ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

११८ ललितासहस्रनाम ।
मणिपूराब्जनिलया वदनत्रयसंयुता ।
वज्रादिकायुधोपेता डामर्यादिभिरावृता ॥ १५३ ॥
रक्तवर्णा मांसनिष्ठा गुडान्नप्रीतमानसा ।
समस्तभक्तसुखदा लाकिन्यम्बास्वरूपिणी ॥ १५४ ॥
आदिर्यासां तासां ठंकारान्तद्वादशशक्तीनामोघेन समूहेन वृता । पत्रेषु वेष्टिता । स्निग्धो
घृतप्लुत ओदनः प्रियो यस्याः । विविधा ईरा वा इरा वा येषां ते वीराः । पक्षद्वयेपि
चमत्कृतवाणीकाः स्तावका इति यावत् । अथवा महावीरं सौमिकः पात्रविशेषः ।
'महावीरं तु विबाधमृजीष'मित्यादिश्रुतिप्रसिद्धः लक्षणया च पानपात्रपरः । तस्मा-
न्मत्वर्थीयोऽच् । ब्रह्मरसामृतपानशीला इतियावत् । अतएवेन्द्रा ब्रह्मविदः । इदमि-
त्यापरोक्ष्येण ये साक्षिणः स्वात्मभूतं ब्रह्माहमस्मीति साक्षात्कुर्वन्ति ते इन्द्राः । तथाच
श्रूयते 'इदमदर्शमिदमदर्शमिति तस्मादिन्द्रो नामे'ति । अथवा 'त्रितयाभोक्ता वीरेश' इति
शिवसूत्रोक्तलक्षणा जाग्रदाद्यवस्थात्रयेपि तुर्यानुसंधानपरा वीरेन्द्राः । उक्तंच वरदराजेन
'वीरेश इति वीराणां भेदव्यसनकारिणाम् । अन्तर्बहिर्विसरतामिन्द्रियाणामधीश्वर' इति ।
अथवा महावीरः प्रह्लाद इन्द्रः शक्रश्च । देवीभागवते चतुर्थस्कन्धे शक्रप्रह्लादयोर्दिव्य-
वर्षशतं युद्धे जाते पश्चादुभाभ्यां स्तुता भगवती द्वयोरपि वरमदादिति कथानकस्म-
रणात् तेभ्यो वरं ददातीति तथा ॥ अथ परिभाषायामेकोनचत्वारिंशन्ना-
मानि विभजते ॥ पञ्चपदी भाविचतुष्पदी द्विचरणीव शंभोर्चाङ्क । चतुर-
द्विवशे पश्चाङ्गिभवे द्वैकं चतुष्पदं च मम ॥ २० ॥ षट्पदीति वक्तव्ये चतुर्णां
द्वयोश्च विभज्योक्तिः छन्दःपूरणाय । एकपदेन द्वादशाक्षरमेकं नाम । अर्धे तावत
एव परिशेषात् ॥ २० ॥ राकिणीनामिकाया अम्बयाः स्वरूपमस्याः ॥ १५२ ॥
मणिपूराख्यं दशदलं नाभौ पद्मं तत्र लाकिन्याख्या योगिनी तिष्ठति । तदुक्तं 'दिक्पत्रे
नाभिपद्मे त्रिवदनविलसद्दंष्ट्रिणीं रक्तवर्णां शक्तिं दंभोलिदण्डावभयमपि भुजैर्धारयन्तीं
महोग्राम् । डामर्याद्यैः परीतां पशुजनभयदां मांसधात्वेकनिष्ठां गौडान्नासक्तचित्तां
सकलसुखकरीं लाकिनीं भावयाम'इति । मणिपूराख्यमब्जं निलयो यस्याः । वदनानां
त्रयेण संयुता । वज्रादिकैश्चतुर्भिरायुधैरुपेता । डामर्याद्याभिः फट्कारिण्यन्ताभि-
र्दशभिः शक्तिभिरावृता ॥ १५३ ॥ रक्तो वर्णो यस्याः । मांसे नितरां तिष्ठति तद्धालभि-
मानित्वेनेति तथा ॥ इति श्रीभासुरानन्दकृते सौभाग्यभास्करे । पञ्चभिः
शतकैरासीत्षष्ठी नाम्ना रुचिः कला ॥ ५०० ॥
इति श्रीललितासहस्रनामभाष्ये पञ्चमशतकं नाम षष्ठी कला ॥ ६ ॥
गुडेन मिश्रमनं गुडान्नं । 'भक्ष्येण मिश्रीकरण'मिति समासः । तेन प्रीतं मानसं
यस्याः । समस्तेभ्यो भक्तेभ्यः सुखं ददातीति तथा । लाकिन्याख्याया अम्बयाः

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ११९
स्वाधिष्ठानाम्बुजगता चतुर्वक्त्रमनोहरा ।
शूलाद्यायुधसंपन्ना पीतवर्णातिगर्विता ॥ १५५ ॥
मेदोनिष्ठा मधुप्रीता बन्धिन्यादिसमन्विता ।
दध्यन्नासक्तहृदया काकिनीरूपधारिणी ॥ १५६ ॥
मूलाधाराम्बुजारूढा पञ्चवक्त्रास्थिसंस्थिता ।
अङ्कुशादिप्रहरणा वरदादिनिषेविता ॥ १५७ ॥
मुद्गौदनासक्तचित्ता साकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
आज्ञाचक्राब्जनिलया शुक्लवर्णा षडानना ॥ १५८ ॥
स्वरूपमस्याः ॥ १५४ ॥ स्वाधिष्ठानाख्ये षड्दले पद्मे काकिन्याख्या योगिनी तिष्ठति ।
तदुक्तम् 'स्वाधिष्ठानाख्यपद्मे रसदललसिते वेदवक्त्रां त्रिनेत्रां हस्ताभ्यां धारयन्तीं
त्रिशिखगुणकपालाभ्यान्यात्तगर्वाम् । मेदोधामुत्प्रतिष्ठामलिमदमुदितां बन्धिनीमुख्य-
युक्तां पीतां दध्योदनेष्टामभिमतफलदां काकिनीं भावयाम' इति । स्वाधिष्ठानाख्य-
मम्बुजं गता प्राप्ता । चतुर्भिर्वक्त्रैर्मनोहरा रुचिरा । शूलादिभिरुक्तसंख्याकायुधैः
संपन्ना । पीतो वर्णो यस्याः सा । अतीव सौन्दर्यादिकृतो गर्वो यस्याः । संजातो गर्वधा-
तोर्निष्ठाया वातिगर्विता ॥ १५५ ॥ मेदसि धातुविशेषे निष्ठा स्थितिर्यस्याः । मधुना
मद्येन क्षौद्रेण वा प्रीता । तथाच श्रुतिः 'यन्मधुना जुहोति महतीमेव तद्देवतां प्रीणा-
ती'ति । महादेवीं प्रीणयतीत्यर्थः । बन्धिन्यादिभिर्लम्बोष्ठ्यन्ताभिः षड्भिः सम-
न्विता । दध्ना अन्नं दध्यन्नं । 'अन्नेन व्यञ्जन'मिति समासः । दधिसिक्त ओदन
इतियावत् तस्मिन्नासक्तं हृदयं यस्याः । काकिन्या रूपं स्वरूपं धारयतीति तथा
॥ १५६ ॥ मूलाधाराख्ये चतुर्दले कमले साकिन्याख्या योगिनी तिष्ठति । तदुक्तं
'मूलाधारस्थपद्मे श्रुतिदललसिते पञ्चवक्त्रां त्रिनेत्रां धूम्राभामस्थिसंस्थां सृणिमपि कमलं
पुस्तकं ज्ञानमुद्राम् । बिभ्राणां बाहुदण्डैः सुललितवरदापूर्वशक्त्या वृतां तां मुद्गान्नास-
क्तचित्तां मधुमदमुदितां साकिनीं भावयाम'इति । मूलाधार,ख्येऽम्बुजे आरूढा
तत्कर्णिकायां स्थिता । पञ्चसंख्यानि वक्त्राणि यस्याः । अस्थि अस्थिषु वा संस्थिता ।
अङ्कुशादीनि चत्वारि प्रहरणानि यस्याः । वरदादिभिः सरखल्यन्ताभिश्चतसृभिः शक्ति-
भिर्निषेविता ॥ १५७ ॥ मुद्गसूपमिश्र ओदने आसक्तं चित्तं यस्याः । तल्लक्षणं च कुमार-
संहितायां 'सुशालितण्डुलप्रस्थं तदर्थं मुद्गभिन्नकम् । चतुःपलं गुडं प्रोक्तं तन्मानं नालि-
केरकम् । मुष्टिमात्रं मरीचं स्यात्तदर्थं सैन्धवं रजः । तदर्थं जीरकं विद्यात्कुडवं गोघृतं
विदुः । गोक्षीरेण खमात्रेण संयोज्या कमलासनं । मन्दामिपचनादेव सिद्धान्नमिदमु-
त्तम'मिति । साकिन्यम्बायाः स्वरूपमस्याः भ्रूमध्ये आज्ञाचक्रं नाम द्विदलं पद्मं तत्र
हाकिन्याख्या योगिनी तिष्ठति । तदुक्तं 'भ्रूमध्ये बिन्दुपद्मे दलयुगकलिते शुक्लवर्णां
कराब्जैर्बिभ्राणां ज्ञानमुद्रां डमरुकममलामक्षमालां कपालम् । षड्चक्राधारमध्यां

१२० ललितासहस्रनाम ।
मज्जासंस्था हंसवती मुख्यशक्तिसमन्विता ।
हरिद्रान्नैकरसिका हाकिनीरूपधारिणी ॥ १५९ ॥
सहस्रदलपद्मस्था सर्ववर्णोपशोभिता ।
सर्वायुधधरा शुक्लसंस्थिता सर्वतोमुखी ॥ १६० ॥
सर्वौदनप्रीतचित्ता याकिन्यम्बारूपिणी ।
स्वाहा स्वधा मतिर्मेधा श्रुतिस्मृतिरनुत्तमा ॥ १६१ ॥
त्रिनयनलसितां हंसवत्यादियुक्तां हारिद्रान्नैकसक्तां सकलसुखकरीं हाकिनीं भावयाम'इति ।
आज्ञाचक्राब्जमेव निलयो यस्याः । शुक्लो वर्णो यस्याः । षट्संख्यान्याननानियस्याः
॥ १५८॥ मज्जशब्दो नकारान्तः पुंलिङ्गः । 'सारो मज्जा नरी'त्यमरात् । तदुत्तरमाङ्प्रश्लेषेण
मज्जि आसमन्तात्सम्यक् तिष्ठतीति विग्रहे मज्जधात्वभिमानिनीत्यर्थः । आवन्तो वा
मज्जाशब्दः । तथा 'चिद्विल्वफलमज्जेयं' 'चिन्मज्जारूपमखिलं निजमज्जाचमत्कृति'रित्यादे-
र्ज्ञानवासिष्ठे प्रयोगात् । 'मज्जा स्यान्मज्जया सह'तिकोशाच्च टाबन्तएव वा । तेन नाङ्-
प्रश्लेषः । मुखे भवा मुख्या हंसवत्येव मुख्या आदिर्ययोस्ताभ्यां शक्तिभ्यां हंसवती-
क्षमावतीभ्यां समन्विता । हरिद्रामिश्रेऽन्ने एको मुख्यो रसो रसवत्ता बुद्धिः प्रीतिर्यस्याः ।
हाकिन्याख्याया देव्या रूपं धारयितुं शीलमिति तथा ॥ १५९ ॥ ब्रह्मरन्ध्रे सहस्रदलं
पद्मं तत्र याकिन्याख्या योगिनी तिष्ठति । तदुक्तं 'मुण्डव्योमस्थपद्मे दशशतदलके
कर्णिकाचन्द्रसंस्थां रेतोनिष्ठां समस्तायुधकलितकरां सर्वतोवक्त्रपद्माम् । आदिक्षान्ता-
र्णशक्तिप्रकटपरिवृतां सर्ववर्णां भवानीं सर्वान्नासक्तचित्तां परशिवरसिकां याकिनीं भाव-
याम'इति । सहस्रदले पद्मे तिष्ठतीति तथा । सर्वैर्वर्णैः पाटलश्यामरक्तपीतादिरूपै-
रुपशोभिता । चित्रवर्णेति यावत् । यद्वा सर्वाण्यकारादिक्षकारान्तानि वर्णा अक्षराणि
यासां ताभिरमृतादिक्षमावसान्ताभिः पञ्चाशच्छक्तिभिरुप समीपे दलेषु शोभिता आवृता
अनुलोमविलोमरीत्या शतसंख्याभिस्ताभिर्दशवारं दलेषु स्थिताभिः परिवृतेतियावत् ।
उपशब्दस्योक्तपरिभाषया दशसंख्याबोधकत्वासंभवाच्च । अतएव योगिनीन्यासे दश-
वारं तासां न्यासं केचिदिच्छन्ति । सर्वेषामायुधानां धरा धारयित्री । 'सहस्राणि
सहस्रधा बाह्वोस्तव हेतय'इति श्रुतेः । शुक्रे वीर्याख्यधातौ सम्यक् तदभिमानित्वेन
स्थिता । भविष्योत्तरपुराणे रमणकालीनध्यानविशेषः शुक्रसंज्ञः कथितस्तत्र स्थिता
वा । सर्वतः सर्वासु दिक्षु मुखानि यस्याः सा । 'सर्वतोक्षिशिरोमुख'मितिवचनात्
॥ १६० ॥ अथ परिभाषायां द्वात्रिंशन्नामानि विभजते । हेदाराः फलरे-
खारम्भविवादे तर्मोशोस्ति । खेदो देहे भीष्मो देवे वा त्र्यङ्गुलिङ्गफले
॥ २१ ॥ सर्वैः पायसादिभिर्हरिद्रान्नान्तैर्विशेषादन्यविधैरप्योदनैः प्रीतं तुष्टं चित्तं
यस्याः । याकिन्याख्याया अम्बायाः स्वरूपमस्याः । एवं योगिनीस्वरूपतया वर्णयित्वा
प्रकारान्तरैरपि वर्णयितुमारभते—स्वाहास्वधेत्यादिना । 'स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषदवौ-

षड्वषट्स्वधे'तिकोशादुद्देश्यकद्रव्यत्यागवचनौ स्वाहास्वधाशब्दौ । तदर्थरूपापि देव्येव ।
तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे 'सोमसंस्था हविःसंस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः । तास्त्वदुच्चा-
रणाद्देवि क्रियन्ते ब्रह्मवादिभि'रिति । अन्यत्रापि 'यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं
प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि । स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमतएव
जनैः स्वधा च' । अस्मिन्पक्षेऽनयोरव्ययत्वात्स्वाहानमः स्वधानम इति प्रयोगः ।
तन्त्रशक्तौ प्रपञ्चसारे 'खेति खर्गे खेति चात्मा प्रदिष्टो हेत्याहेती हेति विद्याद्विती च ।
खर्गात्मा च स्वात्मना सामशाखा वहेर्जाया हूयते यत्र सर्व'मिति । 'सैषा ते वागित्यब्र-
वीदि'ति तैत्तिरीयश्रुतौ स्वाहापदस्य स्वीया वागित्यर्थ उक्तः । सामब्राह्मणे स्वाहा कत्य-
क्षरेत्यादिप्रश्नात्त

पुण्यकीर्तिः पुण्यलभ्या पुण्यश्रवणकीर्तना ।
पुलोमजार्चिता बन्धमोचनी बन्धुरालका ॥ १६२ ॥
विमर्शरूपिणी विद्या वियदादिजगत्प्रसूः ।
सर्वव्याधिप्रशमनी सर्वमृत्युनिवारिणी ॥ १६३ ॥
न नुत्ता परप्रेरिता मा बुद्धिरैश्वर्यं वा यस्या इति वा । स्वतन्त्रबुद्धिः सहजैश्वर्या चेति
यावत् ॥ १६१ ॥ पुण्या पुण्यप्रदा कीर्तिर्यस्याः । पुण्यैः प्राक्तनैर्लभ्या । उक्तंच देवीभा-
गवते तृतीयस्कन्धे ‘पश्यन्ति पुण्यपुञ्जा ये ये वेदान्तस्तपस्विनः । रागिणो नैव
पश्यन्ति देवीं भगवतीं शिवा'मिति । पुण्ये विहितकर्मरूपे श्रवणकीर्तने यस्याः ।
षष्ठ्यर्थश्चरित्रद्वारकः संबन्धः । पुलोमतो जातया इन्द्राण्यार्चिता । तथाच देवीभाग-
वते षष्ठस्कन्धे कथा स्मर्यते । नहुषे स्वाराज्यं शासति शक्रप्राप्त्यर्थमिन्द्राण्या भगवत्या-
राधितेति ‘इत्युक्त्वा सा तदा तेन शक्रपत्नी सुमानसा । जग्राह मन्त्रं विधिवद्गुरोर्देव्याः
सुसाधनम् । विद्यां प्राप्य गुरोर्देवी देवीं त्रिपुरसुन्दरीम् । सम्यगाराधयामास
बलिपुष्पार्चनैः शुभै'रित्यादि । बन्धमाविद्यकं मोचयति । कारागृहादपि मोचयति ।
तदुक्तं हरिवंशे अनिरुद्धेन ‘एभिर्नामभिरन्यैश्च कीर्तिता ह्यसि शांकरी । त्वत्प्रसा-
दादविघ्नेन क्षिप्रं मुच्येय बन्धनात् । अवेक्षस्व विशालाक्षि पादौ ते शरणं व्रजे ।
सर्वेषामेव बन्धानां मोक्षाणां कर्तुमर्हसी'त्यारभ्य ‘एवं स्तुता तदा देवी दुर्गा दुर्गपरा-
क्रमा । बद्धं बाणपुरे वीरमनिरुद्धं व्यमोचय'दित्यन्तम् । एवं देवीभागवते षष्ठस्कन्धे
एकावलीनामिका राजकन्या कालकेतुना दानवेन बद्धा यशोवत्या तत्सख्या स्वोपा-
सितभगवतीमन्त्रबलान्मोचितेति कथा स्मर्यते साप्यत्रोदाहर्तव्या । बन्धुरा उन्नता-
नता अलकाश्चूर्णकुन्तला यस्याः । वर्वरालकेति तु संप्रदायागतपाठः । बर्बरशब्दः
संकुचिताग्रह्रस्वकेशेषु रूढः । 'आनीलस्निग्धबर्बरकचाना'मिति ललितास्तवरत्ने प्रयो-
गात् । वर्वरेति पाठेपि स एवार्थः । बावरेत्यपभ्रंशदर्शनाच्च वस्तुतोऽयमेव बहुसंमतः
पाठो न बन्धुरेति ॥ १६२ ॥ प्रकाशात्मकस्य परब्रह्मणः स्वाभाविकं स्फुरणं विमर्श
इत्युच्यते । तदुक्तं सौभाग्यसुधोदये ‘स्वाभाविकी स्फुरत्ता विमर्शरूपास्य विद्यते
शक्तिः । सैव चराचरमखिलं जनयति जगदेतदपि च संहरत'इति । स एव रूपं
शक्तिरस्याः । विमर्शो वाचकः शब्दो वा स एव रूपं निरूपकं निरूप्यं चास्याः ।
तदुक्तं मातृकाविवेके 'वाचकेन विमर्शेन विना किंवा प्रकाश्यते । वाच्येनापि प्रकाशेन
विना किंवा विमृश्यते । तस्माद्विमर्शो विस्फूर्तौ प्रकाशं समपेक्षते । प्रकाशश्चात्मनो ज्ञाने
विमर्शं समपेक्षत'इति । 'मोक्षप्रदज्ञानस्वरूपत्वाद्विद्या । 'विद्यासि सा भगवती परमा हि
देवी'ति देवीमाहात्म्यात् । तथाच गौडपादीयं सूत्रं 'सैव विद्ये'ति । चैतन्यस्वरूपा-
शक्तिरिति पूर्वसूत्रोपस्थितायाः शक्तेस्तत्पदेन परामर्शः । तेजोनिष्ठकलाविशेषरूपा वा ।
तल्लक्षणं च शैवतन्त्रे 'मायाकार्यविवेकेन वेत्ति विद्यापदं यया । सा कला परमा ज्ञेया
विद्या ज्ञानक्रियात्मिके'ति । वियद्व्योम आदिर्यस्य तज्जगत्प्रसूते । 'आत्मन आकाशः संभूत'

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १२३

अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा कलिकल्मषनाशिनी ।
कात्यायनी कालहन्त्री कमलाक्षनिषेविता ॥ १६४ ॥
ताम्बूलपूरितमुखी दाडिमीकुसुमप्रभा ।
मृगाक्षी मोहिनी मुख्या मृडानी मित्ररूपिणी ॥ १६५ ॥

इत्यादिश्रुतेः । सर्वेषां व्याधीनां ज्वरादिरूपाणां प्रशमनी नाशकारणम् । अपमृत्युका-
लमृत्युत्वादिरूपसर्वमृत्यून्निवारयति । 'ज्ञात्वा देवं मृत्युमुखात्प्रमुच्यत' इति श्रुतेः
॥ १६३ ॥ सर्वस्य जगतो मूलकारणत्वादग्रे प्रथमतॊ गण्या गणयितुमर्हा । गणं
लब्ध्री गण्या । अग्रे च सा गण्या चेति वा । 'धनगणं लब्धे'ति यत्प्रत्ययः । गुणसं-
पर्कशून्यत्वादचिन्त्यं चिन्तयितुमशक्यं रूपमस्याः । कलियुगे कल्मषाधिक्यस्यावश्य-
कत्वात्तन्नाशमन्यसाध्यमेषैव करोति । तदुक्तं कूर्मपुराणे 'शमायालं जलं वह्

१२४ ललितासहस्रनाम ।
नित्यतृप्ता भक्तनिधिर्नियन्त्री निखिलेश्वरी ।
मैत्र्यादिवासनालभ्या महाप्रलयसाक्षिणी ॥ १६६ ॥
पराशक्तिः परानिष्ठा प्रज्ञानघनरूपिणी ।
माध्वीपानालसा मत्ता मातृकावर्णरूपिणी ॥ १६७ ॥
सुखने' । 'जनसुखकृते सलोद्रिकौ मृडाय नमोनम' इति शिवरहस्यात् । सुखप्रदस्य
मृडस्य परमशिवस्य पत्नीत्यर्थे आनुगागमविशिष्टो ङीष् ॥ अथ परिभाषायामेक-
त्रिंशत्पदानि विभजते ॥ शंभोर्भाले मज्जजीवाभेदाच्चरे त्र्यंघ्रिः । भव-
दृढभण्डो मन्दो गौणार्थं भूशिलाषाढे ॥ २२ ॥ मित्राणां सूर्याणामिव रूप-
मस्याः । 'सुहृत्स्वरूपे'ति वा ॥ १६५ ॥ नित्यं सर्वकालं तृप्ता । नित्येन स्वरूपानन्देन
वा तृप्ता । भक्तानां निधिरिव । कामपूरकत्वात् । नात्र पाक्षिकोऽपि निध्यैनम इति
प्रयोगः । जगन्नियामकत्वान्नियन्त्री । निखिलस्य कृत्स्नप्रपञ्चस्येश्वरी । मैत्रीकरुणामु-
दितोपेक्षा चेति चतस्रो वासनाः । सुखिषु मैत्री दुःखिषु करुणा पुण्येषु मुदिता
पापिष्वपेक्षेति व्यवस्थिता इति विष्णुभागवते प्रसिद्धाः । एताश्चित्तस्य शोधिकाः ।
तदुक्तमभियुक्तैः 'मैत्र्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय क्लेशप्रहाणमिह लब्धसबीजयोगाः ।
ख्यातिं च सत्वपुरुषान्यताधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धु'मिति ।
तथाच योगसूत्रमपि 'मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनात-
श्चित्तप्रसादन'मिति । इह सुखादिशब्दैस्तद्वन्तः प्रतिपादिता इति राजमार्तण्डः । मैत्र्या-
दिभिश्चतसृभिर्वासनाभिर्लभ्या । परमशिवस्य महाप्रलयकालीने ताण्डवे ब्रह्मविष्ण्वा-
देरपि नाशात्तदैवैव तत्साक्षिणी । उक्तंच 'कल्पोपसंहरणकल्पितताण्डवस्य देवस्य
खण्डपरशोः परभैरवस्य । पाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणैः सा साक्षिणी विजयते
तव मूर्तिरेके'ति । गुरुकलायामपि 'सुरेन्द्ररुद्रपद्मजाच्युतादयोऽपि ये मृतेर्वशंवदा न
तत्स्त्रियः सुवासिनीपदस्पृशः । महेश्वरस्य मृत्युघस्मरस्य साक्षिणी तु या सुमङ्गलीरियं
वधूरिमां समेत पश्यते'ति ॥ १६६ ॥ देहे दशमधातुः पराशक्तिरित्युच्यते । तदुक्तं
कामिकागमे 'त्वगसृङ्मांसमेदोस्थिधातवः शक्तिमूलकाः । मज्जशुक्रप्राणजीवधातवः शिव-
मूलकाः । नवधातुरयं देहो नवयोनिसमुद्भवः । दशमी धातुरेकैव पराशक्तिरितीरि-
ते'ति । यद्वा परोत्कृष्टा शक्तिः । शक्तिमात्रस्वरूपत्वादेवोत्कर्षः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' इति
दीर्घः । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत'इति श्रुतिः । लैङ्गेपि 'यस्य यस्य पदार्थस्य या
या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी शक्तः सर्वो महेश्वरः । शक्तिमन्तः
पदार्था ये ते वै सर्वविभूतयः । पदार्थशक्तयो यायास्तास्ता गौरीं विदुर्बुधा' इति ।
परा निष्ठा उत्कृष्टा समाप्तिर्ज्ञानविशेषरूपा । सर्वकर्मणां सर्वजगतां चात्रैव समाप्तेः ।
उक्तंच गीतासु 'सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत' इति । सच ज्ञानविशेषः
सूतगीतायामुक्तः 'शास्त्राचार्योपदेशेन तर्कैः शास्त्रानुसारिभिः । सर्वसाक्षितयात्मानं

?
Wait, could it be द्वा + प्य? No, it's not प्य, प्य has a loop of य.
What about द्वापा? Wait, could it be द्वापिसमुच्चयपरं? No, no top i-matra.
Let's look at the scan: it literally reads प्रयोगवशाद्वापासमुच्चयपरं or प्रयोगवशाद्द्वापासमुच्चयपरं or प्रयोगवशाद्वाऽपासमुच्चयपरं (wait, is there an avagraha? No avagraha).
Wait, look at the letter before पा: is it द्वा?
Yes, द्वा (or द्रा). Let's compare द्वा and द्रा carefully:
If you look at the stroke, it looks almost like द्वा or द्रा.
Wait! Could it be द्वा? Let's check:
प्रयोगवशाद्वा (prayoga-vashād-vā) + something?
Wait, if it's प्रयोगवशाद्वा, then पा... wait!
What if it's प्रयोगवशाद्वाऽपि समुच्चयपरं? Where the पि had its matra broken off, leaving पा? In old letterpress, an i matra (ि) has

१२६ ललितासहस्रनाम ।
महाकैलासनिलया मृणालमृदुदोर्लता ।
महनीया दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी ॥ १६८ ॥
आत्मविद्या महाविद्या श्रीविद्या कामसेविता ।
श्रीषोडशाक्षरीविद्या त्रिकूटा कामकोटिका ॥ १६९ ॥
वक्ष्यमाणनाम्नोरन्ययोर्वैक्यमूरीकृत्य 'स्कन्दोत्पादेन मातृके'ति देवीपुराणे निरुक्तदर्श-
नाच मातृकेत्यवर्णरूपिणीति च नामद्वयं सुवचम् ॥ १६७ ॥ महाकैलासो नाम
कैलासादतीव परतो लोकः परमशिवावासस्थानत्वेन शिवपुराणादौ प्रसिद्धः । पूर्व-
नामोक्ताभेदभावनाविशेषो वा कैलासः । 'एतत्कैलाससंज्ञं पदमकलपदं बिन्दुरूपी
खरूपी यत्रास्ते देवदेव' इत्यादित्रिपुरासारोक्तेर्ब्रह्मरन्ध्रस्थसहस्रारमेव वा कैलासः ।
सर्वाशून्यादितादात्म्यनित्यातादात्म्याख्यप्रस्तारान्तरापेक्षयोत्तमत्वान्महान् । स एव नि-
लयो यस्याः । मृणालं बिसतन्तुः तद्वन्मृद्व्यो दोर्लता यस्याः । पूज्यत्वान्महनीया ।
दयैव मूर्तिः स्वरूपं यस्याः । महाकैलासाधिपत्यं महासाम्राज्यं तच्छालिनी ॥ १६८ ॥
आत्मज्ञानरूपत्वादात्मविद्या । आत्माष्टाक्षरमन्त्ररूपा वा । अतएव महाविद्या । महती
च सा विद्या च । सर्वानर्थनिवारकत्वान्महत्त्वम् । नवदुर्गाविद्याया अपि महाविद्येति
संज्ञा तद्रूपा वा । श्रीविद्या पञ्चदशीस्वरूपा । उक्तंच विष्णुपुराणे 'यज्ञविद्या महा-
विद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी । आन्वी-
क्षिकी त्रयीवार्ता दण्डनीतिस्त्वमेवचे'ति । अत्र व्याख्यातारः । कर्मविद्या विश्वरूपा-
द्युपासना मन्त्रविद्या ब्रह्मविद्या चेति विद्यापदचतुष्टयार्थः । वार्ता शिल्पशास्त्राद्यायुर्वेदादिः ।
दण्डनीति राजनीतिरिति । कामो महाकामेशस्तेन सेवितोपासिता । यद्वा । कामोऽ-
नङ्गस्तेन सेविता स्यूता । 'सीवनं सेवनं स्यूति'रिति कोषात् । श्रूयते चारुणोपनिषदि
'पुत्रो निर्ऋत्या वैदेहः । अचेता यश्च चेतनः । स तं मणिमविन्दत् । सोऽनङ्गुलिरा-
वयवत् । सोऽग्रीवः प्रत्यमुञ्चत् । सोऽजिह्वो असश्वत । नैनमृषिं विदित्वा नगरं प्रविशेत् ।
यदि प्रविशेत् मिथो चरित्वा प्रविशेत् । तत्संभवस्य व्रत'मिति । निर्ऋत्या लक्ष्म्याः पुत्रो
वैदेहो विदेहोऽनङ्गो मन्मथः अनङ्गत्वदेवाचेता नेत्राङ्गुलिग्रीवाजिह्वारहितश्च सोऽन्धो मणिं
विद्यारत्नमविन्दत् । तत आवयत् असीव्यत् । ततो ग्रीवायां धृतवानास्वादितवांश्च ।
तेन मन्त्रद्रष्टृत्वादयमेवर्षिः । अस्य ज्ञानोत्तरं नगरे बाह्यचक्रे प्रवेशः । पूजाटोपो व्यर्थत्वा-
त्कृतकार्यत्वाच्च न कार्यः । यदि सर्वथा पूजनेच्छा तदा शिवशक्तिसामरस्यात्मकं
मिथुनीभावं विज्ञाय कुर्यात् । तत्सामरस्यमेव चित्तसंभवस्य मन्मथस्य रहस्यतरं व्रतमिति
श्रुत्यर्थः । शिवशक्तिसामरस्यमविज्ञाय क्रियमाणं पूजनं न तथा फलतीति तात्पर्यार्थः ।
षोडशानामक्षराणां समाहारः षोडशाक्षरं ! श्रीयुक्ता च सा षोडशाक्षरी च सा
विद्या चेति तथा । यद्यपि गौडपादीयसूत्रमप्यविद्याष्टाविंशतिवर्णविशिष्टेति पठ्यते
तथापि तत्रत्यकूटत्रयस्य पञ्चदशाक्षररूपतया विभज्य गणनाभिप्रायमित्यविरोधः ।

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १२७
कटाक्षकिंकरीभूतकमलाकोटिसेविता ।
शिरःस्थिता चन्द्रनिभा भालस्थेन्द्रधनुष्प्रभा ॥ १७० ॥
हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तरदीपिका ।
दाक्षायणी दैत्यहन्त्री दक्षयज्ञविनाशिनी ॥ १७१ ॥
श्रीति षोडशमक्षरं यस्यां तादृशी च सा विद्या चेति वा । गौराद्यन्तर्गतस्यपिप्पल्यादे-
राकृतिगणत्वान्ङीप् । त्रयाणां ब्रह्मादीनामवस्थापीठलोकगुणादीनां वा कूटं समूहो
यस्याम् । वाग्भवादिकूटत्रयाभिन्ना वा । कामः परशिव एव कोटिरेकदेशो यस्याः सैव
कामकोटिका । शिवशक्तिसामरस्यपरब्रह्मरूपत्वात् ॥ १६९ ॥ कटाक्षस्य दृगेकदेशपातस्य
किंकरीभूताभिः कमलानां लक्ष्मीणां कोटिभिः सेविता । यस्मिन्नीषदवलोकनं तं पारेप-
रार्धं लक्ष्म्यो वृणत इति तात्पर्यम् । शिरसि ब्रह्मरन्ध्रे गुरुरूपतया स्थिता । ब्रह्म-
रन्ध्रस्याधोभागे चन्द्रोस्ति स च विद्यातृतीयकूटात्मक इत्याशयेनाह । चन्द्रनिभा भा-
लह्ल्लेखा बिन्दुरूपेण तिष्ठतीति भालस्था । तदुपर्यर्धचन्द्ररूपेण तिष्ठतीति द्योतनायाह ।
इन्द्रधनुःप्रभा । उक्तंच नित्याहृदये 'दीपाकारोऽर्धमात्रश्च ललाटे वृत्त इष्यते ।
अर्धचन्द्रस्तथाकारः पादमात्रस्तदूर्ध्वतः' इति ॥ १७० ॥ हृदये ध्येयत्वेन तिष्ठतीति
तथा । यद्वा पराबीजं हृदयमित्युच्यते । 'प्रभुहृदयज्ञातुः पदेपदे सुखानि भवन्ती'ति
कल्पसूत्रे प्रयोगात् । परमेश्वरहृदयाख्योपनिषद्वेव वा हृदयेनोच्यते । तत्रान्तर्या-
मितया प्रतिपाद्यतया वा तिष्ठति । अथवा हृदयस्य सर्वजगद्वीजत्वात्तत्र जगद्रूपेण
स्थिता । तदुक्तमनुत्तरत्रिंशिकाशास्त्रे 'यथा न्यग्रोधबीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः ।
तथा हृदयबीजस्थं जगदेतच्चराचरमि'ति ॥ अथ परिभाषायां पञ्चत्रिंशत्पदानि
विभजते । भेदभुवि त्र्यंघ्रिभुवो गुणगणजाधैं विभेजेर्धं । भर्गो रोगेणैको
मूलगुरोर्दण्डमुण्डशिला ॥ अत्रैकपदेनैकादशाक्षरमेकं नामेत्यर्थः ॥ २३ ॥
हृदये तावत्सूर्यमण्डलमस्ति तच्च विद्याद्वितीयकूटमित्याशयेनाह । रविप्रख्या । निभ-
प्रख्यशब्दौ सादृश्यपरावपीह तृतीयद्वितीयकूटयोस्तदभेदादभेदपरौ । खस्मिन्नेव मादृशः
पुरुष इति व्यवहारदर्शनात् । सूर्यसमानकान्तिमतीति वा । मूलाधारपद्मकर्णिकामध्ये
त्रिकोणमस्ति । तदन्तरग्निमण्डलं । तच्च प्रथमकूटस्वरूपं तदेतदाह । त्रिकोणस्यान्तरे
मध्ये दीपवद्दीषिका तदभिन्नेत्यर्थः । तदुक्तं तन्त्रराजे 'नित्यानित्योदिते मूलाधार-
मध्येऽस्ति पावकः । सर्वेषां प्राणिनां तद्धृदये च प्रभाकरः । मूर्धनि ब्रह्मरन्ध्राध-
श्चन्द्रमाश्च व्यवस्थितः । तन्त्रयात्मकमेव स्याद्यानित्यात्रिखण्डकमि'ति । अथवा
पूर्वोक्तं रवितुल्यत्वमुपमानोपमेयनिष्ठयोर्वस्तुतो भिन्नयोरपि धर्मयोः श्लेषभित्तिकाभे-
दाध्यवसायेनैकीकुर्वन्साधारणधर्मं निर्दिशति-त्रिकोणेति । देवीपक्षेतु पूर्वयोजनैव ।
रविपक्षे यथा । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् रविरष्टकोणात्मकस्य मेरोस्त्रींस्त्रीनेव कोणानव-
भासयति । तथाहि 'इन्द्रपुरे मध्याह्ने सूर्ये स्थिते सौम्ययाम्यपुरयोरस्तमयोदयौ ।

(j+y = jy)?
Yes, 'ज्' with 'य' -> 'ज्य': "णिज्यन्तात्"!
Wait, let's look closely at line 21:
"इकारपाठे तु णिज्यन्तात् ।"
Let's re-examine that glyph:
It has a loop to the left, like 'ब' or 'ज'?
Wait, in "विनाशनशब्दात्":
Is it "विनाशनशब्दाल्ल्युडन्तान्डीप्"?
Look at: "विनाशनशब्दा" then a letter with loop at top, stem, and bottom curve with 'ु' -> 'ह्यु' or 'ल्ल्यु'?
It looks like 'ह्यु' or 'ल्ल्यु', let's look at the standard text of Bhaskararaya:
"विनाशनशब्दाल्ल्युडन्तान्ङीप् । इकारपाठे तु णिजन्तात् ।"
Yes, the grammar is:
The name is "विनाशिनी" or "विनाशनी" (destroyer of the sacrifice).
If read as "विनाशनी" (उपन्त्यखरोऽकारः, i.e. short 'a' in the penultimate letter, na instead of ni):
"विनाशनशब्दात् ल्युडन्तात् ङीप्" -> विनाशन + ङीप् = विनाशनी.
"इकारपाठे तु" (if

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १२९
देवेशी दण्डनीतिस्था दहराकाशरूपिणी ।
प्रतिपन्मुख्यराकान्ततिथिमण्डलपूजिता ॥ १७३ ॥
निवर्तक' इति । अन्यत्रापि । 'गुकारः सदिति प्रोक्तो रुकारो ज्ञानवाचकः ।
ब्रह्मज्ञानैकरूपत्वाद्गुरुरित्यभिधीयत'इति । 'तामिच्छाविग्रहां देवीं गुरुरूपां विभावये'-
दिति । नित्याहृदयोऽपि । गुणानां निधिः शेवधिः । 'कर्मण्यधिकर-
णेचे'ति किः । सत्त्वादिगुणानां सत्त्वत्वादिजातिभिश्चित्वेऽपि व्यक्त्यानन्त्यमिति सांख्य-
सिद्धान्तात् । अतएव सांख्यप्रवचनसूत्रं 'लघुत्वादिधर्मैरन्योन्यं साधर्म्यं वैधर्म्यं च
गुणाना'मित्युपपद्यते । सत्त्वादयश्च द्रव्यत्वेऽपि पुरुषोपकरणत्वादुणा इत्युच्यन्ते ।
ईदृशानां गुणानां निधिर्वा । यद्वा गुणा व्यूहरूपा निधिसंख्या यस्याः । नवव्यूहा-
त्मकत्वरूपगुण

ह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्य’मिति श्रुतौ
दहराकाशस्यैव परब्रह्मत्वनिरूपणात् । प्रतिपत्तिथिर्मुख्या आद्या यस्मिन् राका पूर्णिमा-
तिथिरन्ते यस्मिंस्तस्मिंस्तिथिमण्डले पञ्चदशतिथि समूहे पूजिता । तिथिभेदेन पूजाभेदस्य
तन्त्रेषु कथनात्तादृशप्रकारविशेषैरर्चितेत्यर्थः । यद्वा प्रतिपदाद्याशब्दौ कामेश्वरीचित्रापरौ ।
तिथिशब्दो नित्यापरः । तेन नित्यामण्डलेन पूजिता त्रिकोणरेखात्रयरूपेणावृता ।
अथवा प्रतिपन्मुख्या राकान्ताश्च तिथयो यासां देवतानां तासां मण्डलेन समूहेन
पूजिता । ताश्च वराहपुराणे ‘कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्या
गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च । आदित्यस्य च मातृणां दुर्गाया वा
दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः । शंभोर्वापि पित

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १३१
आदिशक्तिरमेयाऽत्मा परमा पावनाकृतिः ।
अनेककोटिब्रह्माण्डजननी दिव्यविग्रहा ॥ १७५ ॥
कारणभूता च सा शक्तिश्च । मातुमशक्या अमेया । न विद्यते मेयं यस्या इति वा ।
यदपेक्षयाऽतिरिक्तं मेयं नास्तीत्यर्थः । तदुक्तं लिङ्गपुराणे 'खर्गपाताललोकान्तब्रह्मा-
ण्डावरणाष्टके । मेयं सर्वमुमारूपं माता देवो महेश्वर' इति । आत्मशब्देन जीवः
परमशब्दोत्तरं चात्मानुषङ्गात्परमात्मा चेति नामद्वयेन कथ्यते । उक्तंच लैङ्गे
'विष्णुर्लिङ्गा यथा तावदग्नौ च बहुधा स्मृताः । जीवाः सर्वे तथा शर्वाः परमात्मा
च स स्मृत'इति । शिवपुराणेऽपि 'आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमा तनुः ।
व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मक'मिति । अस्मिन्पक्षे आत्मने नमः परमाया-
त्मने नम इति नामद्वयप्रयोगः । 'नमो भवाय च रुद्राय च नम'इत्यादिमन्त्राणा-
मप्युभयतोनमस्कारत्वपक्षे सकृत्पठितस्यापि नमःशब्दस्य रुद्रशब्दस्य सर्वशब्दोभय-
शेषत्वेन पुनरावृत्तिवदात्मशब्दस्य वृत्तिः । यद्वा । आत्मशब्देन ब्रह्मैव । 'यच्चाप्नोति
यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यत' इति
वचनात् । आत्मशब्देन शरीरमेवोच्यते । तथाच वासिष्ठलैङ्गे 'गौरीरूपाणि सर्वाणि
शरीराणि शरीरिणाम् । शरीरिणस्तथा सर्वे शंकरांशा व्यवस्थिता'इति । एवं आत्मा
देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिष्वि'ति विश्वप्रकाशोक्तान्यर्थान्तराण्यपि योज्यानि । 'या
देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिते'त्यादिवचनात् । परं ब्रह्म माति परिच्छिनत्तीति
परमा । परस्य शिवस्य मा लक्ष्मीर्वा । यद्वा परब्रह्मणो रूपचतुष्टयमस्ति तस्मात्परमो-
त्कृष्टा । तदुक्तं विष्णुपुराणे 'परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विजाः । व्यक्ताव्यक्ते
तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम् । प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति
सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम् । प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः । रूपाणि
स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतव'इति । पावनी पावयित्री आकृतिः शरीरं चरित्रं वा
ज्ञानं वा यस्याः । तथाच याज्ञवल्क्यस्मृतिः 'भूतात्मनस्तपोविद्ये बुद्धेर्ज्ञानं विशोधनम् ।
क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मते'ति । अनेका अनन्ताः कोटयो ये ब्रह्माण्डास्तेषां
जननी जनयित्री । यद्वा अनेककोटयो ब्रह्माण्डा येषां ते तथा । अभिमन्य-
मानत्वादिरूपः संबन्धः षष्ठ्यर्थः । तेषां विराडादीनां जननी । विकारषोडशान्त-
र्वर्तिपञ्चीकृतस्थूलभूतकार्यो हि ब्रह्माण्डः । तदभिमानी विराडुच्यते । ब्रह्माण्डान्त-
र्वर्तिसमष्टिलिङ्गशरीराभिमानी खराट् । तदुभयकारणाव्याकृताभिमानी सम्राट् ।
तदुक्तं 'प्राधान्येन विराडात्मा ब्रह्माण्डमभिमन्यते । स्वराट् स्वरूपमुभयं सम्राडि-
त्यब्रवीच्छ्रुति'रिति । दिव्यो रमणीयो विग्रहो देहो यस्याः । दिव्यन्तरिक्षे भवो
दिव्यो विग्रहो रणो यस्यां वा । 'तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिके'ति
मार्कण्डेयपुराणवचनात् । विस्तारः प्रविभागो वा विग्रहपदार्थः । 'विग्रहः समरे

क्लींकारी केवला गुह्या कैवल्यपददायिनी ।
त्रिपुरा त्रिजगद्वन्द्या त्रिमूर्तिस्त्रिदशेश्वरी ॥ १७६ ॥
देहे विस्तारः प्रविभागयो'रिति मेदिनी ॥ १७५ ॥ कामं बीजं करोतीति वा काम-
बीजस्वरूपेति वा क्लींकारस्य शिवकामस्य स्त्रीति वा क्लींकारी । निखिलधर्मरहि-
त्येनैकाकित्वात्केवला । 'तद्विमुक्तस्तु केवली'ति शिवसूत्रप्रसिद्धज्ञानविशेषो वा केवली ।
कार्त्स्न्ये निर्णीतार्थश्च केवलं । मत्वर्थीयेऽचि तद्वती तदभिन्ना वा । 'केवलं ज्ञानभेदे
स्यात्केवलश्चैककृत्स्नयोः । निर्णीते केवलं प्रोक्तं केवलः कुहने क्वचि'दिति विश्वः ।
यद्वा पूर्वोक्तकामबीजे केवलत्वं ककारलकारात्मकव्यञ्जनराहित्यं । तेन केवलतु-
र्यस्वरूपा कामकलेत्यर्थः । 'यदीं शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्था'मिति
श्रुतेः । ईकारमात्रश्रवणं तु लकारककारराहित्येन श्रवणं अतस्तद्वान् । सुकृतस्य
सत्कर्मणः पन्थानमुत्तमलोकानायाति किंतु निर्गुणज्ञानस्यैव लोकं प्राप्नोति । कामबी-
जमात्रेण त्रिवर्गः कामकलामात्रेण तु मोक्ष इति पर्यवसितोऽर्थः । तमेवाह नामद्वयेन
गुहां प्रविष्टा गुह्या । अतिरहस्यार्था इति यावत् । केवलस्य भावो धर्मिमात्रावशेषः
कैवल्यं पञ्चमी मुक्तिस्तदेव पदं ददाति । अथवा कैवल्यं च पदानि च स्थानानि च दातुं
शीलमस्याः । कैवल्यशब्देन योगशास्त्रान्तिमसूत्रेण कैवल्यं स्वरूपं 'प्रतिष्ठा चिति-
शक्ते'रित्येतेन प्रतिपादितस्वरूपो मोक्ष उच्यते । 'चितिशक्तेर्वृत्तिसारूप्यनिवृत्तौ स्वरूप-
मात्रेणावस्थानं कैवल्यमुच्यत' इति भोजराजवृत्तौ । पदशब्देन सालोक्यादिमुक्तिच-
तुष्टयं तासां स्थानविशेषरूपत्वात् । अत्रेदं बोध्यम् । प्रतीकाद्युपासनया सालोक्यं ।
अन्तरेण प्रतीकं स्वात्मनः पृथक्त्वेनैश्वर्यविशेषविशिष्टतया देवताया उपासकस्य च
रूपतः साम्यं सारूप्यम् । इयमेव सार्ष्टितेत्युच्यते । समानर्धितेत्यर्थः । सगुणं
देवतारूपमहंग्रहेणोपास्यदेवतातादात्म्यं प्राप्नोति । तदिदं सायुज्यमूर्ध्वरेतसां स्वाश्रमे
युक्तधर्मानुष्ठानवतां सामीप्यम् । 'एतासामेव देवतानां सायुज्यं सार्ष्टितां समानलो-
कतामाप्नोती'ति तैत्तिरीयश्रुतिरुक्तमुक्तित्रये प्रमाणम् । चतुर्थ्यां तु मण्डूकश्रुतिः । 'तपः-
श्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्यां चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः
प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मे'ति । सूर्यद्वारेणेत्यस्य सूर्योपलक्षितेऽर्चि-
रादिमार्गेण गत्वा यत्र सत्यलोके स पुरुषो ब्रह्म वर्तते तत्र यान्तीत्यर्थात् । एताः
क्रमफलभूताः अनित्याः सातिशया मुक्तयः । अतएव स्थानवाचिना पदपदेनेह
निर्दिष्टाः । या तु ज्ञानफलं निरतिशयानन्दलक्षणं कैवल्याख्या मुक्तिस्तस्यां तु तैत्तिरी-
यश्रुतिरेव प्रमाणम् । 'य एवंविद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामवे महिमानं गलादित्यस्य
सायुज्यं गच्छति । अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः
सायुज्यँसलोकतामाप्नोत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसौर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयाति तस्मा-
द्ब्रह्मणो महिमानमाप्नोती'ति । अत्र केवलकर्मणां चन्द्रलोकप्राप्तिः । य एवंविद्वानिति
विद्वच्छब्दाभिहितप्रतीकाद्युपासनात्रयवतो देवानां महिमानमित्यनेन सालोक्यादित्रयम् ।

or भजन् मर्त्यः? Let's look: भ ज न्म र्त्यः -> भजन्मार्त्यः? No, भजन् मर्च्यः? भजन् मर्त्यः with half-na: भजन् मर्त्यः or भजन्मार्त्यः?
Wait, look at भजन् मर्त्यः:
भ ज न्म र्त्यः -> भजन् मर्च्यः? No, it's भजन् मर्त्यः -> the न् is joined to म: भजन्मर्त्यः!
Wait, let's look at the letter: भ ज न्म र्त्यः - न्म has a loop of न् attached to म: भजन्मर्त्यः.
Wait, कैवल्यपदमश्नुत'इति -> अश्नुत'इति or अश्नुत इति? अश्नुत'इति with single quote.
तिसृभ्यो मूर्तिभ्यः

• : पुरातनत्वात्त्रिपुरा । तदुक्तं 'मूर्तित्रयस्यापि पुरातनत्वात्तदम्बिकायास्त्रिपुरेति नामे'ति ।
  • पुरातनत्वात्त्रिपुरा ।

->भावाद्यैर्विभेदाः! LOOK AT IT: भा वा द्यै र्वि भे दा! Wait, does it have द्यै? Look above the letter: are there two matras (ai)? There is a matra going up and to the left, and a repha? Wait, if it's द्यैर्विभेदा, why would there be a repha on वि? Because भावाद्यैः+विभेदाः=भावाद्यैर्विभेदाः! The visarga becomes र्, which goes onto वि, so र्वि! Wait, what about द्यै? Look at the letter: द्य! दwithयattached below! Yes! In Nirnaya Sagar Press font,द्यhas the body ofदand a loop ofयat the bottom right! Wait, look at that letter: it is indeedद्य! Or is it ध? Wait, let's look at गौणीलीला...: What if line 16 is: गौणी लीला ...`
Wait, let's search Google's index of Saubhagya Bhaskara:
Verse 24 of Paribhasha:

पद्ध्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवानीपादपल्लव'मित्यादिना तदर्चनान्मनोरथसिद्ध्यादिकं वर्णि-
तम्। उकारः शिववाचकस्तस्य मा लक्ष्मीः। उं परशिवं माति परिच्छिनत्तीति वा। अतसी-
कुसुमसंकाशत्वादभेदोपचारादुमा वा। हरिद्रावर्णत्वादप्येवं वा। कीर्तिकान्तिस्वरूप-
लाद्वा । 'या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेणे'त्यादिवचनात् । 'उमातसीहैमवतीहरिद्राकी-
र्तिकान्तिष्वि'ति विश्वः । उइत्यामन्त्रणे । मेति निषेधे । बाल्ये तपस्यन्ती भगवती
मात्रामन्त्र्य निषिद्धेत्युमा वा। तदुक्तं कालिकापुराणे 'यतो निरस्ता तपसे वनं गन्तुं तु
मेनया । उमेति तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती'ति । ब्रह्मपुराणे 'अपर्णा तु निरा-
हारा तां माता प्रत्यभाषत । उमा इति निषेधन्ती उमेत्येव तदाभवत् । सा तथो-
क्त्वा तया मात्रा देवी दुश्चरचारिणी । तेनैव नाम्ना लोकेषु विख्याता सुरपूजिते'ति ।
पद्मपुराणे पुष्करखण्डे 'ततोऽन्तरिक्षाद्दिव्या वागब्रवीद्भुवनत्रये । उमेति तु तया
मेने यदुक्तं तनयां प्रति । उमेति नाम तेनास्या भुवनेषु भविष्यती'ति । उः उत्त-
मा च सा मा चित्तवृत्तिश्चेति वा । तदुक्तं सूतसंहितायां 'परानुभूतिं भवपाशनाशिनीं
सदाशिवस्याप्यतिशोभनाढ्याम् । उमाभिधामुत्तमचित्तवृत्तिं नमामि नानाविधलोकवैभ-
वा'मिति । अथवा प्रणवघटकैरकारोकारमकारैर्विष्णुशिवब्रह्मवाचकैर्घटितत्वात्त्रिमूर्त्यात्म-
केत्यादयः प्रणवार्थ इह योज्या

१३६ ललितासहस्रनाम ।
विश्वगर्भा स्वर्णगर्भावरदा वागधीश्वरी ।
ध्यानगम्यापरिच्छेद्या ज्ञानदा ज्ञानविग्रहा ॥ १७८ ॥
सर्ववेदान्तसंवेद्या सत्यानन्दस्वरूपिणी ।
वा । देवीपुराणे तु 'योगाग्निना तु या दग्धा पुनर्जाता हिमालयात् । शङ्खकुन्देन्दु-
वर्णा चेत्यतो गौरीति सा स्मृते'त्युक्तं । इयं च कान्यकुब्जपीठाधिष्ठात्री । 'कान्यकुब्जे
तथा गौरी'ति पाद्मात् । गन्धर्वैर्विश्वावसुप्रभृतिभिः सेविता । गन्धर्वैरैश्वर्या सेविता-
ऽश्वारूढाख्या देवी वा । दिव्यगानमेव वा गन्धर्वः ॥ १७७ ॥ विश्वं प्रपञ्चजातं गर्भे
यस्याः । स्वर्णं हिरण्यं गर्भे यस्याः । स्वर्णस्य गर्भभवा वा । तदुक्तं वायुपुराणे 'हिरण्य-
मस्या गर्भोऽभूद्धिरण्मस्यापि गर्भजः । यस्माद्धिरण्यगर्भः स पुराणेऽस्मिन्निरुच्यत' इति ।
यद्वा अर्णानां वर्णानां

? It's विwith repha? Wait!विधि(vi-dhi) thenर्वि(rvi) thenष्णु(ṣṇu)? Wait, look at the glyph:वि धि विwith repha? Wait, no:वि धि वि ष्णु... wait, does it say विधिर्विष्णु? Let's look: वि, धि, then there is a विwith repha on it, but the repha is onवि? No, the repha is over वि: र्वि! Wait, look closely: वि(1)धि(2)र्वि(3) - wait, is there anइmatra? Yes!ष्णु(4) Wait, let me look atविधिर्विष्णु: Letter 1: विLetter 2:धिLetter 3: it has ani-matra, and a repha? Wait, does it? Wait, compare letter 2 and 3: Is it विधिर्विष्णु`?
Let's find this verse:
Bhaskararaya's Devistava:
"विधिर्विष्णुर्मुखामरोदयस्थितिनाशेषु शिवोऽप्यनीश्वरः । जगदम्ब तव त्वयं क्रमः क्षणमु