कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिपराशरः
युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के
रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति ।
जलं शताढं हरिकार्मुकेऽङ्कं
वदन्ति कन्यामृगयोरशीतिम् ॥२७॥
कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने
जलाढकं षण्णवतिं वदन्ति ।
अनेन मानेन तु वत्सरस्य
निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम् ॥२८॥
समुद्रे दशभागांश्च षड्भागानपि पर्वते ।
पृथिव्यां चतुरो भागान् सदा वर्षति वासवः ॥२९॥
1 B, C मीन for मत्स्य ।
3 B शताढकं कं for जलं शताढं ।
4 A, D युक्तं तु ( D च ) कन्यामृगयोरशीतिः ।
5 A ०धानेः for ०धाने ।
1-6 Attributed by Raghunandana to Varāha in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I. p. 701) with मीन for मत्स्य, तुले शशाङ्के for तु...
ने, षड्भिश्च युक्तां नवतिं वदन्ति for line 6.
7 D चतुर्वत्सरस्य (the च, offending the metre, is clearly an error)
for तु वत्सरस्य ।
8 A सर्वं for नीरं ।
C निरूपणीयं for निरूप्य नीरं ।
D कृषिकार्यमुक्तं for कृषिकर्म कार्यम् ।
9 C शत for दश, भागांश्चापि for भागानपि, D भागांश्चापि ।
10 C सम्यग् for सदा ।
9-10 Attributed by Raghunandana to Varāha in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I. p. 701), with ०भागाःस्युः for ०भागांश्च, भागांश्चापि
for भागानपि ।

६ कृषिपरशारः
अथ पौषवृष्टिज्ञानम्—
सार्द्धं दिनद्वयं मानं कृत्वा पौषादिना बुधः ।
गणयेन्मासिकीं वृष्टिमवृष्टिं वानिलक्रमात् ॥३०॥
सौम्यवारुणयोर्वृष्टिरवृष्टिः पूर्वयाम्ययोः ।
निर्घाते वृष्टिहानिः स्यात् संकुले संकुलं जलम् ॥३१॥ ०
एकैकं पञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः ।
पूर्वार्द्धे वासरी वृष्टिरुत्तरार्द्धे च नैशिकी ॥३२॥
1 A पौषस्य ( C पौषमासीय ) for पौष, B reads—अथ पौषादिमासीयवृष्टि-
लक्षणम् । Before this line, D reads—अतो विंशतिभागिका वृष्टिरिति
नृपतिमन्त्रिणे आढकसलिलज्ञानम्, and C reads as follows :—
अथ सर्पानयनम्
शाकं रसाग्निसंयुक्तमष्टभिर्भागशेषितम् । अनन्ताद्याः क्रमेणैव नागा अष्टौ प्रकीर्तिताः॥
अथ वातानयम्
शाकं शशाङ्कसंयुक्तं मुनिभिर्भागमाहरेत् । आवहाद्याः क्रमाच्छेषे सप्तवाताः प्रकीर्तिताः॥
आवहः प्रवहश्चैव संवहो निवहस्तथा । उद्दहो विवहो वायुः सप्तवाताः प्रकीर्तिताः ॥
अथ समुद्रानयनम्
शाकं वेदसमायुक्तं पर्वतेन समाहृतम् ।
शेषमब्धिं विजानीयाल्लवणाद्यं यथाक्रमम् ॥
लवणोक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलान्तकाः ।
एते स्युः सिन्धवः काले जलाधाराः प्रकीर्तिताः ॥
2 A सार्द्धद्वयदिनं for सार्द्धं... द्वयं, पौषादिनां विधेर्बुधः for मानं... बुधः ।
C transposes मानं कृत्वा ।
3 A omits वा ।
2-3 This verse, with सार्द्ध for सार्द्धं, कृत्वापौषे for मानंकृत्वा, कालिकीं
for मासिकीं, is attributed to Varāha in the Jyotiṣtattva
(p. 701).
5 C निधाते for निर्घाते ।
6 D याम्यस्य for मासस्य ।
7 A अपरार्द्धे for उत्तरार्द्धे । D तु for च ।

कृषिपराशरः ६
दत्त्वा दण्डे पताकां तु वातस्यानुक्रमेण च ।
विज्ञेया मासिकी वृष्टिः कृत्वा यत्नमहर्निशम् ॥३३॥
धूलीभिरेव धवलीकृतमन्तरिक्षं
विद्युच्छटाच्छुरितवारुणदिग्विभागम् ।
पौषे यदा भवति मासि सिते च पक्षे
तोयेन तन्न सकला प्लवते धरित्री ॥३४॥
पौषे मासि यदा वृष्टिः कुज्झटिका यदा भवेत् ।
तदादौ सप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ॥३५॥
यदा पौषे सिते पक्षे नभो मेघावृतं भवेत् ।
तोयावृता धरित्री च भवेत् संवत्सरे तदा ॥३६॥
मीनवृश्चिकयोर्मध्ये यदि वर्षति वासवः ।
तदादौ सप्तमे मासि तत्तिथौ प्लवते मही ॥३७॥
अथ माघवृष्टिज्ञानम्—
माघस्य सितसप्तम्यां वृष्टिर्वा मेघदर्शनम् ।
तदा संवत्सरो धन्यः सर्वशस्यफलप्रदः ॥३८॥
1 A, C दण्डपताकासु for दण्डे...तु ।
2 C ज्ञेया तु for विज्ञेया । A चित्तं समाहितं for यत्न...निशम् ।
B दृष्ट्वा वातं दिवानिशं for कृत्वा...निशम् ।
3 A, C धरणी for धवली । D—portion after एव corrupt.
4 A चकित for छुरित । C स्फुरति वारुणादिग्विभागे for छुरित...विभागम् ।
6 C reads the line thus—तोयाचला भवति वै सकला धरित्री ।
D शस्य for तन्न ।
7 A भवेद्यदि for यदा भवेत् । C पौषे यदि ध्रुवा वृष्टिः for पौषे...वृष्टिः ।
8 A तस्यैव for तदादौ । B तां तिथिं प्लाव्यते मही for वारि...मही ।
7-8 Omitted by D.
9-10 Not found in A, B, D.
11 Not found in B, D. C यो च for यदि ।
12 A तस्यैव for तदादौ । C तां तिथिं प्लाव्यते मही for तत्तिथौ...मही ।
12-13 Bet. these lines, C reads: —
मासि पौषे त्वमावस्या रविसौरिकुजे यदि ।
तदा महार्घता ज्ञेया अन्यैर्वारैस्तु मृतसमा ॥
13 D माघे for माघ । B omits the line.
२

१० कृषिपराशरः
माघे बहुलसप्तम्यां तथैव फाल्गुनस्य च ।
चैत्रे शुक्लतृतीयायां वैशाखे प्रथमेऽहनि ॥३९॥
एतासु चण्डवातो वा तडिद्वृष्टिरथापि वा ।
तदा स्याच्छोभना प्रावृड् भवेत् शस्यवती मही ॥४०॥
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति जलं माघपक्षेऽन्धकारे ५
वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो गर्जितो वासवो वा ।
विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्कतारं
तावद्वर्षन्ति मेघा धरणितलगता यावदाकार्तिकान्तम् ॥४१॥
माघे मासि निरन्तरं यदि भवेत् प्रालेयतोयागमो
वाता वान्ति च फाल्गुने जलधरैश्चित्रे च छन्नं नभः । १०
वैशाखे करकाः पतन्ति सततं ज्येष्ठे प्रचण्डातपाः
तावद्वर्षति वासवो रविरसौ यावत्तुलायां व्रजेत् ॥४२॥
1 A माघस्य सित (should the words be माघस्यासित ? ) for माघे बहुल ।
2 B चैत्ने for चैत्रे । A कृष्ण for शुक्ल । चैतमास्यापि (obviously corrupt)
for चैत्रे...तृतीयायाम् ।
3 Omitted by B, D. B reads it with च for final वा ।
D reads it in the same place as B with वात for तडित् ।
4 B क्षितिः for मही and in B it is followed by धनुर्मकरकुम्भेषु यदा वर्षति
वासवः । तदादिसप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ॥
5 A योगात् for योगे । D भवति for पतति । A, D पक्ष for पक्षे ।
6 B वासरे for वासवो । C खराण्डमेधाः सजलजलमुचो for चण्ड...धरो ।
D वाखराण्डमेघाः for वाचण्डवेगः ।
7 A विद्युन्माला विशाला यदि भवति वियत् for विद्युन्माला...नभः ।
5-7 These lines occur in the Bṛhat-saṃhitā (xxv. 5) with the
following variations: —
हिमं for जलं, मास for पक्षे, वापि गर्जन्यजस्रम् for गर्जितो...वा ।
8 A इह धरणितले for धरणितलगता । B प्लुतधरणितले ( D धरणितलगतां )
for the same portion.
9-12 Omitted by A, B and D.

कृषिपराशरः ११
अथ फाल्गुनवृष्टिज्ञानम्—
पञ्चम्यादिषु पञ्चसु कुम्भेऽर्के यदि भवति रोहिणीयोगः ।
अधमतमाधममध्यममहदतिमहाम्भसां निपातः ॥४३॥
अथ चैत्रवृष्टिज्ञानम्—
प्रतिपदि मधुमासे भानुवारः सितायां
यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टिरब्दे ।
अविरलपृथुधारासान्द्रवृष्टिप्रवाहै
र्धरणितलमशेषं प्लावयते सोमवारे ॥४४॥
अवनितनयवारे वारिवृष्टिर्न सम्यग्
बुधगुरुभृगुजानां शस्यसम्पत्प्रमोदः ।
जलनिधिरपि शोषं याति वारे च शौरे
र्भवति खलु धरित्री धूलिजालैरदृश्या ॥४५॥
1-3 Omitted by A, B and D.
2-3 This verse is attributed to Varāha by Raghunandana in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I. p. 700) with मतिमहदम्भसां पातः for
महद्...निपातः ।
4 A, B अथ चैतलक्षणम् । D चैत्रे for चैत्र ।
5 C वारे for वारः ।
6 D आकुला for चित्तला ।
5-6 Attributed by Raghunandana, in the same work, to Varāha,
with निर्जला for चित्तला ।
7 C प्रवाहे for प्रवाहै ।
9 B नास्ति वृष्टिर्न शस्यं for वारि...सम्यग् ।
10 B reads—कविगुरुभृगुजानां वासरे शस्यपूर्तिः । C भृगुवारे for भृगुजानां ।
D बुधगुरुजानां शस्यसम्यक्प्रमोदः; obviously a corrupt reading from
metrical standpoint.
7-10 Attributed in Jyotistattva to Varāha (Smṛti-tattva, I. p. 700)
with अविरत for अविरल, जल for पृथु, बिन्दु for वृष्टि, व्याप्यते for
प्लावयते, सितवारे for भृगुजानां ।
11 A inserts च bet. अपि and शोषं. B वारेण for वारे च. C अविशोष'
for अपि शोष'
12 D अवश्या for अदृश्या

१२ कृषिपराशरः
चैत्राद्यभागे चित्त्रायां भवेच्च चित्तला क्षितिः ।
शेषे नीचैर्न वात्यर्थं क्ष्मामध्ये बहुवर्षिणी ॥४६॥
मूलस्यादौ यमस्यान्ते चैत्रे वायुरहर्निशम् ।
आर्द्रादीनि च ऋक्षाणि वृष्टिहेतोर्विशोधयेत् ॥४७॥
अथ वैशाखवृष्टिज्ञानम्— 5
प्रवाहयुतनद्यां तु दण्डं न्यस्य जले निशि ।
वैशाखशुक्लप्रतिपत्थितौ वृष्टिं निरूपयेत् ॥४८॥
ओँ सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् ।
अङ्कयित्वा तु तद्दण्डमङ्गतुल्ये जले क्षिपेत् ॥४९॥
प्रातरुत्थाय सहसा तदङ्कं तु निरूपयेत् । 10
समं चैवाधिकं न्यूनं भविष्यज्जलकाङ्क्षया ॥५०॥
1 B भवेच्चेत् for भवेच्च. C चित्तत्तें for चित्त्रायां, भवेद् बहुजला for भवेच्च
चित्तला. D reads the line as—तथा चैत्रादिभागे चेच्चित्रा बहुजला क्षितिः ।
2 B शेषेऽपि चैव चात्यर्थं for शेषे...वात्यर्थं. C reads the line thus—
शेषे वै जलहीना स्यान्मध्ये च बहुवर्षणा. D पूरिता नदनद्यश्च for
शेषे...वात्यर्थं ।
3-4 Omitted by B and D.
5 B, D वैशाखनिरूपणम् ( A वैशाखलक्षणम् ) ।
6 D च for तु ।
7 C वैशाखे for वैशाख, वृष्टिनिरूपणम् for वृष्टिं निरूपयेत् । D वैशाखशुक्ल-
पक्षादौ तन्न for वैशाख...तिथौ ।
8 C ओमित्यनेन ( D ओँ प्रणवेन तु ) for ओँ...इति ।
9 B तं for तत्. C अर्द्धयित्वा and अर्द्धं for अङ्कयित्वा and अङ्क
respectively. D reads the line thus—अकल्पयित्वा तं दण्डं जले
निवेशयेत्ततः ।
10 Omitted by A. C तदईं च for तदङ्कं तु, D तदाङक विनिरूपयेत् for
तदङ्कं तु निरूपयेत् ।
11 C वापि for चैव. D वैवाधिकं for चैवाधिकं ।

कृषिपराशरः १३
गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समे भवेत् ।
हीने हीनं भवेद्वारि भवेद् वन्या च तादृशी ॥५१॥
अङ्गाधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते ।
इति पराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम् ॥५२॥
5 सूर्योदये विषुवतो जगतां विपत्ति
मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः ।
अस्तं गते दिनकरे तु तदर्द्धशस्यं
ऐश्वर्यभोगमतुलं खलु चार्द्धरात्रे ॥५३॥
1 A समे न गमं for गतवत्सरवत्, चैवासमे for चैव समे. C तथा
for भवेत् ।
2 A वन्या च तादृशी परा for भवेत्...तादृशी.
C तथा for भवेत्, न for च.
D होनेन च तथा वारि वदेऽन्या न for होने...च ।
3 A reads रूड़काधिकेऽधिका वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. C reads it thus—
अधिके द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. D अधिके for आधिक्ये, वन्या
वृष्टिश्च for वृष्टिर्वन्या च ।
4 Omitted by A. C पराशरोक्तं for पराशरेणोक्तं.
D इदं for इति ।
5 C, D प्रातर्दिने for सूर्योदये ।
6 C मध्यंदिने विक (क ?) लतां for मध्यं...करे, D मध्यंदिने विषुवतो for the
same portion.
7 C च तथा for तुतद्.
D बहुशस्यवृद्धि for तु...शस्यं ।
8 B रात्रौ for रात्रे.
D निशिचार्द्धरात्रौ for खलु...रात्रे ।
5-8 A reads these lines after verse 56 with the following
variants:—मध्यंदिने for मध्यंगते ( 1 6 ), खलु चार्द्ध वार्द्धशस्य for
तु...शस्यं ( 1 7 ).

१४ कृषिपरशरः
रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्द्धयेत् ।
त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत् ॥५४॥
ईशानादिदक्षिणाङ्कान् संलिखेदनलादितः ।
येनयेनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत् ॥५५॥
1 A, C रेखां तिर्यक् for रेखात्रयं, ताडितं ( A भाजितं ) for ताभिस्ताः,
विदर्भयेत् for विवर्द्धयेत्. D तिर्यक् रेखावित् भवेत् for ताडितं...
विदर्भयेत् ।
2 D त्रिशूलं for त्रिशृङ्गं ।
3 A reads the line as ईशादिदक्षिणं शृङ्गान्तं लिखेदनलभादितः ।
C reads ईशादिदक्षशृङ्गान्तं लिखेन्नृतादिभिः ।
D reads ईशानादिदक्षिणांन्तं शिलिखेदनलादितः ।
4 A मेन for second येन. C तेन for first येन, वदेत् for भवेत् । D केनार्क
for येनाज ।
4-5 After this line A reads: —
अश्विन्यादौ समुद्रे स्यान्नक्षत्रं च द्वयंद्वयम् ।
तीरपर्वतकच्छेषु एकैकं परिकीर्तितम् ॥
B gives the verse with समुद्रेषु for समुद्रे स्यात्, कच्छपर्वततीरेषु for
तीर...कच्छेषु, as an alternative reading of the text quoted
above.
In place of this verse, D reads as follows: — अपां निधौ द्वयं
देयमेकैकं पर्वतेऽपि च । कच्छ्राष्टौ पर्वते चाष्टौ चतुस्तीरे चतुष्टयम् ॥
अश्विनिय...(?) पुष्पं सर्पं (?) वायुविशालमेव च...(?) देयं तु न निधौ
क्रमात् ॥

कृषिपराशरः १५
अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादनावृष्टिस्तु पर्वते ।
कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिस्तीरसङ्गमे ॥५६॥
अथ ज्येष्ठवृष्टिलक्षणम्—
चित्रास्वातीविशाखासु ज्येष्ठे मासि निरभ्रता ।
तास्वेव श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः ॥५७॥
ज्येष्ठादौ सितपक्षे च आर्द्रादिवशत्रक्षके ।
सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजला इव ॥५८॥
1 D च for तु
2 B शैलसन्धिषु for तीरसंगमे. C मध्यमा for चित्तला. D reads the line
thus तीरे च बहुला वृष्टिः सुवृष्टिः कक्षसंधयोः ॥ [ For A's reading after
this line, see f. n. 5-8 under verse 53 supra. ]
3 A, B, D omit वृष्टि ।
4 A निरूपयेत् for निरभ्रता. D °खाः स्युः for °खासु.
4-5 Appear to have been attributed by Raghunandana, in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I, p. 701), to Varāha, with वर्षति
for वासवः ।
6 A सदा वर्षाः शुभा मवाः for बहु···प्रदः ।
7 A ज्येष्ठस्यादौ सिते पक्षे for ज्येष्ठादौ···च ।
8 A तथा for इव. C reads निर्जलाः सजलाः प्रोक्ताः सजला
निर्जलास्तथा ।
6-8 B reads these lines with the following variants bet.
33b and 34a supra, (p. 9).
सितपक्षे and च transposed (l 7), आर्द्रादौ for आर्द्रादि (l 7).

१६ कृषिपराशरः
अथाषाढवृष्टिलक्षणम्—
आषाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः
शस्यध्वंसं प्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिर्यमेन ।
नैऋत्यां शस्यहानिर्वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः
कौबेर्यां शस्यपूर्णां प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च ॥५९॥ 5
आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति ।
वर्षत्येव तदा देवस्तन्नावृष्टौ कुतो जलम् ॥६०॥
शुक्लाषाढ्यां नवम्याम उदयगिरितटी निर्मलत्वं प्रयाति
स्वीयं कार्यं विधत्ते खरतनुकिरणो मण्डलाकारयोगम् ।
जीमूतैर्वेष्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्यमानेऽस्तशैले 10
तावत्पर्यन्तमेव प्रगलति जलदो यावदस्तं तुलायाः ॥६१॥
2 A, B ककुभं for ककुभो. A, C सुवृष्टिं for सुवृष्टिः. D दिशि चेद्भातिवायुः
for ककुभो...वृष्टिः।
3 A reads शस्याद्धं संप्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिं च यत्ने. B गते for गतो, C वृष्टि for
वृष्टिः. D reads the line thus सस्यान्ध्यं संप्रकुर्याद्बहुलयदिगतो मन्दवृष्टिर्यमे च।
2-3 Attributed to Varāha by Raghunandana in Jyotistattva (Smṛti-
tattva, I. 700) with ॰वृष्टिं, प्रकुर्याद्दहदहनदिशो for प्र...गतो.
4 A शस्यहानिं जनयति वरुणे वायुना वायुकोपो for शस्य...पः. C कोषाः for
कोपः, C बहु for दिशि. D बहुजलो मारुतो वायुकोणे for दिशि...कोपः।
5 C, D मेदिनी for मेदिनीं. B शस्यमीशे for शम्भुना च. D शस्यपूर्णा for
॰पूर्णां, शंकरोति for शम्भुना च.
4-5 Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti tattva, I,
p.p. 700-701), to Varāha with निष्फला स्याद् वरुणबहुजलो for शस्य...
जलं and शस्यपूर्णा भवति समुदिता मेदिनी शम्भुनापि for शस्यपूर्णां...च ॥
7 D reads वर्द्धमेव तदा धान्यं तत्रावृष्टेः कुतो भयम् ।
8 • B शुक्राषाढी for शुक्लाषाढ्यां, प्रयाते for प्रयाति ।
9 B कालं for कार्यं, तर for तनु, मुखं for योगम् ।
10 C जीमूते वृष्टितो for जी...तो।
11 B प्रह्रदति for प्रगलति ।
8-11 Omitted by A, D. After line 11, C reads the following verses: —
आषाढशुक्लनवमीप्रभवप्रभाते, सूर्यो यदा प्रकटमण्डलमुभ्युदेति ।
मध्यांदिनेऽपि यदि वा परिवेषमेति, सायं ह्यनाव्रततनु (?) यदि वास्तमेति ॥
तल द्वयं द्वितयमप्यथ बैक (?) मिष्टां, वृष्टिं समादिशति नात्र विकल्पहेतुः ।
. आभावयां स्रवति संवृतवारिधारा, माकार्त्तिकं पृथुपयोधरसान्द्रविन्दुः ॥

कृषिपराशरः
अथ श्रावणवृष्टिलक्षणम्—
रोहिण्यां श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा वृष्टिर्भवेत्तावद् यावन्नोत्तिष्ठते हरिः ॥६२॥
कर्कटे रोहिणीऋक्षे यदि वृष्टिर्न जायते ।
तदा पराशरः प्राह हा हा लोकस्य का गतिः ॥६३॥
श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि ।
विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः ॥६४॥
अथ सद्योवृष्टिज्ञानम्*—
जलस्थो जलहस्तो वा निकटेऽथ जलस्य वा ।
स्रष्टा पृच्छति सृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायतेऽचिरात् ॥६५॥
1 A omits अथ and वृष्टि. B omits वृष्टि. D श्रावणनिरूपणं for श्रावण...
लक्षणम् ।
2 C वृष्टिर्भवेद्ध्रुवं for वर्षति वासवः ।
6 A वर्षणं न भवेत् for न...वर्षणं. C चतुर्थ्यां श्रावणे मासि for श्रावणे...रोहिण्यां ।
7 C संकाशा for संक्लेशा. For lines 6-7, D reads—श्रावणे मासि छत्रर्क्षे
यदि वर्षति वासवः। विपुला च तदा तु स्यात्कृषिवृत्तिर्विनश्यति ॥ After
line 7, C adds—श्रावणे प्रथमे पदे पूर्वभाद्रपदेषु च । चतुर्थ्यां यदि वर्षं
च तदा वर्षति वासवः ॥ पुरोवानहते (?) ग्रीष्मे श्रावणे वापि चर्षे हि ।
मेरुर्दर्शयते शृङ्गं जलधिः शुष्यते तदा ॥ पाश्चात्त्यः कर्कटेवापि प्राच्यः कन्यां गते
रवौ । सिंहे निर्वाततामेति जलपूर्णा महीभवेत् ॥ दिवा जलधरैश्छन्नं रात्रौ च
निर्मलं नभः । शोषमेति तदा पृथ्वी नात्र कार्याविचारणा । After the
same line, B adds—अथ भाद्रादिलक्षणम् । सिंहे भौमवारे च पूर्व-
फाल्गुनिऋक्षके। व्यतीपाते च नन्दायां कन्यायां वर्षयेद् रविः ॥, and D
adds—इति पौषाद्यष्टमासिकवृष्टिज्ञानलक्षणम् ।

• It is interesting to note the common indications mentioned
  here as well as in the Bṛhat-saṃhitā, Sadyovarṣaṇalakṣaṇam,
  pp. 411-422.
  8 A, D लक्षणं for ज्ञानम् ।
  9 B transposes जलस्थो जलहस्तो. C, D च for final वा. D तुलस्थे
  तुलहस्त (?) for जलस्थो जलहस्तो ।
  10 B दृष्टा for स्रष्टा, वृष्ट्यर्थं for सृष्ट्यर्थं. C पृष्ठः पृच्छति वृष्ट्यर्थं for स्रष्टा...
  सृष्ट्यर्थं, D वृष्टिप्रश्नो यदा भूयाद् for the same portion, and चिरात्
  for अचिरात् ।
  ३ 34446

• १४ कृषिपराशरः
  उत्तिष्ठत्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिका ।
  भेकः शब्दायतेऽकस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् ॥६६॥
  विडाला नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा विलेशयाः।
  धावन्ति शलभा मत्ताः सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६७॥
  कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् । 5
  मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६८॥
  आघातवातदुष्टानां नृणामङ्गे व्यथा यदि।
  वृक्षाग्रारोहणं चाहेः सद्योवर्षणलक्षणम् ॥६९॥
  1 A उत्तिष्ठेत् for उत्तिष्ठति.
  B अकस्मादन्नमादाय उत्तिष्ठति for उत्तिष्ठत्यण्डम...चैव.
  C उत्तिष्ठन्ते for उत्तिष्ठति, पिपीलिकाः for पि...का।
  2 A सद्यः for तदा.
  D संजायते कस्मात् for शब्दायतेऽकस्मात्
  3 A अन्ये ये च for ये...वा. D विडालनकुलाः for विडालानकुलाः, वारि-
  लेशया for वा...शयाः ।
  4 For this line, A reads—कुर्वन्ति च स्वनं मत्ताः सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥
  B शरभा for शलभा.
  C तदा for ध्रुवम् ।
  5 C बालिका for बालका.
  D बानिशा for बालका ।
  6 A वर्षणलक्षणम् for वृष्टि...ध्रुवम्, B, D प्रजायते for भवेद् ध्रुवम् ।
  7 C अघातवातदृष्टीनां for आघात...दुष्टानां, अङ्ग for अङ्गे ।
  D reads वातादवाते वृष्टिः स्यात् नृणामङ्गं (?) तथाधनाः (?) ।
  8 A अहेः for चाहेः. C reads the line as सर्पा वृक्षाप्रमारुढाः
  सद्यो वृष्टेस्तु लक्षणम्. D reads it वृक्षाप्रावो (?) हलेदन्तः सद्यो वर्षति ‘
  वासवः ।

कृषिपराशरः १६
पक्षयोः शोषणं रौद्रे खगानामम्बुचारिणाम् ।
झिञ्झीरवस्तथाकाशे सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥७०॥
अथ ग्रहसंचारे वृष्टिज्ञानम्—
चलत्यङ्गारके वृष्टिर्भुंवा वृष्टिः शनैश्चरे ।
वारिपूर्णां महीं कृत्वा पश्चात् संचरते गुरुः ॥७१॥
ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रातिचारयोः ।
प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणामुद्यमेषु च ॥७२॥
1 D reads it thus पक्षिणः सोशिता ( शोषिता ?) रौद्रेऽकस्माद-
म्बुचारिणः ।
2 B वृष्टिः प्रजायते for वर्षणलक्षणम्. D झर्कको (?) वै यदाकाशे for झिञ्झी...
काशे. After this line, C add the following : — यथूर्द्धं (?)
कृकलासकास्तरुगताः पश्यन्ति गावो मुहुः । दृष्टार्क (दृष्ट्वार्क ?) यदि वा
चरन्ति बहुशः संरौति भेकी यदि ॥ संचारस्तु पिपीलिकाऽण्डविषयोरद्धारजगत-
गवां (?) ।... (?) द्विणदीधितिः ( दीधितिः ? ) शिवदिशि क्षिप्रं तदा
वर्षति ॥ शनौ कुजे गुरौ चैव परिवेषो यदा भवेत् । चतुर्थे पञ्चमे वापि
जलपूर्णा भवेन्मही ॥ यदि भवति कदाचित् कार्तिके नष्टचन्द्रे । रविशनिकुज-
वारे स्वातिनक्षत्रयोगः ॥ भवति भूरिनिपातः स्थावराणां नराणाम् । त दृपि (?)
टविपशूनां वारिणा वायुना वा ॥ प्रावृषि शीतकरो भृगुपुत्रात् सप्तमराशिगतः
शुभदृष्टः । सूर्यसुतान्नवपञ्चमगो वा सप्तमगश्च जलागमनाय ॥
3 A ग्रहसंचालक्षणत् for ग्रह...ज्ञानम्. B वृष्टिलक्षणम् for वृष्टिज्ञानम्.
C संचारेण for संचारे ।
4 A चरत्य° for चलत्य° ।
5 C एकार्णवां for वारिपूर्णां ।
6 D तदा for तथा ।
Bet. lines 3 and 4, D reads सद्योवृष्टिकरो ( रः ?) शुक्नो यदा
बुधसमीपगः । तयोर्मध्यगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत् ॥
7 A वर्षन्ति जलदास्तत्र for प्रायो...घनाः B जलदा for हि घना, उद्यमेऽपि च
for उद्यमेषु च. D वर्षति जीमूतो for वर्षन्ति हि घना, उद्यमेऽपि च for
उद्यमेषु च ।

२० कृषिपराशरः
चित्रामध्येगते जीवे भिन्नभाण्डमिव स्रवेत् ।
ततः स्वातिं समासाद्य महामेघान् विमुञ्चति ॥७३॥
पुष्येणोपचितान् मेघान् स्वातिरेका व्यपोहति ।
श्रवणे जनितं वर्षं रेवत्येका विमुञ्चति ॥ ७४॥
1 A ०गतो जीवो for ०गते जीवे. C सूर्ये for जीवे. D खगा भारड
इवस्स्रवेत् (?) ।
Bet. lines 5 and 6, C adds the following: यदि व्रजति कुजः
पतङ्गमार्गे घट इव भिन्नतलो जलं ददाति । अथ वहति दिनकराप्रतो वा, भवति
च तदासौ प्रलयाया ( ? ) समर्थः ॥१॥ यद्येकराशौ भवतः सि ( ? ) तेन्दुजौ
पयोऽतिपूर्णां कुरुतो वसुन्धराम् । तयोस्तु मध्ये यदि पद्मबान्धवः, तया मही-
शोषमुपैति नान्यथा ॥२॥ सिंहं गते क्षितिसुते शुभवर्जिते च, शोषं वायुः
प्रलय इवान्बुवाहाः । भिन्नेन्दुनील ( भिन्नेन्द्रनील ? ) सकलोपमवामेयमाना (?),
वर्षन्ति ते कृपणदानमिवाम्बुवृत्रिम् ॥३॥ तामापतन्तीं कुरुराजसेनां, समुद्रनेला मिव
दुर्निवाराम् । निवारयत्येकरथेन पार्थश्रितां ( तां ? ) गतः सूर्य इवाम्बुवृत्रिम् । ४॥
अत्युग्रतं जलदवृन्दनुपैति नाश, मङ्गारके यदि बृहस्पतिनैकराशिम् । शोषं
प्रयान्ति सरितो हदनिर्र्झरास्ते, पल्लवलं भवति तत्र तुषारवृष्टिः ॥५॥ सलिल-
रहितशको याति शको याति शोषं धरित्री । भवति सततवातो धूलिहृद्द्'
नभोऽपि ॥६॥ भवति समरभीतिर्याति नाशं नरेन्द्रो । युवतिमिथुनमीने कार्मुके
मन्दगे च ॥७॥ एकराशिगताः पापाः शनिभौमदिवाकराः । पृथ्विधू (?) माकुली
( ला ? ) तत्र रुदन्ति बहवो जनाः ॥८॥
[ For some of these verses, sometimes with variants, see
footnote 8 under verse 78 ]
2 A, D तथा for ततः. महामेधो न वर्षति for महा...विमुञ्चति. D ०मेधो for
मेघान् ।
3 A अपचितान् ( ? ) for उपचितान्. B प्रायेण for पुष्येण, ०प्यपोहति
for व्यपोहति ।
4 A मेघं for वर्ष:. B रेवत्यां च for रेवत्येका. C व्यपोहति for विमुञ्चति. ,
D रेवलन्ते for रेवत्येका ।

कृषिपरशरः २१
अथानावृष्टिलक्षणम्—
ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शके चरन् कुजः ।
सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ॥७५॥
कुजपृष्ठगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत् ।
5 स एव विपरीतस्तु पर्वतानपि प्लावयेत् ॥७६॥
सद्यो निकृन्तयेद्वृष्टिं चित्रामध्यगतो भृगुः ।
अङ्गारको यदा सिंहे तदाङ्गारमयी मही ॥७७॥
स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोषयेत् ॥७८॥
1 D अवृष्टिज्ञानम् for अना...लक्षणम् ।
2 A, C ध्रुवेषु for ध्रुवे च. C ज्येष्ठे मूले च भानुजः for शक्रे...कुजः ।
4 C adds यदि कुजश्वरति (evidently corrupt) before the line.
5 A सेचयेत् for प्लावयेत्. C समुद्रमपि पूरयेत् for पर्वतानपि प्लावयेत् ।
6 The portion following मध्य is obscure in A.
8 रविदिना for रविणा. After this line, D adds the following verses:
(i) Verse 8 in the footnote under v. 73.
(ii) Verse 5 ( ibid ) with विन्दु for वृन्द ।
(iii) Last two feet of v. 5 ( ibid ) with च for ते, नित्य' छिन्नो for
पल्लवयं, चात्र for तत्र ।
(iv) तावन्मेघाः प्रवर्षन्ति निर्घोषचपलान्विता ।
यावत्कन्यां परित्यज्य तुलां नोपैति भार्गव ( वः ? ) ॥
(v) V. 4 in the footnote under v. 73.
(vi) चतुर्दशे पञ्चदशे तथाष्टमे तम... (?) दिने भृगोः सुतः ।
यदा... (?) दर्शनमस्तमेति तदा महोवारिमयेव लक्ष्यते ॥
(vii) V. 1 in the footnote under v. 73 with following variants :
यदि व्रजति transposed, मार्ग' for मार्गे, तनु for तक्षो, व्रजति यदि for
अथ वहति, दिव for दिन,... (?) शोषितुं समर्थः for the last foot.
(viii) V. 3 ( ibid ) with गतः for गते, ॰युतः for युते, ॰वर्जितः for ॰वर्जिते ;
शोष' नयेत् प्रलयकाल इवान्बुवाहान् for the second foot, भिन्नेन्द्रनील-
सदृशा अपि मेघसंघा for the third foot, दानतुषारवृष्टिः for दानमिवाम्बु-
वृष्टिम् । This topic is concluded with the remark इत्यनावृष्टिलक्षणम् ।

१२ कृषिपराशरः
अथ कृष्यवेक्षणम्
फलत्यवेक्षिता स्वर्णं दैन्यं सैवानवेक्षिता ।
कृषिः कृषिपुराणज्ञ इत्युवाच पराशरः ॥७९॥
अथ चान्ये मुनयः—
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् । 5
गोषु चात्मसमं दद्यात् स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ॥८०॥
कृषिर्गावो वणिग्विद्याः स्त्रियो राजकुलानि च ।
क्षणेनैकेन सीदन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ॥८१॥
समर्थेन कृषिः कार्या लोकानां हितकाम्यया ।
असमर्थो हि कृषको भिक्षां प्राप्नोति मानवः ॥८२॥ 10
1 B कृषिपर्यवेक्षणम् for कृ...म्. D omits the line. अवेक्षणात् for
अवेक्षिता ।
2 B तद्दैन्यमनवेक्षणात् for दैन्यं.. क्षिता. C तदन्यदनवेक्षिता for the same
portion.
3 D पुरांग for पुराणज्ञ ।
4 A, D तथा च मनुः. C reads मनुः simply.
5 C पुरे for ॰पुरं, महानसे for महानसम् ।
6 D चान्येषु नो for चा...मं. It may be pointed out that none of
the verses from 82 to 85 occurs in the Manu-Smṛti (N. S.
Press ed.). V. 82, however, occurs verbatim in the Udyoga-
parvan of the Mahābhārata. (Chapter 38, v. 12).
7 B बाणविद्याः for वणिग्विद्याः, C बालस्वामि for the same portion,
गाव for राज. D विद्या for विद्याः ।
8 B क्षणेनैवावसीदन्ती ( C ॰वापसीदन्ति ) for क्षणेन...सीदन्ति. D नश्यन्ति
for सीदन्ति ।
9 A प्रजानां for लोकानां ।
B समर्येण for समर्थेन ।
10 B अटति नीचवत् for प्राप्नोति मानवः ।

कृषिपराशरः ११
गोहितः क्षेत्रगामी च कालज्ञो बीजतत्परः ।
वितन्द्रः सर्वशस्याढ्यः कृषको नावसीदति ॥८३॥
अथ वाहनविधानम्—
कृषिं च तादृशीं कुर्याद्यथा वाहान्न पीडयेत् ।
वाहपीडार्जितं शस्यं गर्हितं सर्वकर्मसु ॥८४॥
वाहपीडार्जितं शस्यं फलितं च चतुर्गुणम् ।
वाहनिःश्वासवातेन तद्द्रुतं च विनश्यति ॥८५॥
गुडकैर्यवसैर्धूमैस्तथान्यैरपि पोषणैः ।
वाहाः क्वचिन्न सीदन्ति सायं प्रातश्च चारणात् ॥८६॥
1 A कालबोज for कालज्ञो. D बालको (an obvious error) for
कालज्ञो ।
2 The first word in A is illegible. C सस्यग्रहणदक्षश्च for वितन्द्रः
सर्वशस्याढ्यः. D सुशिष्य for वितन्द्रः ।
3 A वाहपालनविधिः for वा...नम्. D inserts पालन bet. वाहन and
विधानम् ।
4 A एतादृशीं विद्यात् for च...कुर्यात् ।
5 C, D पितृदेवयोः for सर्वकर्मसु ।
6 C reads वाहपीडोज्झितं शस्यं फलत्येव चतुर्गुणम् ।
7 A द्रुतमेव for तद्द्रुतं च. B reads वाहनिःश्वासविफलः कृषको निःस्वतां
व्रजेत्. C दोषेण for वातेन. D reads the line thus वाहनिःश्वासात्फलं
कृतं सर्वं च नश्यति ।
8 A गुग्गुलैः, अपि and पोषणैः transposed. B गुण्डकैः for गुग्गुलैः.
C यवगोधूमै for यवसधूमै ।
9 C हीयन्ते for सीदन्ति ।
8-9 Omitted by D which reads instead—स च दारिद्र्यदोषेण पृथिव्यां
भ्रमति ध्रुवम् । चतुर्दिक्षु महादुःखी यो वाह्वान् परिपीडयेत् । वाहा दुःखं
न दीयन्ते सायं प्रातश्च वारणात् ॥

१४ कृषिपराशरः
गोशाला सुदृढा यस्य शुचिर्गोमयवर्जिता ।
तस्य वाहा विवर्द्धन्ते पोषणैरपि वर्जिताः ॥८७॥
गोशकृन्मूत्रलिप्ताङ्गा वाहा यत्र दिने दिने ।
निःसरन्ति गवां स्थानात् तत्र किं पोषणादिभिः ॥८८॥
पञ्चपदा तु गोशाला गवां वृद्धिकरी स्मृता । 5
सिंहगेहे कृता सैव गोनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥८९॥
कांस्यं कांस्योदकं चैव तप्तमण्डं मषोदकम् ।
कार्पासशोधनं चैव गोस्थाने गोविनाशकृत् ॥९०॥
1 Before this line, B reads अथ गोशालाविधानम्. D शोभना for
सुदृढा, वर्द्धिते for वर्जिता ।
2 A गावो for वाहा.
D गावस्तस्य च वर्द्धन्ते for तस्य...विवर्द्धन्ते ।
3 A गावो for वाहा. B शकृन्मूत्रविलिप्ताङ्गा for गो...लिप्ताङ्गा. C लिप्ताश्च
( D संलिप्ता ) for लिप्ताङ्गा ।
4 C निश्वसन्ति for निःसरन्ति, स्थाने for स्थानात्.
D पोषणादिकं for ०दिभिः ।
5 B पञ्चपञ्चायता शाला for पञ्च...शाला, मता for स्मृता ।
6 Omitted by A. B ०स्थाने for ०गेहे.
C गोशालां ह्रियते for गोनाशं कुरुते.
D सिंहे गोष्ठीकृत ( ता ? ) for सिंह...कृता ।
7 A तण्डुलस्योदकं ( B तण्डुलानां जलं ) for कांस्यं कांस्योदकं. D तप्तमदो (?)
for तप्तमण्डं ।
Bet. 6 and 7, B reads सिंहगेऽहर्पतीं चैव गोशालां कुरुते यदि । प्रमादान्मन्द-
बुद्धिस्वाद् गवां नाशो भवेत्तदा ॥ A also reads this verse in the same
place with the following variants सिंहगेहे कृते for सिंह...पतौ.
8 B कार्पासास्थिस्तुषं for कार्पासशोधनं.
C गोशाले च विनाशकृत् for गो...कृत.
D चापि for चैव, गोस्थो गोषु नाशकृत for गो...कृत ।

कृषिपराशरः २५
संमार्जनीं च मुसलमुच्छिष्टं गोनिकेतने ।
कृत्वा गोनाशमाप्नोति तत्राजबन्धनाद् ध्रुवम् ॥९१॥
गोमूत्रजालकेनैव यत्रावस्करमोचनम् ।
कुर्व्वन्ति गृहमेधिन्यस्तत्र का वाहवासना ॥९२॥
विलन्धिं गोमयस्यापि रविभौमशनेर्दिने ।
न कारयेद् भ्रमेणापि गोवृद्धिं यदि वाञ्छति ॥९३॥
वारत्रयं परित्यज्य दद्यादन्येषु गोमयम् ।
शनिभौमार्कवारेषु गवां हानिकरः स्मृतः ॥९४॥
सन्ध्यायां तु गवां स्थाने दीपो यत्र न दीयते ।
स्थानं तत्कमलाहीनं वीक्ष्य क्रन्दन्ति गोगणाः ॥९५॥
1 संमार्जनीमुसलं च for स···मुसलं.
B अशनं for मुसलं ।
D भुक्तोच्छिष्टं for उच्छिष्टं गो ।
2 B तथा तत्राजबन्धने for तत्राज···ध्रुवम, C स्थानादन्यत्र बन्धनात् for
the same portion, D तथा तत्राजबन्धनम् ।
3 A तत् for तत्र, शोधनं for मोचनम्. C यदा अञ्चर (?) for यत्रावस्कर.
D चैव for ०नैव ।
4 C परिदेवना for वाहवासना, D वाहनाशनं for the same portion.
5 C विलन्धं ( D विलोपं ) for विलन्धि. A, D शनैः for शनेः ।
6 A प्रयत्नेन for भ्रमेणापि ।
7 Omitted by A.
8 Omitted by A. B विलम्ब्य शनिभौमेषु for शनि···वारेषु. C नाशकरः
पुनः for हानि···स्मृतः. D विलेपं शनिभौमेषु for शनि···वारेषु, ०करं
स्मृतं for ०करः स्मृतः ।
9 A सन्ध्याद्वये तु गो ( B सन्ध्याकाले च गो, C सन्ध्याद्वयेगवा ) for सन्ध्यायां
तु गवां. A विध्यते for दीयते ।
10 A तन्न प्रभां for तत्कमला, दृष्ट्वा क्रन्दति गोगणः for वीक्ष्य···गणाः.
C कर्मणा for कमला, धनाः for गणाः ।
४

२६ कृषिपराशरः
हलमष्टगवं प्रोक्तं षड्गवं व्यावहारिकम्।
चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं तु गवाशिनाम् ॥९६॥
नित्यं दशहले लक्ष्मीर्नित्यं पञ्चहले धनम् ।
नित्यं तु त्रिहले भक्तं नित्यमेकहले ऋणम् ॥९७॥
आत्मपोषणमात्रं तु द्विहलेन च सर्वदा । 5
पितृदेवातिथीनां च नान्नदाने भवेत् क्षमः ॥९८॥
अथ गोपर्वकथनम्—
गोपूजां कार्तिके कुर्याल्लगुडप्रतिपत्तिथौ ।
बद्ध्वा श्यामलतां शृङ्गे लिप्त्वा तैलहरिद्रया ॥९९॥
1 Before this line, D reads अथ हव ( हल ? ) निरूपणम्.
A, B व्यवसायिनां for व्यावहारिकम्. B धर्म्यं for प्रोक्तं ।
2 B च for तु ।
1-2 Attributing these lines to Hārīta, in Jyotiṣtattva (Smṛti-tattva,
I, p. 703), with अष्टागवं धर्महलं for हल...प्रोक्तं, जीविताथिनाम् for
व्यवहारिणाम्, ब्रह्मघातिनां for तु गवाशिनाम्, Raghunandana says that
such is the reading in the Viṣṇudharmottara.
4 A च for तु. C द्वि for त्रि, भुक्तं for भक्तं. D त्रिहले भुक्तिमात्रं तु for
नित्यं...भक्तं ।
3-4 Attributed by Raghunandana, in the same book, p. p. 688-
689, to the Rāja-mārtaṇḍa.
5 Omitted by C. D भवेन्नरः (?) for च सर्वदा ।
6 A तु for च.
B पुष्ट्यर्थं सोऽक्षमो भवेत् for नान्न...क्षमः ।
8 A, C पर्वे for पूजां.
A मासि for कुर्यात् ।
9 A ॰लताः for लतां. B स्कन्धे for शृङ्गे. C वाह fur बद्ध्वा, संलिप्य तेन
दोषया (?) for लिप्त्वा...हरिद्रया. D नित्य ( नृत्य ? ) गीतैश्च कौतुकैः for
लिप्त्वा...हरिद्रया ।