप्रभृतिभिः सेविता । गन्धर्वैरैश्वर्या सेविता-
ऽश्वारूढाख्या देवी वा । दिव्यगानमेव वा गन्धर्वः ॥ १७७ ॥ विश्वं प्रपञ्चजातं गर्भे
यस्याः । स्वर्णं हिरण्यं गर्भे यस्याः । स्वर्णस्य गर्भभवा वा । तदुक्तं वायुपुराणे 'हिरण्य-
मस्या गर्भोऽभूद्धिरण्मस्यापि गर्भजः । यस्माद्धिरण्यगर्भः स पुराणेऽस्मिन्निरुच्यत' इति ।
यद्वा अर्णानां वर्णानां

? It's विwith repha? Wait!विधि(vi-dhi) thenर्वि(rvi) thenष्णु(ṣṇu)? Wait, look at the glyph:वि धि विwith repha? Wait, no:वि धि वि ष्णु... wait, does it say विधिर्विष्णु? Let's look: वि, धि, then there is a विwith repha on it, but the repha is onवि? No, the repha is over वि: र्वि! Wait, look closely: वि(1)धि(2)र्वि(3) - wait, is there anइmatra? Yes!ष्णु(4) Wait, let me look atविधिर्विष्णु: Letter 1: विLetter 2:धिLetter 3: it has ani-matra, and a repha? Wait, does it? Wait, compare letter 2 and 3: Is it विधिर्विष्णु`?
Let's find this verse:
Bhaskararaya's Devistava:
"विधिर्विष्णुर्मुखामरोदयस्थितिनाशेषु शिवोऽप्यनीश्वरः । जगदम्ब तव त्वयं क्रमः क्षणमु

' : look at 'च' in 'चैत्रासुर' in L24!
In L24: 'चैत्रासुरमयोध्यत्'. The 'चै' has a flat top, loop, vertical.
Now look at L13: it has a flat top, loop, vertical, two matras: 'चै'!
Wait, is it 'चैनां'? Yes, 'चैनां'!
Wait, why did I think 'रैनां'? Because 'च' can look like 'र' if faint, but it has the horizontal top of 'च'. It is 'चैनां'!
Wait, what about "नारायणाहृते"?
Look at the letter after 'नारायणा':
हृ (hṛ) or दृ (dṛ)?
Look at: "नारायणादृते"!
In 'दधौ चैनां नान्यो नारायणादृते' - the letter is 'दृ' (da with ṛ matra) or 'हृ'?
Look at 'दृ': द with a curve at the bottom: 'दृ'!
Yes, 'नारायणादृते ।'!

Let's read L14:
सखी सदाशिवस्यैषा माया विष्णोः शरीरजा । सैषा नारायणमुखे हृत्वा कमलोचन ।
Wait, "हृत्वा" or "हुत्वा" or "दृष्ट्वा" or "हृत्वा"?
Look at:
हृ

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १३९
। इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिस्वरूपिणी । ।
सर्वाधारा सुप्रतिष्ठा सदसद्रूपधारिणी ॥ १८१ ॥
त्युच्यते । शिवशक्तियुगलस्य कृतादेवी धारणाद्युगंधरा 'संज्ञायां भृतृवृजिधारिसहित-
पिदम'इति खच् । 'अरुर्द्विषदजन्तस्ये'ति मुम् ॥ १८० ॥ इच्छाज्ञानयत्न्यरूपगुणत्रयं
स्वरूपमस्याः । उक्तंच संकेतपद्धतौ 'इच्छा शिरःप्रदेशश्च ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया-
पदगता ह्यस्या एवं शक्तित्रयं वपु'रिति । वामकेश्वरतन्त्रेऽपि 'त्रिपुरा त्रिविधा देवी
ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिच्छाशक्त्यात्मिका प्रिये' इति । अत्र
ज्ञानेच्छायत्नानां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरंप्रति कारणत्वस्य क्लृप्तस्य क्रमेण शक्तित्रयस्य निर्दे-
शाभावेऽपि करोतेर्यत्ने शक्तत्वादेव क्रियाशब्दो यत्नपरः । उक्तंच. लैङ्गे 'धृति

१४० ललितासहस्रनाम ।
अष्टमूर्तिरजा जैत्री लोकयात्राविधायिनी ।
एकाकिनी भूमरूपा निर्द्वैता द्वैतवर्जिता ॥ १८२ ॥

तेर्ड्स्त्री सूतेः सप् प्रसवः पुमान् । उभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसक'मितिच
'लिङ्गमशिष्य'मिति च । संबन्धमनुवर्तिष्यते कोऽसावनुमानो नामेति प्रयोगश्च ।
'बन्धुनि बहुव्रीहा'विति सौत्रप्रयोगश्च । एवंसत्यव्यवस्था माप्रसांक्षीदिति लिङ्गानुशा-
.सनप्रवृत्तिर्नियमादृष्टमात्रप्रयोजनिका । चेतनेषु तूभयविधलिङ्गसमुच्चयविवक्षयैव 'अजा-
द्यतष्टापि'त्यादयः । तेन पक्षैकत्ववलिङ्गमपि विवक्षितमिति साध्यतस्तथा च लिङ्गमित्य-
धिकरणस्य निरोधः । ततश्च त्रिगुणातीतायां चिच्छक्तौ सर्वजगन्मातरि त्रिपुरसुन्दर्यां
द्विविधस्यापि स्त्रीलिङ्गस्य सगुणचेतनानन्तरमपेक्ष्यासंकुचितवृत्तिकत्वेन निरर्गलत्वमभि-
प्रेत्य वाग्देवताभिः स्त्रीलिङ्गमेव प्रयुज्यते नियमादृष्टानुसरणाय तु तत्र तत्र लिङ्गानु-
शासनानुगुण्यमस्माभिः प्रदर्श्यते न पुनरपशब्दत्वनिरासायेति दिक् । शोभना
प्रतिष्ठा जगतोऽधिष्ठानं सुप्रतिष्ठाख्यविंशत्यक्षरछन्दोविशेषरूपा वा । सद्रूपा । असत्सद्भिन्नं
जगत् । अनिर्वचनीयस्य जगतः सदसद्विलक्षणत्वेऽपि सद्विलक्षणत्वमात्रेणासत्पदेन
ग्रहणम् । 'असद्वा इदमग्र आसीत्ततोऽसतः संजायते'त्यादिश्रुतिष्वन्यतरवैलक्षण्येनैव
प्रयोगदर्शनात् । तयोः रूपे धारयतीति तथा । अथवा सद्ब्यावहारिकं सत्यं पारमार्थिकं
वा असत्तुच्छं ते एव रूपे विषयौ धारयति भासयति । सदसद्विषयकज्ञानद्वयस्वरू-
पेत्यर्थः । सन्मात्रविषयकचरमवृत्तिवदसन्मात्रविषयिकाया अपि वृत्तेर्विकल्पाख्यायाः
सत्त्वात् । तथाच पातञ्जलसूत्रं 'शब्दमात्रानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प' इति । गौतम-
सूत्रमपि 'बुद्धिसिद्धं तदस'दिति । यद्वा । भावाभावपरौ सदसच्छब्दौ । तौ च
योग्यतया सत्यत्वादबाध्यत्वादिरूपौ ग्राह्यौ । सत्यत्वादेर्धर्मिणोऽपृथक्त्वात् । अबा-
ध्यत्वादेरभावरूपधर्मस्याधिकरणस्वरूपत्वात् । भावाभावमात्रास्याधिष्ठानमिति वा ।
तदुक्तं स्कान्दे यज्ञवैभवखण्डे 'यद्यदस्तितया भाति यद्यन्नास्तितयापि च । तत्तत्सर्वं
महादेवंमायया परिकल्पित'मिति ॥ १८१ ॥ मत्स्यपुराणे 'लक्ष्मीर्मेधा धरा पुष्टिर्गौरी
तुष्टिः प्रभा धृतिः । एताभिः पाहि तनुभिरष्टाभिर्मां सरस्वति' इति मन्त्रलिङ्गगम्या अष्टौ
मूर्तयो यस्याः । यद्वा योगशास्त्रे 'गुणभेदादात्ममूर्तिरष्टधा परिकीर्तिता । जीवात्मा
चान्तरात्मा च परमात्मा च निर्मलः । शुद्धात्मा ज्ञानरूपात्मा महात्मा सप्तमः
स्मृतः । अष्टमस्तेषु भूतात्मेत्यष्टात्मानः प्रकीर्तिता'इति । पञ्चमहाभूतानि सूर्याचन्द्रमसौ
जीवात्मस्वर्गदीक्षितानामन्यतम एक इत्यष्टसंख्या मूर्तयो यस्याः । 'भूतानि पुष्पवन्तौ
खरिति देव्यष्टमूर्तय'इति शक्तिरहस्यात् । विष्णुपुराणेऽपि प्रथमेंशे 'सूर्यो जलं मही
वह्निर्वायुराकाश एव च । दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्यष्टौ मूर्तयो मताः । पत्न्यः
सुवर्चला चोमा सुकेशी चापरा शिवा । स्वाहादितिस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ।
शनैश्चरस्तथा शुक्नो लोहिताङ्गो मनोजवः । स्कन्दः खर्गोऽथ संतानो बुधश्चानुक्रमा-

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १४१
अन्नदा वसुधा वृद्धा ब्रह्मात्मैक्यस्वरूपिणी ।
त्सुता'इति । लैङ्गे तूक्तं 'अष्टौ प्रकृतयो देव्या मूर्तयः परिकीर्तिताः । तथा विकृ-
तयस्तस्या देहा बह्वविभूतय'इति । 'भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधे'ति भगवता गीता मूर्तयो यस्या इति वा ।
कुलाष्टकस्वरूपेत्यर्थो वा । तच्च समयाचारस्मृतौ 'गणिका शौण्डिकी चैव कैवर्ती
रजकी तथा । तन्त्रकारी चर्मकारी मातङ्गी पुंश्चली तथे'ति । अथवा 'स्वल्पाङ्गी
दीर्घकेशी या सानङ्गकुसुमा मते'त्यादिना रुद्रयामले अष्टानां लक्षणान्युक्तानि ।
लक्ष्याणि तु तृतीयावरणे प्रसिद्धानि तदष्टकरूपा । ब्राह्म्यादिवशिन्यादिखरूपेति वा ।
'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णा'मित्यादिश्रुतिप्रसिद्धाया अविद्यारूपाया अजाय्रा जेत्री ।
ज्ञानरूपत्वादज्ञानना Bernard शिकेति यावत् । लोकानां चतुर्दशसंख्यानां यात्रां प्रलयं संरक्षणं
वा विधातुं शीलमस्याः । एकाकिनी द्वितीयरहित्यात् । 'एकादाकिनिच्चासहाय'इति
प्रत्ययः । 'सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति सहायमीक्षांचक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु
बिभेमीति तत एवास्य भयं वीयाये'ति बृहदारण्यकश्रुतेः । देवीपुराणे 'एकैव लोकान्
ग्रसति एकैव स्थापयत्यपि । एकैव सृजते विश्वं तस्मादेकाकिनी मते'ति ॥ अथ
परिभाषायां चतुस्त्रिंशन्नामानि विभजते । भूगीर्णोबलखेदालम्बार-
म्भाविभोर्वदेन्द्रावम् । हस्ती द्वित्र्यैकं वा भजते वातूलमन्दमृगान् ॥ २५ ॥
एकमित्यस्य द्वादशाक्षरमेकं नामेत्यर्थः ॥ २५ ॥ 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोती'त्या-
दिना'यो वै भूमा तत्सुख'मित्यन्तेन श्रुतौ प्रतिपादितो भूमा ब्रह्मैवेति भूमाधिकरणे
निर्णीतरूपत्वाद्भूमरूपा । यद्वा 'बहोर्लोपो भू च बहो'रिति निष्पन्नो बह्वर्थको भूम-
शब्दः । ततश्चाकिन्यपि बहुरूपेत्यर्थः । तदुक्तं देवीपुराणे 'एकाप्युपाधितो भूमा
शिवा सर्वत्र विश्रुता । यथानुरज्यते वर्णैर्विचित्रैः स्फटिको मणिः । तथा गुणव-
शाद्देवी भूमानामेति वर्ण्यते । एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेन च तिष्ठति । वर्णतो
रूपतश्चैव तथा गुणवशादुमा । नभसः पतितं तोयं यथा नानारसं भवेत् । भूमे
रसविशेषेण तथा गुणवशादुमा । यथा द्रव्यविशेषेण वायुरेकः पृथग्भवेत् । दुर्गन्धो
वा सुगन्धो वा तथा गुणवशादुमा । यथा वा गार्हपत्योग्निरन्यसंज्ञान्तरं व्रजेत् ।
दक्षिणााहवनीयादि ब्रह्मादिषु तथैव सा । एकत्वेन च भूम्ना च प्रोक्ता देवी निदर्शनैः ।
तस्माद्भक्तिः परा कार्या सर्वगत्वप्रसिद्धय'इति । कूर्मपुराणेपि 'एका कामेश्वरी शक्ति-
रनेकोपाधियोगतः । परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधा'विति । 'यत्र नान्यत्पश्यति'-
इत्यादिना 'यदल्पं तन्मर्त्य'मित्यन्तेन श्रुतौ द्वैतदर्शनस्यानित्यविषयकताप्रतिपादनेन
तस्य हेयत्वान्निर्गतं द्वैतं यस्यां सा निर्द्वैता । न पुनर्द्वैतं पूर्वं स्थितं पश्चान्निर्गतं ।
मूलत एव तु नास्तीत्याह—द्वैतवर्जितेति । भेदस्यातात्त्विकत्वेन सार्वकालिकात्तद-
भावादिति भावः ॥ १८२ ॥ अन्नं जनेभ्यो ददाति । वसु धनं रत्नं च ददाति ।

१४२ ललितासहस्रनाम ।
बृहती ब्राह्मणी ब्राह्मी ब्रह्मानन्दा बलिप्रिया ॥ १८३ ॥
भाषारूपा बृहत्सेना भावाभावविवर्जिता ।
सुखाराध्या शुभकरी शोभना सुलभागतिः ॥ १८४ ॥
तथाच बृहदारण्यके 'स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानो विन्दते वसु
य एवंवेदे'ति । अन्नान्नमासमन्ताद्ददातीत्येवमेव व्याख्यातं सांप्रदायिकैः । वृद्धा जरठा ।
'त्वं जीर्णा दण्डेन वञ्चसी'ति श्रुतेः । वञ्चसि गच्छसीत्यर्थः । सर्वज्येष्ठत्वाज्जगद्रूपे-
णाभिवृद्धत्वाद्वा वृद्धा । वर्धयति जगदिति वा णिजन्तात्कर्तरि क्तः । ब्रह्मणा चैतन्येन
सह आत्मनां जीवानामैक्यमेव स्वं निजं रूपमस्याः । यद्वा ब्रह्मात्मनोः शिवजीव-
योरेक्यमेव खं सर्वखं प्रतिपाद्यं यस्य स हंसमन्त्रो रूपमस्या इति । तदुक्तं स्कान्दे
यज्ञवैभवखण्डे 'अथवा जीवमन्त्रोऽयं जीवात्मप्रतिपादकः । अहंशब्दस्य रूढत्वाल्लोके
जीवात्मवस्तुनि । शक्तिमन्त्रः सकाराख्यः परमेश्वरवाचकः । प्रकृतार्थे प्रसिद्धत्वादप्रसिद्धः
परमेश्वरः । महदाद्यणुपर्यन्तं जगत्सर्वं चराचरम् । जायते वर्तते चैव लीयते परमे-
श्वरे । संसारित्वेन भातोऽहं स एव परमेश्वरः । सोऽहमेव न संदेहः स्वानुभूतिप्रमाणत'
इति । एतेन त्रिशत्यां हंसमन्त्रार्थरूपिणीति नाम व्याख्यातम् । महतो महीयत्वा-
दृहती । षट्त्रिंशदक्षरच्छन्दोविशेषरूपा वा । नच 'गायत्री छन्दसामसी'ति कौर्मवच-
नविरोधः । उभयात्मत्वाङ्गीकारे तदभावात् । अतएव 'बृहत्साम तथा साम्ना'मिति
भगवतो वासुदेवस्य विश्वरूपवर्णने गीतावचनस्य भगवत्या विश्वरूपवर्णनार्थेन 'ज्येष्ठं
साम च सामस्वि'ति कौर्मवचनेन न विरोधः । तलवकारिणां शाखायामुदुलं चित्रमि-
त्यनयोर्ऋचोर्गीयमानं साम ज्येष्ठसामेत्युज्ज्वलायां हरदत्तोक्तेः । बृहत्साम तु सखं न-
श्चित्रेत्यास्यामृचि गीयमानं प्रसिद्धमेव । बृहज्ज्येष्ठशब्दयोः पर्यायत्वसंभवाच्च । तेन
ज्येष्ठसामरूपेति वा बृहत्सामरूपेति वा व्याख्या । 'ब्राह्मणी फञ्जिका स्पृक्का द्विजपत्नीषु
विश्रुते'ति विश्वकोशादौषधिविशेषरूपा द्विजस्त्रीमात्ररूपा वा संविद्विशेषरूपा वा ।
उक्तंच समयाचारस्मृतौ 'ब्राह्मणी श्वेतपुष्पाख्या संवित्सा देवतात्मिके'ति । अथवा
शिवस्य ब्राह्मणत्वजातिमत्त्वाद्ब्राह्मणी । तथाच छन्दोग्ये श्रूयते 'विरूपाक्षोसि दन्तर्चि'-
रिति शिवं प्रकृत्य 'त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो ब्राह्मणमुपधावत्युप त्वाधा-
वामी'ति पराशरादित्यकौर्मवासिष्ठलैङ्गेषु स्मर्यते । 'ब्राह्मणो भगवान्सांबो ब्राह्मणानां हि
दैवतम् । विशेषाद्ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजे'दिति । विष्णुभागवतेऽपि 'न मे
गर्भमिमं ब्रह्मन्नि'त्यादिना शिवकोपाद्विभ्यत्यादित्या तस्य ब्राह्मणत्वं व्यक्तीकृतमिति तु
शिवतत्वविवेके द्रष्टव्यम् । अविद्यातिरिक्तजडजातिसद्भावे मानाभाव इत्यत आह ब्राह्मी ।
'ब्राह्मो जाता'विति निपातनात्साधुः । वागात्मिका वा । ब्रह्मैवानन्दो यस्याः सगुणायाः ।
मत्वर्थीयाच्प्रत्ययेन ब्रह्मानन्दवती वा । बलिनो विद्यानिराससमर्थाः कामादिशत्रु-
जेतारः प्रिया दयापात्रं यस्याः । बलिनामको राजा प्रियो यस्य वामनस्य तद-
भिन्ना वा । पूजोपहाराः प्रिया यस्या वा ॥ १८३ ॥ संस्कृतप्राकृतादिभाषा रूपं

यस्याः । भाषाभिर्निरूप्यत इति वा । तदुक्तं 'संस्कृतेनैव केप्याहुः केचिन्म्लेच्छादि-
भाषया । साधारण्येन केपि त्वां प्राकृतेनैव केचने'ति । बृहती अपारा सेना चतु-
रङ्गबलं यस्याः । बृहतसेनाख्यराजविशेषरूपा वा । भावा द्रव्यगुणादयोऽभावाः प्राग-
भावादयस्तैरभयैरपि विवर्जिता । ननूभयेषामभावस्याप्यभावत्वेन तद्बत्त्वे कथमभाव-
विवर्जितत्वं । किंच प्रागभावध्वंसात्यन्ताभावादयोऽपि द्रव्यगुणादिप्रतियोगिका एव
वक्तव्याः । प्रकारान्तरायोगात् । ततश्च द्रव्याभावाभावे द्रव्यत्वं द्रव्याभावे च द्रव्या-
भावत्वमेवापद्यत इति कथं भावाभावविवर्जितत्वमिति चेत् । न । व्यासपादैरेव
परिहृतत्वात् । तदुक्तं स्कान्दे यज्ञवैभवखण्डे 'अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितव-
स्तुनः । भावस्यैव ह्यभावत्वं नाशो भावस्य भावता ।

१४४ ललितासहस्रनाम ।
राजराजेश्वरी राज्यदायिनी राज्यवल्लभा ।
राजत्कृपा राजपीठनिवेशितनिजाश्रिता ॥ १८५ ॥
राज्यलक्ष्मीः कोशनाथा चतुरङ्गबलेश्वरी ।
साम्राज्यदायिनी सत्यसंधा सागरमेखला ॥ १८६ ॥
दीक्षिता दैत्यशमनी सर्वलोकवशंकरी ।
प्रचण्डाज्ञेत्यस्यैकपदत्वलिप्सया प्रकृते गतिपदानुषङ्गेणापि नामद्वयं स्वीकर्तुमुचितमिति
दिक् । सर्वथैकमेव नामेति यद्याग्रहस्तदैकमेव पदमिति सुवचम् । शोभना च ।
सावसुलभाचेति विग्रहे सुदुर्लभेत्यर्थः । सुदुर्लभा आगतिः पुनरावृत्तिर्यया ।
जन्मछेत्रीति यावत् । 'यस्य नो पश्चिमं जन्म यदि वा शंकरः स्वयम् । तेनैव लभ्यते
विद्या श्रीमत्पञ्चदशाक्षरी'ति. ब्रह्माण्डपुराणात् । यद्वा । असुलभा गतिर्दुर्लभं जन्म
मानुषादि तच्छोभनं ययेत्यर्थः । उक्तंच देवीभागवते 'यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं
नाराधिता यैः प्रकृतिः पुराणी । हुतं मुखे नैव धरामराणां तेषां वृथा जन्म गतं
नराणा'मिति । विष्णुभागवते लत्रैव 'नाराधितो यैः पुरुषः पुराण'इति द्वितीयचरणः
पठ्यत इति भेदः । शोभनाऽसुरनायिकेत्यत्र शोभनानामसुराणां प्रह्लादादीनामित्यर्थं
निवेर्ष्य प्रकृते नामत्रयमपि सुवचम् ॥ १८४ ॥ राज्ञां देवराजादीनां ये राजानो
ब्रह्मविष्णुरुद्रास्तेषामपीश्वरी । राजराजस्य कुबेरस्येश्वरी वा । राज्यं स्वाराज्यवैकुण्ठकै-
लासाधिपत्यादिकं दातुं शीलमस्याः । पूर्वोक्तानि राज्यानि वल्लभानि प्रियाणि यस्याः ।
राज्यशब्देन तत्पतयो राजानो वा कथ्यन्ते । अतएव श्रीनगर तेषां वासः स्मर्यते ।
यदाह दूर्वांसः 'मध्यक्षोण्याममुयोर्महेन्द्रनीलात्मकानि च सरांसि । शातोदरीसहा-
यान्नृपालानपि पुनःपुनः प्रणम' इति । अमुयोरित्यस्य त्रयोदशचतुर्दशप्रकारयोरि-
त्यर्थः । राजन्ती शोभमाना कृपा यस्याः । राज्ञां नृपाणामिन्द्रादीनां च पीठेषु
सिंहासनेषु निवेशिता निजा आश्रिता यया ॥ १८५ ॥ राज्याभिमानिनी लक्ष्मी
राज्यलक्ष्मीः । यस्या मन्त्रस्तन्त्रराजे प्रसिद्धः । कोशस्य भाण्डागारस्य दिव्यस्य अन्नम-
यादेर्वा नाथा स्वामिनी । चत्वारि हस्त्यश्वरथपादातरूपाण्यङ्गानि येषां तेषां वलाना-
मीश्वरी । अङ्गान्येव बलं येषां तेऽङ्गबला व्यूहाः । चतुरवयवका ये व्यूहास्तेषा-
मीशित्री वा अङ्गबलेश्वरशब्द एव वा व्यूहवाची । तेन द्विगुत्वान्डीष् । चतुर्थव्यूहा-
त्मेत्यर्थः । तेच वासुदेवाद्या वैष्णवेषु पुराणेष्विव शैवशाक्तेष्वपि पुराणेषु प्रसि-
द्धास्ते त इहोदाहार्याः । शरीरपुरुषः छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति बह्वृचो-
पनिषदुक्ता वा । राजसूयेन यष्टा मण्डलेश्वरो वा राजाधिराजो वा सम्राट् । तस्य
भावः साम्राज्यं तद्दत्ते 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः । शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः
स सम्रा'डित्यग्निपुराणीयकोशात् । सत्ये अनुल्लङ्घ्ये संधे प्रतिज्ञामर्यादे यस्याः ।
सागराः समुद्रा एव मेखला काञ्ची यस्या भूमेः सा ॥ १८६ ॥ धियं ज्ञानं क्षिणोति

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १४५
सर्वार्थदात्री सावित्री सच्चिदानन्दरूपिणी ॥ १८७ ॥
देशकालापरिच्छिन्ना सर्वगा सर्वमोहिनी ।
प्रापयतीति दीक्षा । 'अथातो दीक्षा कस्य स्विद्धेतोर्दीक्षित इत्याचक्षत'इत्यारभ्य 'तं
वा एतं दीक्षितं सन्तं दीक्षित इत्याचक्षत'इत्यन्तादाथर्वणब्राह्मणात् । 'शिष्येभ्यो मन्त्र-
दानेन पापं क्षपयतीति वा । दीयते कृपया शिष्ये क्षीयते पापसंचयः । तेन दीक्षेति
कथिते'ति परानन्दतन्त्रात् । सा अस्य संजातेति दीक्षितस्तदभिन्ना । दैत्यानां भण्डा-
दीनां शमनी नाशिका । सर्वान् लोकान्स्ववशे कुरुते । वशमिति मान्तमव्ययम् ।
सर्वेषां चतुर्णामर्थानां पुरुषाथानां दात्री । तृन्नन्तयोगे 'न लोके'ति षष्ठ्या एव निषे-
धात्कृद्योगलक्षणषष्ठ्याः 'तृजकाभ्या'मिति समासनिषेधेऽपि शेषषष्ठ्या समासः । उक्तंच
देवीपुराणे 'धर्मादींश्चिन्तितार्थान्सर्वलोकेषु यच्छति । अतो देवी समाख्याता सर्वैः
सर्वार्थसाधनी'ति । सवितुर्जगत्प्रसूतेः परशिवस्येयं सावित्री । 'प्रजानां च प्रसव-
नात्सवितेति निगद्यत'इति विष्णुधर्मोत्तरात् । 'सवितृप्रकाशकरणात्सावित्रीत्यभिधा-
भवेत् । जगतः प्रसवित्रीति हेतुनानेन वापिचे'ति भारद्वाजस्मृतेश्च । 'सावित्री
प्रसवस्थिते'रिति वासिष्ठरामायणाच्च । देवीपुराणे तु 'त्रिदशैरर्चिता देवी वेदयोगेषु
पूजिता । भावशुद्धस्वरूपा च सावित्री तेन सा स्मृते'त्युक्तम् । देवीभागवते तु
‘स्रवणं स्यन्दनार्थे च धातुरेष निपात्यते । स्रवणे तेजसोत्पत्तिः सावित्री तेन कथ्यत'
इत्युक्तम् । इयंच पुष्करतीर्थाधिष्ठात्री देवता । तदुक्तं पद्मपुराणे 'सावित्री पुष्करे
नाम्ना तीर्थानां प्रवरे शुभ'इति ॥ अथ परिभाषायां षट्त्रिंशन्नामानि विभजते ।
देहगुणाङ्गव्लेशाद्विस्तेरूपं दिवाभूरि । वारिगणेभाविगुणास्त्रिपदलता-
भावजववादाः ॥ २६ ॥ सत्वं चित्त्वमानन्दश्च रूपं स्वरूपमत एव विद्यान्तरे-
ऽपसंहार्यमस्या इति सच्चिदानन्दरूपिणी ॥ १८७ ॥ इति भास्कररायेण कृते
सौभाग्यभास्करे । सप्तमेन शतेनाभूदष्टमी भोगदाकला ॥ ७०० ॥ इति
सप्तमशतकं नामाष्टमीकला ॥ ८ ॥ ॥ देशकालाभ्यामपरिच्छिन्ना तत्कृतपरिच्छे-
दाभाववती । उक्तंच योगसूत्रे 'स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदा'दिति । स ईश्वरः
पूर्वेषां ब्रह्मादीनामपि गुरुः पिता । कालेनानवच्छिन्नत्वादित्यर्थः । इह नास्तीति प्रतीति-
विषयोऽत्यन्ताभावो देशतः परिच्छेदः । पूर्वं नासीदग्रे न भविष्यतीति प्रतीतिविषयौ
प्रागभावध्वंसौ कालतः परिच्छेदः । अधुना नास्तीति त्वत्यन्ताभाव एव । देशे
वृत्तौ कालस्य काले वृत्तौ देशस्य चावच्छेदकत्वनियमादिदानीं गोष्ठे गौर्न मन्दुरायामिति
प्रतीतेरिहाधुनेत्यनयोरेकस्याधिकरणत्वेनान्यस्यावच्छेदकत्वेनोल्लेखान्न प्रयोग इति ग्रन्था-
न्तरेषु विस्तरः । ईदृशपरिच्छेदाभावो नाम तत्प्रतियोगित्वाभावः प्रतियोगित्वसं-
बन्धेन तयोरभावो वा । तद्वतीत्यर्थः । तदुक्तं सौरसंहितायां 'पुमानाकाशवंव्यापी
खातिरिक्तं मृषा यतः । देशतः कालतश्चापि ह्यनन्तो वस्तुतः स्मृत' इति । अनन्तश-
१३

१४६ ललितासहस्रनाम ।
सरस्वती शास्त्रमयी गुहाम्बा गुह्यरूपिणी ॥ १८८ ॥
न्दस्य परिच्छेदाभाववानित्यर्थः । नन्वत्र वस्तुतः परिच्छेदाभावोऽपि स्मर्यते । अस्तिहि
अयमयं नेति प्रतीतिविषयोऽन्योन्याभावो नाम वस्तुतः परिच्छेदः । तत्प्रतियोगित्वा-
भावः किमिति नोक्त इति चेत् । तस्य वादविप्रतिपत्तिविषयत्वेन बहुभिर्नामभिः
समर्थयिष्यमाणत्वेन पृथङ्निर्देश्यमानत्वादिति गृहाण । तदेवाह सर्वगा । सर्वे वस्तुमात्रं
गच्छत्यभेदेन प्राप्नोतीति सर्वगा । 'अन्तात्यन्ताध्वे'त्यादिना डः । तदुक्तं वराह-
पुराणे 'त्रिमूर्तिषु सृष्टिनामिकां श्वेतपर्वते तपश्चरन्तीं प्रति ब्रह्मणा वरो व्रियतामित्युक्ते
देव्या वचनं 'भगवन्नेकदेशेऽहं नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे
सर्वगत्वमभीप्सती । एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा सृष्ट्यै देव्यै प्रजापतिः । उवाच सर्वरूपे त्वं
सर्वगासि भविष्यसी'ति । अत्र सर्वगत्वविवरणरूपस्य सर्वरूपे इति संबोधनस्य
सर्वाभिन्ने इत्यर्थकत्वात्परिकराङ्कुरालंकारः । सर्वाभिन्नत्वं च सिद्धमेवेत्यसीत्युक्तम् ।
अतएव साध्यत्वद्योतकस्य भविष्यसीत्यस्य सर्वक्षेत्रेषु तव सगुणमूर्तयो भविष्यन्ती-
त्येतत्परत्वम् । अतः सर्वक्षेत्रेषु विद्यमानेत्यप्यर्थः । सर्वान्तर्यामिणीति वा । ईदृशार्थत्र-
यमप्यभिप्रेत्योक्तं देवीपुराणे 'देव्या वा एष सिद्धान्तः परमार्था महामते । एषा
वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गाश्चैव न संशयः । देव्या व्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
ईज्यते पूज्यते देवी अन्नपानात्मिका च सा । सर्वत्र शांकरी देवी तनुभिर्नामभिश्च
सा । वृक्षेषूर्व्यां तथा वायौ व्योम्न्यप्स्वग्नौ च सर्वगा । एवंविधा ह्यसौ देवी सदा
पूज्या विधानतः । ईदृशीं वेत्ति यस्त्वेनां स तस्यामेव लीयत'इति । ननु नित्यत्वा-
नित्यत्वजडत्वचित्त्वादिविरुद्धधर्मसमावेशात्कथमन्योन्याभावप्रतियोगित्वस्य ब्रह्मण्यभाव
इत्यत आह । सर्वमोहिनी सर्वान्प्राकृतजनान् भेदभाने सत्यत्वं मन्यमानान् मोहयति
अद्वैतविषयकज्ञानविधुरान् कुरुते इति तथा । ब्रह्मणो जगतश्च भेदभानस्य मोहमात्र-
त्वाद्वस्तुतोऽपरिच्छेद्यत्वे न कापि क्षतिरिति भावः । उक्तंच कूर्मपुराणे शिवेन 'इयं
सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत् ।
अनयैतज्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि द्विजश्रेष्ठाः सृजामि विसृजामि चे'ति ।
अत्रैव हिमवन्तंप्रति देवीवचनम् 'यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोकेऽस्मिन्विविधानि तु ।
श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि द्वैतवादरतानि च । कापालं भैरवं चैव शाकलं गौतमं मतम् । एवं-
विधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु । ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीव मानवान् ।
मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तर'इति । सूतसंहितायामपि 'प्रसादहीनाः पा-
पिष्ठा मोहिता मायया जनाः । नैव जानन्ति देवेशं जन्मनाशादिपीडिता'इति । सर्वे
त्रैलोक्यं मोहयतीति वा । त्रैलोक्यमोहनचक्रविद्योभयरूपेति यावत् । ननु घटपटयोर्भ-
दभानस्यापि तुल्यन्यायेन मोहमात्रत्वात्तयोरप्यभेद एवास्त्वत. आह—सरस्वती ।
ज्ञानाभिमानिनी देवता ज्ञानसमुद्ररूपेत्यर्थः । विषयानवच्छिन्नज्ञानरूपेति यावत् । घटा-
दिजडपदार्थनिर्णये मोहस्यायोगेपि 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव' इति वच-

...
Wait! Where is 'वि'?
Is there a 'वि' at all?!
Let's look at the letters before 'कारेत्यप्यर्थः':
Wait! Look at the letters:
Is it: "विकारेत्यप्यर्थः"?
Letters:
? - ? - क - ा - र - े - त् - य - प ्य - र्थ - ः
Wait: ... क - ा - र - े - त् - य - प ्य - र्थ - ः = ...कारेत्यप्यर्थः!
What is before 'कारेत्यप्यर्थः'?
There are TWO syllables before 'कारेत्यप्यर्थः'!
Wait, let's look:
There is a letter, then 'वि'?
No! Look at:
Letter 1, Letter 2:
Wait! Is Letter 2 'वि'?
No, look at Letter 2: it has 'क', 'ा': 'का'!
Before 'का', what is there?
There is: 'वि'!
Before 'वि', what is there?
There is: a letter!
Wait! Let's look really closely at L14:
First glyph: a loop on the left, then... wait!
Could it be 'ख'?
If it's 'ख', then 'खविकारेत्यप्यर्थः' or 'खविकार...'?
Wait! Look at L13:
"-लाञ्छा-" and L14: "खविकारेत्यप्यर्थः

१४८ ललितासहस्रनाम ।
सर्वोपाधिविनिर्मुक्ता सदाशिवपतिव्रता ।
संप्रदायेश्वरी साध्वी गुरुमण्डलरूपिणी ॥ १८९ ॥
इति वा । तदुक्तं कौर्मे विभूतियोगवर्णनावसरे 'सर्वोपनिषदां देवि गुह्योपनिषदुच्यसे'
इति ॥ १८८ ॥ ननु तर्हि शास्त्रद्वयप्रामाण्यात् भेदाभेदप्रसक्तिरिति नाद्वैतं सिध्ये-
दित्यत आह । सर्वैः स्कन्दजनकत्वच्छायातपत्त्वादिभिरुपाधिभिः सखण्डैरखण्डैश्च
धर्मैर्विशिष्य निःशेषेण मुक्ता त्यक्ता धर्मसंबन्धशून्या । ततश्च धर्माणां स्वसंबन्धा-
भाववति भासमानः संबन्धः शुक्तौ रजततादात्म्यमिव मिथ्यैवेति शास्त्रस्य सत्यावे-
दकत्वरूपप्रामाण्यनिर्वाहाय सर्वेषां वेदान्तानामद्वैते पारमार्थिके परब्रह्मणि साक्षा-
त्परंपरया वा तात्पर्यस्य वक्तव्यत्वाद्भेदप्रतिपादकशास्त्रस्य पञ्चषाङ्गुलग्रासावेदकोपरा-
गशास्त्रस्येव व्यावहारिकदृष्ट्यैव प्रवृत्तिरिति न भेदाभेदयोः समकक्ष्यतेति भावः ।
तार्किकप्रसिद्धोपाधिशून्या तादृशसद्धेतुगम्येति वा । नन्वेवंसति त्रिपुरसुन्दर्याः शक्ति-
रूपत्वात्तस्याश्च पराहन्ताधर्मरूपत्वाविशेषेण मिथ्यात्वप्रसङ्ग इत्यत आह—सदेति ।
शिव एव पतिरिति व्रतं नियमः सदा सार्वकालिको यस्याः । शिवस्य पत्नीत्वं
शिववदेव सदातनं कालत्रयाबाध्यमिति यावत् । इतरे तु पदार्थाः कल्पितास्तेषु
धर्मत्वमपि दृश्यत्वाविशेषात्कल्पितमेव । शक्तौ तु धर्मत्वमात्रं कल्पितं नतु शक्ति-
रपि कल्पिता । अतएव सा ब्रह्मकोटिरिति भावः । सदाशिवस्य पतिव्रतेति वा ।
ननु कथमेतदवगम्यते । पराहन्तातिरिक्ता एव धर्माः कल्पिता इति । प्रत्युत विनि-
गमनाविरहेण सर्वेषामेव धर्माणां मिथ्यात्वमेव वा (ऽसत्यत्वमेव) वा स्यादित्यत आह ।
सम्यक् शिष्येभ्यः प्रदीयते इति संप्रदायः । तत्रेश्वरी समर्था समर्थनक्षमा ।
न्यायैः संप्रदायेन चैतदवगम्यत इत्यर्थः । यथा हि निर्धर्मके ब्रह्मणि वियदादयो
धर्माः कल्पिताः वियदाद्यवच्छिन्नेऽपि चैतन्ये पुनःशब्दविषयत्वद्रव्यत्वधर्मत्वादयस्तद-
वच्छिन्नचैतन्येऽपि पुनर्धर्मत्वादयः कल्पितास्तथा धर्मत्वस्यापि धर्मित्वस्येव दृश्यस्य
निर्धर्मकेऽपि ब्रह्मणि सुकल्पत्वादेकस्यैव धर्मधर्मिभावे न्यायेनैव सिद्धे तत्र शिवएव
धर्मी शक्तिरेव धर्म इति तु संप्रदायादवगन्तव्यमिति भावः । ब्रह्मैव शक्यप्रपञ्च-
प्रतियोगित्वेन शक्तिरित्युच्यत इति सांप्रदायिकाः । संप्रदायसंज्ञको मन्त्रार्थोऽपि
योगिनीहृदये दत्तात्रेयसंहितायां च प्रसिद्धः । सच कादिविद्यायामेव स्वरस इति तु वरि-
वस्यारहस्य एवोपपादितमस्माभिः । तदीश्वरीत्यर्थो वा । युक्तं चैतदित्याह । साधु
उचितं । दाहकत्वादिशक्तेर्वह्निधर्मताया एव लोके दर्शनात्पराहन्ताशक्तेर्धर्मत्वमेव
वक्तुमुचितमिति भावः । नपुंसकमिदं नाम । तेन साधुनेदम् इति प्रयोगः । तेन
साध्वी सद्गतिदायिनीत्यनेन न पौनरुक्त्यम् । तस्य धर्मस्य द्वे रूपे इत्याह । ई तुर्यस्व-
रूपमेकाक्षरं कामकलासंज्ञकमिदं नाम । विष्णुपरात्प्रथमस्वररूपादकारात् अस्य
भगिनी ई इति विग्रहे पुंयोगलक्षणे ङीषि 'यस्येतिचे'त्यकारलोपेऽवशिष्टात्प्रत्ययमात्रा-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १४९
कुलोत्तीर्णा भगाराध्या माया मधुमती मही ।
त्परतः प्राप्तस्य सुपो हल्ङ्यादिना लोपे रूपसिद्धिः । यैनम इति प्रयोगः न पुन-
र्भार्याभर्तृभाव एव पुंयोगः । पितृपुत्रीभावस्यापि पुंयोगपदेन स्वीकृतत्वात् । सुभद्रा
वसुदेवी स्यादिति । 'नारायणीसहचरायनमः शिवायै' त्यत्र नारायणस्य भगिनीत्येव
व्याख्यानाच्च । एवं शक्रदुहितरि जयन्तस्य भगिनीति व्युत्पत्त्यैव जयन्तीति प्रसि-
द्धेश्च । एकस्मिन्धर्मिणि स्थितयोर्द्वयोर्धर्मयोः सोदरताया एव युक्तत्वात् । विष्णुसं-
बन्धिभगिनीत्वविशिष्टेलक्षरार्थः । विष्णुरूपा तद्भगिनीरूपा चेति यावत् । एकमेव
ब्रह्म धर्मो धर्मीति रूपद्वयं प्रापत् । तत्र धर्मः पुनः पुमान्स्त्रीति द्विधाभवत् । तत्र
स्त्री परशिवमहिषीत्वं पुमान् विष्णुः सकलजगदुपादानतां प्रापत् । एतत्रयमपि
मिलित्वैकमखण्डं ब्रह्मेति शैवमतप्रक्रिया कूर्मपुराणानुयायिनी रत्नत्रयपरीक्षायां दीक्षि-
तैर्विस्तरेण निरूपितानुसंधेया । अस्याश्च कामकलायाः स्वरूपं 'शून्याकाराद्विसर्गान्ता-
द्विन्दुप्रस्यन्दसंवित्' इत्यादिना वामकेश्वरतन्त्रे 'ईकाराद्विश्वकर्त्रीयं माया तुर्यात्मिका
प्रिया'इत्यादिना ज्ञानार्णवे 'ईकारः समनुर्ज्ञेयो रक्तवर्णः प्रतापवा' नित्यादिना वायु-
पुराणे च कामकलाविलासादौ च प्रपञ्चितम् । सौन्दर्यलहर्यो 'मुखं बिन्दुं कृत्वे'ति
श्लोके स्पष्टकल्पमुक्तं भगवत्पादैः । तत्स्वरूपनिष्कर्षस्तु तन्मुखादेवावुनुसंधेयो रहस्यतम-
त्वादित्याह । गुरवः परमशिवादिखस्वगुरुपर्यन्तास्तेषां मण्डलं परम्परा सैव
रूपं निरूपणमस्याः अविच्छिन्नगुरुपारंपर्यक्रमागतमिदं रहस्यं नतु पुस्तके लिख्यत
इति भावः । अतएवोक्तं योगिनीहृदये 'कर्णात्कर्णोपदेशेन संप्राप्तमवनीतल' इति
॥ १८९ ॥ रहस्यत्वमेव चतुर्भिराह । कुलमिन्द्रियस समूहमुत्तीर्णा अतिक्रान्ता । तैरग-
म्यत्वात् । भगे सवितृमण्डले आराध्योपास्या । सवितृमण्डलस्य रहस्योपास्यधिकर-
णत्वात् । भगेन एकारेण वाराध्या 'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मक'मिति
वचनात् । प्रसिद्धतरस्याप्यप्रकटीकरणानुकूला शक्तिर्माया । देवी पुराणे तु 'विचि-
त्रकार्यकरणा अचिन्तितफलप्रदा । खपेन्द्रजालवल्लोके माया तेन प्रकीर्तिते'त्युक्तम् ।
इदमेव च विस्तरेणोक्तं वराहपुराणे पृथिवींप्रति विष्णुवाक्यम् 'पर्जन्यो वर्षते तत्र
जलपूरश्च जायते । दिशो निर्जलतं यान्ति सैषा माया मम प्रिये । सोमोऽपक्षीयते
पक्षे पक्षे चापि विवर्धते । अमायां दृश्यते नैव मायेयं मम सुन्दरि ।' इत्यारभ्य
'मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले । प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च हरामि
चे'त्यन्तैः सप्तत्रिंशता श्लोकैर्विचित्रकार्यकर्तृत्वं स्वावच्छेदिकाया मायाया एवेति प्रति-
पादितं । तादृशकार्यमेव च मायापदशक्यतावच्छेदकं । भक्तितन्त्रे तु 'तच्छक्ति-
र्माया जडसामान्या'दिति सूत्रे भगवतः शक्तिरेव मायेत्युक्तम् । मधु मद्यं पुष्परसः
क्षौद्रं वा पूजनादिसमये तद्वती । 'महल्यै वा एतद्देवतायै रूपं यन्मध्वि'ति श्रुतेः ।
यद्वा 'आदित्यो वै देवमध्वि'तिश्रुतौ विहितमधुमत्याख्यविद्याविशेषरूपा । अथवा

:
Is it सर्वे or सर्वं?
Look at the letter: स र् वे -> it has an e-matra: सर्वे!
Wait, in Sanskrit usually महद्व्याप्य स्थिता सर्वं महीति or सर्वे?
Here it clearly has an e-matra: सर्वे.

Line 11:
महीति प्रकृतिर्मते'त्युक्तम् । गणस्य प्रमथादेर्गजाननस्य वाम्बा । गुह्यकैर्देवविशेषैरज्ञात-

Line 12:
रहस्यस्थले वा आराध्या । कोमलानि सुकुमाराण्यङ्गानि यस्याः । गुरुः प्रियो यस्याः ।
Wait, is it "वा आराध्या" or "वाराध्या"?
Look at line 12: "रहस्यस्थले वा आराध्या ।" There is a clear space between 'वा' and 'आराध्या'.

Line 13:
गुरुपत्‍न्यभिन्ना वा। जगद्गुरोः शिवस्य पत्नी वा ॥१९०॥ कारकपारतन्त्र्यमन्तरेणैव सर्वक-
Wait, look at गुरुपत्‍न्यभिन्ना:
Is it गुरुपत्‍न्यभिन्ना?
ग (ga) + ु = गु
रु = ru
प = pa
त् = t
न्य = nya with an i-matra? Wait, गुरुपत्‍न्यभिन्ना or `गुरुपत्‍

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १५१
नामपारायणप्रीता नन्दिविद्या नटेश्वरी ॥ १९२ ॥
मिथ्याजगदधिष्ठाना मुक्तिदा मुक्तिरूपिणी ।
कोरको वा । 'कलिका कोरकः पुमा'निति कोशः । प्रेम स्नेहो भक्तिरेव स्वरूपं
यस्याः । आयुर्घृतमितिवद्रूपाभिव्यक्तिजनकेपि रूपपदप्रयोगः । प्रियं करोतीति प्रियं-
करी अआईईत्यारभ्य क्षःक्षा इत्यन्तानि भगवत्या नामानि । अकार एकः ककारादयः
पञ्चत्रिंशच्चेत्येवं षट्त्रिंशदक्षराणि । षट्त्रिंशद्धर्मरूपाणि तेष्वेकैकस्य षोडशभिः स्वरैर्योगे
क्रमेण तावन्तो मासाः । तेन षट्सप्तत्युत्तराणि पञ्चशतानि वर्णानि भवन्ति । एतानि
प्रथमाक्षराणि । एष्वेकैकं प्रथमं कृत्वा द्वितीयवर्णस्थाने षट्त्रिंशत् क्रमेण निक्षिपेत् ।
अन्ते च आई इति पल्लवं योजयेत् । ततश्च विंशतिसहस्राणि सप्तशतानि षट्त्रिंशच्च
नामानि भवन्ति । तदुक्तं 'आईपल्लवितैः परस्परयुतैर्द्वित्रिक्रमाद्यक्षरैः कादिक्षान्तगतैः
खरादिभिरथ क्षान्तैश्च तैः सस्वरैः । नामानि त्रिपुरे भवन्ति खलु यान्यत्यन्तगोप्यानि
ते तेभ्यो भैरवपत्नि विंशतिसहस्रेभ्यः परेभ्यो नम' इति । देवीभागवतेऽपि तृतीय-
स्कन्धे 'अकारादिक्षकारान्तैः स्वरैर्वर्गैश्च योजितैः । असंख्येयानि नामानि भवन्ति
रघुनन्दने'ति । तेषां च पारायणं पञ्चधोक्तं कादिमते 'दिनतो वारतः पक्षान्मासात्षट्-
त्रिंशता दिनै'रित्यादिना । तदिदं नामपारायणाख्यं कर्म । सहस्रनामपाठेपि च
तथा । योगरूढ्या पूर्वस्यैव यौगिकवृत्त्या परस्याप्युपस्थितेः । ताभ्यां प्रीता । 'मामर्च-
यतु वा मा वा विद्यां जपतु वा नवा । कीर्तयेन्नामसाहस्रमिदं मत्प्रीतये सदे'ति वचनात् ।
नन्दिनो नन्दिकेश्वरस्य विद्या तदुपासितविद्या नटेश्वरस्य चिदम्बरनटस्येयं तदनुकारिणी ।
यदाहुरभियुक्ताः 'जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालक्तका-
भाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्गः । भर्तुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनूस्वच्छलावण्यवापी-
संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवोद्दण्डपादो भवान्या' इति ॥ १९२ ॥ मिथ्यारूपस्य
जगतोऽधिष्ठानं भानाधिकरणं रजतस्येव शुक्तिः । 'मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमा-
र्थतः' । 'नेह नानास्ति किंचने'त्यादिश्रुतेः । 'सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनात-
न'मिति देवीभागवतात् । 'यत्र त्रिसर्गो मृषे'ति विष्णुभागवताच्च । गुणत्रयापचय-
विवक्षया स्त्रीलिङ्गम् । यद्वा अधिष्ठानशब्द एवाधिष्ठानपरः । ततश्च जगदधिष्ठानरूपं
ब्रह्मैव अनः प्राणो यस्या इति विग्रहः । यद्वा अधिष्ठानशब्दो मत्वर्थीयाच्प्रत्यये-
नाधेयपरः । तेन मिथ्याजगदधिष्ठानमधिष्ठितं यस्या इति विग्रहः । वस्तुतस्तु जगतो
ब्रह्मपरिणामकत्वं स्वीकुर्वतां तान्त्रिकाणां मते जगतः सत्यत्वमेव मृद्धटयोरिव ब्रह्म-
जगतोरत्यन्ताभेदेन ब्रह्मणः सत्यत्वेन जगतोऽपि सत्यत्वावश्यंभावात् भेदमात्रस्य
मिथ्यात्वस्वीकारेणाद्वैतश्रुतीनामखिलानां निर्वाहः । भेदस्य मिथ्यात्वादेव भेदघटि-
ताधाराधेयभावसंबन्धोऽपि मिथ्यैव । तावन्मात्रेणैवाविरोघे सर्वस्य जगतो मिथ्यात्व-
कल्पनं तु वेदान्तिनामनर्थकमेवेति शांभवानन्दकल्पलतायां विस्तरः । ततश्च मिथ्या-

१५२ ललितासहस्रनाम ।
लास्यप्रिया लयकरी लज्जा रम्भादिवन्दिता ॥ १९३ ॥
भवदावसुधावृष्टिः पापारण्यदवानला ।
दौर्भाग्यतूलवातूला जराध्वान्तरविप्रभा ॥ १९४ ॥
भूतं जगतोऽधिष्ठानं भेदघटितसंबन्धेनावस्थितैर्यस्यामिति विग्रहात् स्त्रीलिङ्गतोपपत्तिः ॥
अथ परिभाषामण्डले त्रिचत्वारिंशन्नामानि विभजते । गौः शैवे विरते
चतुरङ्गित्तनुर्द्विश्चतुर्बलं नेतुः । द्विर्मे गङ्गामाता रजश्चतुर्भावजलमदा-
द्भावैः ॥ २७ ॥ अत्र नकाराभ्यां दशाक्षरे नामनी ॥ मुक्तिं मोक्षं ददातीति
मुक्तिदा । तथाच श्रीकूर्मपुराणे 'तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छेत्पार्वतीं परमेश्वरीम् । आश्रये-
त्सर्वभूतानामात्मभूतां शिवात्मिका'मिति । शिवपुराणेऽपि 'नामानि ये महेशस्य गृण-
न्त्यज्ञानतोपिवा । तेषामपि शिवो मुक्तिं ददाति किमतः पर'मिति । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि-
'येऽर्चयन्ति परां शक्तिं विधिनाविधिनापि वा । न ते संसारिणो नूनं मुक्ता एव न
संशय'इति । मुक्तिरेव रूपमस्याः । अविद्यानिवृत्तेर्ध्वंसरूपत्वे पञ्चमप्रकाररूपत्वे वा
परमपुरुषार्थत्वानापत्त्या तदुपलक्षितस्वात्मानन्दस्यैव मोक्षताया वक्तव्यत्वात् । उक्तंच
सौरसंहितायां चतुर्दशेऽध्याये 'अथ मुक्तेः स्वरूपं ते प्रवक्ष्यामि समासतः । यज्ज्ञानेन
परा मुक्तिः सिध्यत्यखिलदेहिना'मित्युपक्रम्य ज्ञानस्य तत्र कारकहेतुतां 'ज्ञानं न
कारकं विद्धोद्बोधकं खलु केवल'मित्यादिना निरस्य 'कार्यद्रव्यतया नैव स्थिता भवि-
तुमर्हती'त्यादिना मुक्तेर्द्रव्यगुणकर्मसामान्याद्यात्मतामपि निरस्य 'अतः साक्षात्परा
मुक्तिः स्वात्मभूतैव केवल'मित्यादिना सिद्धान्तं संसाध्य 'तस्मादात्मस्वरूपैव परा
मुक्तिरविद्यया । तिरोभूता विशुद्धस्य विद्यया व्यज्यतेऽनघे' त्युपसंहारात् । लास्यं
नर्तनं प्रियं यस्याः । लयश्चित्तावस्थाविशेषः । 'दशध्यानसमो लय'इति वचनात् ।
तालैर्नृत्यगीतयोः समकालपरिच्छेदो वा लयः तस्य करी कर्त्री । 'या देवी सर्व-
भूतेषु लज्जारूपेण संस्थिते'ति स्मरणाल्लज्जा । हल्लेखाबीजरूपा वा । रम्भोर्वश्यादि-
भिरप्सरोभिर्वन्दिता ॥ १९३ ॥ भवः संसार एव दावो वनवह्निस्तस्य शामकत्वा-
त्सुधावृष्टिः पीयूषवर्षमिव । भवः संसार एव दावोऽरण्यं । 'दवदावौ वनारण्यवह्नी'
इत्यमरः । तस्य पुङ्खानुपुङ्खतयोज्जीवनात्पीयूषवृष्टिरिवेति वा । भवं परशिवं दत्ते वसु
रत्नं धनं च धत्ते एतादृशी वृष्टिरिति त्रिपदं नाम वा । भोगमोक्षप्रदेति यावत् ।
उक्तंच रुद्रयामले मङ्गलराजस्तवे 'यत्रास्ति भोगो नतु तत्र मोक्षो यत्रास्ति मोक्षो
नतु तत्र भोगः । श्रीसुन्दरीसाधकपुंगवानां भोगश्च मोक्षश्च करस्थ एवे'ति ।
पापान्येवारण्यानि दुःखजनकत्वात् । तेषां दवानल इव नाशकत्वात् । पापारण्यानां
दवानलो यस्या नाम सेति वा । तदुक्तं बृहन्नारदीये 'गङ्गायाः परमं नाम पापार-
ण्यदवानलः । भवव्याधिहरी गङ्गा तस्मात्सेव्या प्रयत्नतः'इति । यद्वा पापारण्यानां
ये दवाः दावामयो नाशनोपायभूता उपास्त्यादयस्तेषां अनान् प्राणान् लाति आदत्ते

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १५३
भाग्याब्धिचन्द्रिका भक्तचित्तकेकिघनाघना ।
रोगपर्वतदम्भोलिर्मृत्युदारुकुठारिका ॥ १९५ ॥
महेश्वरी महाकाली महाग्रासा महाशना ।
तान् जीवयतीति यावत् । पापापहानि कर्माणि प्रथयतीत्यर्थः । तदुक्तं ब्रह्माण्डे 'कृतस्या-
खिलपापस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । प्रायश्चित्तं परं प्रोक्तं पराशक्तेः पदस्मृति'रिति ।
तत्रैवाध्यायान्तरे 'इदं च शृणु देवेन्द्र रहस्यं परमं महत् । सर्वेषामेव पापानां
यौगपद्येन नाशनम् । भक्तिश्रद्धासमायुक्तः स्नात्वान्तर्जलसंस्थितः । अष्टोत्तरसहस्रं
तु जपेत्पञ्चदशाक्षरीम् । आराध्य परमां शक्तिं मुच्यते सर्वकिल्बिषै'रित्यादि ।
दौर्भाग्यमेव तूलं कार्पासं तस्य वातूल इव वात्येव दूरं निरासिकेति यावत् । 'वातूलः
पुंसि वात्याया'

indented, IT IS THE START OF A PARAGRAPH / SENTENCE!
Wait, why would a paragraph start with ...ीति वा ।?
Because the commentary on the NEXT name starts?
Wait, where is the commentary on "अपर्णा"?
Look at line 5:
पूर्वं तदन्त्यतृतीयकं नाम व्याख्यातमिति न पौनरुक्त्यम् । अपगतमृणं यस्याः
साऽपर्णा ।
AHA! "अपगतमृणं यस्याः साऽपर्णा ।"
This means the commentary on "अपर्णा" starts in the MIDDLE of line 5!
Before "अपर्णा", the text from line 4 to line 5 is explaining the PREVIOUS name!
And what was that previous name?
In verse 195, the last name was:
... महाशना!
And how did the commentary on महाशना begin? It began on page 153!
And on page 153, it explained महाशना one way.
Then on page 154, line 4, it gives another explanation:
...ीति वा । महानपरिमितो ग्रासः कवलो यस्याः । ...
Wait! Why is line 4 indented?
Sometimes in this press, the first line at the top of a page is indented,

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १५५
त्रिवर्गदात्री सुभगा त्र्यम्बका त्रिगुणात्मिका ॥ १९७ ॥
स्वर्गापवर्गदा शुद्धा जपापुष्पनिभाकृतिः ।
ओजोवती द्युतिधरा यज्ञरूपा प्रियव्रता ॥ १९८ ॥
मैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानवैराग्ययोनिषु । यशोवीर्यप्रयत्नेच्छाश्रीधर्मैरविमुक्तिष्वि'ति विश्वः ।
शोभनो भगः सूर्यो यया वा । सौरकार्येषु सर्वेषु तदन्तस्थिताया अस्याः शक्तेरेव
निमित्तत्वात् । तदुक्तं विष्णुपुराणे द्वितीयांशे 'सर्वा शक्तिः परा विष्णोर्ऋग्यजुःसामसं-
ज्ञिता । सैषा त्रयी तपत्यंहो जगतश्च हिनस्ति या । मासि मासि रवैर्यत्र तत्र तत्र हि
सा परा । त्रयीमयी विष्णुशक्तिरवस्थानं करोति वै । ऋचस्तपन्ति पूर्वाह्ने मध्याह्ने
तु यजूंषि वै । बृहद्रथन्तरादीनि सामान्याह्नःक्षये रवौ । मूर्तिरेषा त्रयी विष्णोर्ऋग्यजुः-
सामसंज्ञिता । विष्णुशक्तिरवस्थानं सदादित्ये करोति या । न केवलं रवौ शक्तिर्वै-
ष्णवी सा त्रयीमयी । ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रश्चयमेतत्रयीमयम् । नोदेता नास्तमेता च
कदाचिच्छक्तिरूपधृक् । विष्णुर्विष्णोः पृथक् तस्य गणः सप्तमयोऽप्ययम् । स्तम्भ-
स्थदर्पणस्येव योयमासन्नतां गतः । छायादर्शनसंयोगं स तं प्राप्नोत्यथात्मनः ।
एवं सा वैष्णवी शक्तिर्नैवापैति ततो द्विज । मासानुमासं भास्वन्तमध्यास्ते तत्र
संस्थित'मिति । देवा ऋषयो गन्धर्वा अप्सरसो यक्षाः सर्पा राक्षसाश्चेति सप्तमयो
गणः प्रतिमासं भिद्यमानस्य सूर्यस्योपकरणभूतत्वाद्विद्यते । शक्तिस्तु प्रधानत्वान्न
भिद्यत इति समुदायार्थः । यद्वा लोकत्रयान्तर्गतं सौभाग्यं चरगतमचरगतं वा अस्या
एव रूपमिति सुभगा । अचरगतं तु पद्मपुराणे 'इक्षवस्तरराजं च निष्पावा जीरधा-
न्यके । विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भं कुसुमं तथा । लवणं चेति सौभाग्याष्टकं स्थावर-
मुच्यत'इति । चरास्तु सुवासिन्यः प्रसिद्धा एव । पाद्मएवोक्तं 'त्रिविष्टपसौभाग्यमयीं
मुक्तिमुक्तिप्रदामुमाम् । आराध्य सुभगां भक्त्या नारी वा किं न विन्दतीति' । अत्र
पूर्वे विशेषणद्वयं सुभगापदस्य निरुक्तिमपि ध्वनयति । त्रीण्यम्बकानि नेत्राणि
यस्याः । तदुक्तं देवीपुराणे निर्वचनाध्याये 'सोमसूर्यानलाक्षीणि यन्नेत्राण्यम्बकानि
सा । तेन देवी त्र्यंबकेति मुनिभिः परिकीर्तिते'ति । 'प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्ये'त्युपान्त्य
इकारो न भवति आपः सुपः परत्वात् । त्रयाणां ब्रह्मविष्णुरुद्राणामम्बिका माता वा ।
'अभाषितपुंस्काच्चे'तीलाभावः । अतएवाह त्रिगुणात्मिका सत्वरजस्तमोरूपगुण-
त्रयसाम्यविग्रहा ॥ १९७ ॥ 'यन्न दुःखेन संभिन्नं नच ग्रस्तमनन्तरम् । अभिला-
षोपनीतं यत्तत्सुखं स्वःपदास्पद'मिति श्रुतिप्रसिद्धं क्षयिष्णु सुखं स्वर्गः । नित्यं तु सुखम-
पवर्गः । तदुभयं दत्ते । शुद्धा आविद्यकमालिन्यशून्या । जपापुष्पनिभा ओड्रपुष्पेण
तुल्या आकृतिः स्वरूपं यस्याः । 'आकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुषोरपी'ति विश्वः ।
अत्राकारप्रश्लेषेणाजपेतिपृथक् पदं स्वीकृत्य धराधरासुतेत्येकं पदमित्यपि सुवचम् ।
तत्र अजपा मन्त्रविशेषरूपा । तन्निर्वचनं च दक्षिणामूर्तिसंहितायां 'विना जपेन