द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७८ द्रव्यवर्गः ।
सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद् विना ॥३॥
खाम्बु गाङ्गाभवं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम् ।
तन्व्यव्यक्तरसं सृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम् ॥
जीवनं तर्पणञ्चैव तदन्नाभसभूमिगम् ॥ ४ ॥
कारकं तोयममृतं नैहारं सर्वदोषकृत् ।
अवश्य्यायभवं रूक्षं वातलं लघु शीतलम् ॥
दाहासृक्पित्ततृट्छर्द्दि सक्थिस्तम्भादिपूजितम्॥५
क्षणविपर्य्ययेण सामुद्रमिति ज्ञात्वा तन्न पातव्यम् । अथ किं
सदैव तन्न पातव्यमित्यत आह मासादाश्वयुजाद्विनेति । एतच्च
आन्तरिक्षजलग्रहणादिकालप्रदर्शनपरम् । तेन कार्त्तिकेऽपि
शरद्रूपे हेमन्ते चान्तरिक्षजलग्रहणमविरुद्धं भवति । यदाह
हारीतः
प्रवृत्तायां शरदद्यस्मात् पश्चाद्वाते प्रवाति च ।
हेमन्ते चापि गृह्णीयात्तज्जलं मृण्मयैर्घटैरिति ॥ ३ ॥
तत्र प्रशस्तस्य धाराख्यान्तरिक्षजलस्य गुणमाह खाम्बु इति ।
हृद्यमिति मनःप्रसादकत्वात् । तनु स्वच्छम् । सृष्टमित्यास्वाद-
सुखम् । जीवनं जीवनहेतुत्वात् ओजोवृद्धिकरमित्यरुणः ।
सौम्यधातुवर्धनमित्यन्ये । तर्पणं क्लमहृत् । भौमजलेऽपि
क्वचिदान्तरिक्षजलगुणानतिदिशति तद्वन्नाभसभूमिगमिति ।
नाभसी नभोगुणभूयिष्ठा भूमिः तद्गतं जलमपि तद्वदान्तरिक्ष-
गाङ्गजलवदित्यर्थः । सुश्रुतेऽप्युक्तम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्त-
रसं तत् पेयमान्तरीक्षालाभ इति ॥ ४ ॥
कारतौषारहैमानापि क्रमेण गुणानह कारकमित्यादि ।

द्रव्यगुणः । ७८

नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् ॥ ६ ॥
नादेऽभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफापहम् ॥७॥
सारसं तुवरं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु ॥ ८ ॥
ताड़ागं वातलं स्वादु कषायं कटु पाकि च ॥ ६ ॥
वाप्यं सक्षारकटुकं पित्तलं कफवातनुत् ॥१०॥
कौपं कफघ्नं सक्षारं पित्तलं लघु दीपनम् ॥ ११ ॥
चौण्डमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकारि च ॥ १२ ॥
नैर्भरं लघु पथ्यञ्च दीपनं कफनाशनम् ॥ १३ ॥
औद्भिदं पित्तशमनं मधुरं न विदाहि च ॥ १४ ॥
अवश्यायसंहतीभूतं हिमम् । सक्थिस्तम्भ ऊरुस्तम्भः । तद्ध-
न्तृत्वञ्च श्लेष्ममेदोहरत्वात् । तदुक्तं मेदः श्लेष्मसुपूजितमिति ॥ ५ ॥
नादेयादिभेदभिन्नानां भौमजलानां गुणमाह नादेयमिति ।
नादेयं गङ्गादिनदीभवम् । लेखनं कर्षणम् ॥ ६ ॥
नदः शोणभद्रादिः तत्र यज्जलं तत् एवंगुणमित्यर्थः । कफा-
पहं कफहारम् ॥ ७ ॥
सरो दिव्यखातं पुरुषव्यापारं विना ॥ ८ ॥
तट उच्चप्रदेशस्तस्मादागो गतिर्यस्य स तड़ागः । स पुन-
रुच्चप्रदेशादागच्छज्जलस्य निम्नप्रदेशे बन्धनाद्भवति ॥ ६ ॥
वापी इष्टकादिबद्धसोपाना दीर्घिका ॥ १० ॥
कूपो मृत्पट्टेष्टकादिबद्धसोपानः ॥ ११ ॥
चुण्डो नवकूपः प्रत्यासन्नजलः स पुनर्नाद्यादिसमीपे
तत्कालकृता लघुकूपिका ॥ १२ ॥
नैर्भरम् उच्चप्रदेशात् प्रस्रवज्जलम् ॥ १३ ॥

८० द्रव्यगुणाः ।
वैकिरं लघु सक्षारं श्लेष्मलं वह्निदीपनम् ॥१५॥
कैदारं पाल्वलं स्वादु विपाके गुरु दोषलम् ॥१६॥
सामुद्रं लवणं विस्रं सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ १७ ॥
आनूपं वार्य्यभिष्यन्दि मधुरं पिच्छिलं गुरु ।
स्निग्धं वह्निहरं सान्द्रं जाङ्गलं वार्य्यतोऽन्यथा ॥१८॥
साधारणं वारि शीतं दीपनं मधुरं लघु ॥१९ ॥
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः ।
पथ्याः समस्तास्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा॥२०॥
औद्भिदं निम्नप्रदेशादूर्द्धमुत्तिष्ठज्जलम् ॥ १४ ॥
विकिरं वालुकादीन् विकीर्य्य गृह्यमाणजलस्थानं तद्भव-
वम् ॥ १५ ॥
केदारः प्रसिद्धः । पाल्वलं तृणाद्याच्छन्नमन्दसरः ॥ १६ ॥
नद्याद्याधारवशेन जलधर्मानभिधायानूपादिदेशभवत्वेन
पुनर्जलगुणमाह आनूपमिति । मधुरमिति व्यक्तरसत्वेन तद्वि-
परीतन्तु अव्यक्तरसत्वेनेत्यर्थः ॥ १८ ॥
यद्यप्यानूपादावपि नद्यादिस्थितस्यैव जलस्यामी गुणा-
स्तथापि अनन्तरोक्तनादेयादिगुणेन समं न विरोधः । यतो-
ऽन्नद्रव्यप्रकृतिरक्तशाल्यादेस्तथा पेयादेस्तद्विकारस्य च पृथगुक्तं
गुणयोरिवात्रापि बलाबलनिरूपणं विरोधे सति चिन्तनीयम् ।
उभयानुगुणतया तु गुणस्योत्कर्ष एव भवतीति प्रतिपादि-
तम् ॥ १९ ॥
इदानीं नदीनां गम्यदेशविशेषात् तथा वेगावेगाभ्यां गुण-
दोषानाह पश्चिमेति । अतोऽन्येति पूर्वसमुद्रगास्तथा मृदु-
वहास्तथा कलुषोदकाश्चेत्यर्थः । विपरीता इत्यपथ्या इत्यर्थः ॥२०॥

[Header]
द्रव्यगुणाः। ८१

उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ।
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥
क्रिमीपदहत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥२१॥
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः ।
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ॥२२॥
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् ।
चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ॥२३॥
दिवाककिरणैर्जुष्टं जुष्टमिन्दुकरैर्निशि ।

इदानीं नदीनां प्रभवस्थानविशेषेणापि गुणविशेषमाह
उपलेति। खेदितं जातक्षोभम् । उपलेत्यादिविशेषणेन हिम-
वन्मलयाधित्यकाभवानामेव पथ्यत्वमिति बोधयति। तेन सुश्रुते
हिमवन्मलयप्रभवाणामपथ्यत्वमुक्तं यत्तदुपत्यकाभवनद्यभिप्राये-
णेति चरकेण समं न विरोध इत्याहुः ॥ २१ ॥
अत्र पारियात्रदरीभवनदीजलाभिप्रायेण हृद्रोगादिकार-
णत्वमुक्तम् । सुश्रुते तु पारियात्रतड़ागोद्भावनदीबलादिकष्टं-
तयोक्तेति न विरोधः । तदुक्तं विश्वामित्रेण ।
तड़ागजं दरोजञ्च तड़ागाद्यत् सरिज्जलम् ।
बलारोग्यकरं तद्धि दरोजं दोषलं मतमिति ॥ २२ ॥
चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलगुणमाह रक्षोघ्नमिति । इदन्तु
चन्द्रकिरणानुप्रवेशान्नाभसं मणिप्रभावाच्च भौममित्युभयात्मक-
मिति डल्लनः ॥ २३ ॥
भौमजलानामप्यर्कसोमसंस्कारजगुणविशेषं दर्शयन्नाह
दिवेति। अत्रार्थलभ्यमपि दिवानिशिपदं समस्तवारात्रि-

८२ द्रव्यगुणः ।
अरूक्षमभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ २४ ॥
नारिकेलोदकं वृष्यं स्वादु स्निग्धं हिमं गुरु ।
हृद्यं पित्तपिपासाघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ २५ ॥
नारीकेलजलं जीर्णं गुरु विष्टम्भि पित्तकृत् ॥ २६ ॥
बालक्रमुकतोयन्तु तृष्णापित्तास्रजिद्गुरु ॥ २७ ॥
तालाम्बु पित्तजिच्छुक्रस्तन्यवृद्धिकरं गुरु ॥ २८ ॥
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये ।
श्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ॥
व्याष्ट्यर्थम् । चन्द्रशब्दो हि हिमाधारतया नैशहिमोपलक्षकः ।
अन्यथा पौर्णमास्यामेव परं सम्पूर्णां निशां व्याप्य चन्द्रांशु-
योगः स्यात् । अरूक्षमिति चन्द्रकरसंस्पर्शात् । अनभिष्य-
न्दीति अर्ककरसंस्पर्शात् । अत्र निषेधमुखेन प्रणयनं स्नेह-
रौक्ष्ययोरतिशैत्योष्णयोरिव दोषवत्त्वसूचनार्थम् । तत्तुल्यं गग-
नाम्बुनेति एतेन गगनजलालाभे तत्कार्ये तदेवोपयुज्यत इति
दर्शयति ॥ २४ ॥
नारिकेलोदकगुणमाह नारिकेलेति । नारिकेलोदकमिति
ईषत्पक्वनारिकेलमिति जेज्जडः। पित्तपिपासाघ्नमिति पित्त-
जनितपिपासाघ्नं तेनामजादिपिपासाहरं न भवतीति चक्रः ।
जेज्जड़स्तु गुर्वित्यत्र लध्विति पठति । तत्तु मधुरे वृष्ये स्निग्धे
च अनुपपन्नम् । प्रभावात्तद्वर्णनं नागमान्तरसाधितमिति
चक्रः ॥ २५ ॥
इदानीं शैत्यस्य प्रशस्तत्वेन तद्विषयं सापवादमाह मूर्च्छेति ।
उष्ण आतपस्तदुपलक्षितो ग्रीष्मः शरच्चेति चन्द्रिका । आत-

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते तु शीतमम्भः प्रशस्यते ॥ २६ ॥
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ।
आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे ॥
हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ ३० ॥
उष्णोदकं सदा पथ्यं कासश्वासज्वरापहम् ।
कफवातामदोषघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ ३१ ॥
पजनितदाह इति चक्रः। तमके श्वासविशेषे मोह इति
वा ॥ २६ ॥
कुत्र पुनस्तन्नोपयुज्यत इत्याह पार्श्वशूल इति । स्तिमिते
कोष्ठे आमकोष्ठ इति गयदासः । सद्यः शुद्ध इति सद्यः कृत-
शोधने । सद्यःशब्दोऽयं तस्मिन्नेव शोधनक्रियाव्याप्तेऽह्नि निवृ-
त्तत इत्येके । अन्ये सद्यःशब्दोऽयं सप्तरात्रे वैद्यकव्यवहारा-
द्बोध्यः । यथा सद्यः प्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरे मारयन्ती-
त्याहुः । एषु शीताम्बुनिषेधादुष्णजलस्य विधिरित्यर्थलब्धमेव
सविशेषणे इत्यादि न्यायात् ॥ ३० ॥
तस्यैवोष्णोदकस्य गुणमाह उष्णोदकमिति । यद्यप्यौष्ण्यं
जलस्य स्पर्शदोष इति सुश्रुते नोक्तं तथापि अवस्थायां व्याधि-
विशेषहरत्वेनोपादेयमपीति केचित् । वस्तुतस्तु भूबाष्पजनि-
तौष्ण्यमेव स्पर्शदोषत्वेन तत्रोक्तं इदन्तु अग्न्यातपकृतमिति न
विरोधः । पथ्याः स्रोतसां हितं पथ्यं स्रोतः शुद्धिकरमित्यर्थः ।
वस्तिशोधनमिति वस्तिशब्देन तात्स्थ्यान्मूत्रमुच्यत इत्यरुणः ।
यद्वा यथा यथा सलिलस्याग्निगुणसंयोगप्रकर्षस्तथा तथा कफा-
दिहरत्वप्रकर्षोऽपि बोध्यः । उष्णोदकन्तु तन्त्रान्तरप्रसिद्धया
साधनीयम् । तदुक्तमग्निवेशतन्त्रे ।

८४ द्रव्यगुणः ।
शृतशीतं त्रिदोषघ्नं यदन्तर्वाष्पशीतलम् ।
शीतीकृतन्तु विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम् ॥ ३२ ॥
न तत् पर्युषितं देयं कदाचिदपि जानता ।
व्यम्लीभवेत् पर्युषितं कफक्लेदि पिपासवे ॥ ३३ ॥
शृतं तोयं दिवा रात्रौ गुरु रात्रिश्रुतं दिवा ॥ ३४ ॥
क्वाथ्यमानन्तु यत्तोयं निष्फेनं निर्मलीकृतम् ।
भवत्यर्द्धावशिष्टन्तु तदुष्णोदकमिष्यते ॥ ३१ ॥
शृतशीतजलगुणमाह शृतशीतमिति । अन्तर्वाष्पं सत्
कालप्रतीक्षया शीतलमित्यर्थः । पवनाहतं पवनेन शीतीकृत-
मिति भावः ॥ ३२ ॥
तदिति शृतशीतलं जलम् । अत्र देशादिभेदेन कथन-
प्रकर्षापकर्षावपि बोध्यौ यदाह वृद्धवाग्भटः ।
क्षीणपादत्रिभागाद्धं देशर्त्तु गुरुलाघवात् ।
धन्वसाधारणानूपेषु देशेषु तथा शीतोष्णवर्षोपलक्षिते च
ऋतुत्रये यथाक्रमं क्षयितचतुर्भागत्रिभागाद्धं सलिलमुपयोज्य-
मित्यर्थः । अत्रैवार्थे माधवकरस्तन्त्रान्तरमन्यादृशं लिखति
तद्यथा
शारदं सार्द्धपादोनं पादहीनन्तु हैमनम् ।
शिशिरे च वसन्ते च ग्रीष्मे चार्द्धावशेषितम् ॥
अष्टभागावशिष्टन्तु कारयेत् प्रावृषं जलम् ।
तदुभयमपि प्रमाणं स्मृतिद्वैविध्यवत् ॥ ३३ ॥
अस्यैव शृतजलस्य विशेषान्तरमाह शृतमिति । दिवा शृतं
तोयं रात्रौ गुरु भवति । रात्रिश्रुतन्तु दिवा गुरु भवती-
त्यर्थः ॥ ३४ ॥

द्रव्यगुणः। ८५
भौमानाम्भसां प्रातः सर्वेषां ग्रहणं मतम्।
तदा हि शैत्यं नैर्मल्यं तौ चापां परमौ गुणौ ॥ ३५
आन्तरीक्षन्तु वर्षासु कौपमौद्भिदमेव च।
अगस्त्योदयनैर्मल्यात् सर्वं शरदि शस्यते ॥
सरस्तड़ागसम्भूतं हेमन्ते जलमिष्यते।
कौपचौण्डे वसन्ते तु ग्रीष्मे प्रास्रवणौद्भिदे ॥
कौपं प्रावृषि सर्वं वा संस्कृतं वारि चेष्यते ॥ ३६ ॥
हठशैवलपङ्कादिसञ्छन्नं दोषलञ्च तत्।
इदानीं भौमानां जलानां ग्रहणकालमाह भौमाना-
मिति ॥ ३५ ॥
इदानीं कालविशेषे जलविशेषोपयोगमाह आन्तरीक्ष-
मिति ॥ ३६ ॥
ननु वर्षासु आन्तरीक्षमिति यदुक्तं तन्नोपपद्यते जतूकर्णि-
दिविरोधात्। तथा हि
वर्षासु चरन्ति घनैः महोरगा वियति कीटलूताश्च।
तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वम् ॥
इत्यनेन खजलस्य वर्षासु निषेधात्। अन्यत्राप्युक्तम्।
वलाहकाद्याः सविषाः कीटलूताश्च खेचराः।
तद्विषोत्सर्गसंसर्गादग्राह्यं तत्तदा जलम् ॥
इति। अत्र केचित् वर्षाशब्दो वर्षान्ते आश्वयुजे वर्त्तते
तेनाश्विने गृहीतस्यान्तरीक्षस्यैव तत्रोपयोगः। भाद्रे तु आन्त-
रीक्षजलानुकारिणो भौमजलस्य कौपौद्भिदयोर्वा उपयोग
इति न विरोध इत्याहुः। तन्न। आश्विने अगस्त्योदयेन सर्वजल-
स्यैव प्रसन्नत्वादिति प्रतिनियमानुपपत्तेः। किञ्च माहेन्द्रं तप्त-
८

८६ द्रव्यगुणः।
वाय्वर्ककिरणास्पृष्टं न पेयं साधनावृते ॥ ३७ ॥
श्रौतं वा कौपं सारसमेव वेत्यनेन चरके श्रावणभाद्ररूपवर्षा-
स्वेव माहेन्द्रजलोपयोग उक्तः। न च तत्रापि भाद्राश्विनौ
वर्षा इति वक्तुं शक्यते। तस्याशितीयोक्तर्त्तुक्रमानुसारेणैव ऋतु-
चर्य्याभिधानस्य तत्रोपक्रान्तत्वात्। अन्यथा प्रकरणविरोधः
स्यात्। अन्ये तु ऋत्वन्तरगृहीतमान्तरीक्षं जलं वर्षासु पेय-
मित्याहुः। अस्मद्गुरुचरणास्तु द्विविधं हि आन्तरीक्षं लूतादि-
सम्बद्धासम्बद्धञ्च। तत्राद्यं सदोषं तत्परमेव जतूकर्णवचनमव-
गन्तव्यम्। द्वितीयन्तु निर्दोषं न च वर्षासु सर्पादिविषसहित-
मेव जलं मेघा वर्षन्तीत्यागमोऽस्ति। एतदभिप्रायेणैव सुश्रु-
तादौ गाङ्गसामुद्रव्यवस्था। तेन वर्षास्वेव यदा सविषप्राण्यादि-
सम्बन्धो भवति तदा सदोषं सामुद्रशब्दाभिधेयम्। अन्यथा
तु निर्दोषं गाङ्गशब्दाभिधेयम्। तद्वर्षास्वपि ग्राह्यमेव अतएव
गाङ्गसामुद्रपरीक्षापि तत्रोपपन्ना। अन्यथा वर्षाव्यतिरिक्त-
काले लूतादिसम्बन्धस्य कालमहिम्नैवापगतत्वेन परीक्षाया
अकिञ्चित्करत्वादित्याहुः। प्रपञ्चितमेतच्चरकतत्त्वदीपिकाया-
मेव अस्माभिरिति नेह प्रतन्यते।
अगस्त्योदयनैर्मल्यात् सर्वं शरदि शस्यते।
इत्यत्र शरच्छब्देनाश्विनस्याप्युपग्रहो बोध्यः। चरके
तस्याशितीये अन्यत्रापि आश्विनकार्त्तिकरूपशरद्येव सर्व-
जलप्रसादस्योक्तत्वात्। नैर्मल्यहेतोरगस्त्योदयस्य तत्रापि विद्य-
मानत्वाच्च। किंवा माघादिमासद्वयात्मकत्तुक्रमानुसारेण वर्षा-
दयोऽत्र बोध्याः। तथा सति शरच्छब्देनाश्विनकार्त्तिकयोरेव
ग्रहणम्। अस्मिंस्तु पक्षे हेमन्तविधानेन हेमन्ततुल्यतया शि-
शिराभिधानं समाधेयम्। यदुक्तम्

द्रव्यगुणाः। ८७
अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ।
मन्दाग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेवामये तथा ॥
व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ॥ ३८ ॥
इति पानीयवर्गः ।
———
हेमन्तशिशिरे तुल्ये शिशिरेऽल्पविशेषणम् ।
तस्माद्धैमन्तिकः सर्व्वः शिशिरे विधिरिष्यते ॥
इति। तथा कौपं प्रावृषीत्यत्र प्रावृट्शब्देन वर्षाप्रथम-
कालः श्रावणप्रथमरूपो बोध्यः। सरस्तड़ागैत्यादि हेमन्ते सारसं
कषायलघुत्वात्। ताड़ागञ्च कषायतया कटुपाकितया च
चीयमानकफहरम्। तथा वसन्ते कौपं सक्षारत्वात् चौण्डं
रूक्षत्वाच्च कफहरं युज्यते। ग्रीष्मे प्रास्रवणं पथ्यत्वात् शैत्याच्च।
औद्भिदं मधुरत्वाच्च पित्तशमनं युक्तम्। कौपं प्रावृषीति तदा-
काशजलेनानतिजुष्टत्वात्। सर्व्वं वा संहृतमिति सर्व्वस्यैवाति-
वर्षणेन दुष्टत्वात्। संस्कारः क्वथनरूपः कार्य्य इत्यर्थः ॥ ३७ ॥
यादृशं जलं नोपयुज्यते तदाह इठेत्यादि। इठकुम्भिका
पाङ्गा इति ख्यातः। दोषलमिति स्पर्शादिदोषयुक्तम्। तदुक्तं
जलस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्य्यविपाकदोषाः षड्भवन्ति। तत्र
खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषाः। पङ्क-
सिकता शैवालवर्णता रूपदोषाः। व्यक्तरसता रसदोषः। अनि-
ष्टगन्धता गन्धदोषः। यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेका-
नापादयति स वीर्य्यदोषः। यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति
च स विपाकदोष इति। साधनाहृत इति साधनं संस्कारः
संस्कारश्चाग्निक्कथनसूर्य्यतापादिभिः सुश्रुतोक्तैः कार्य्यः ॥ ३७ ॥

८८ द्रव्यगुणाः।
क्षीरमष्टविधं गव्यमाजमौरभमाहिषे ।
कारेणवमथौष्ट्रञ्च वाड़वं मानुषं तथा ॥ १ ॥
क्षीरं स्वादुरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्द्धनम् ।
वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम् ॥ २ ॥
गोक्षीरमनभिष्यन्दि स्निग्धं स्वादु रसायनम् ।
रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ॥
जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं मतम् ॥ ३ ॥
यत्र यत्र जलस्यातियोगो न कार्य्यस्तदाह अरोचक इ-
त्यादि । मन्दमतिस्तोकम् ॥ ३८ ॥
इति पानीयवर्गः ।
————
पयःक्षीरसंज्ञासामान्यात् पय इव जीवनत्वादिगुणयोगाच्च
तोयवर्गानन्तरं क्षीरवर्गः प्रस्तूयते । तत्र गव्यस्य प्रधानत्वात्
तत्पूर्वमष्टविधं क्षीरं निर्द्दिशति क्षीरमिति । यद्यपि खङ्गि-
मृगादीनामपि क्षीरमस्ति तथापि तस्यानुपयोगादिहानभि-
धानम् । तन्लेष्वप्यष्टावेव क्षीराख्युक्तानि ॥ १ ॥
तत्र क्षीरसामान्यगुणमाह क्षीरमिति । धातुवर्द्धनत्वेन
वृष्यत्वे सिद्धे वृष्यमिति वचनं अतिशयेन शुक्रजनकत्वं बोध-
यति ॥ २ ॥
सामान्यगुणमभिधाय गव्यादिविशेषगुणमाह गोक्षीर-
मिति । अनभिष्यन्दीति । नञ् ईषदर्थे । सुश्रुते अल्पाभिष्य-
न्दीति वचनात् । अभिष्यन्दित्वञ्च दोषधातुमलस्रोतसां क्लेद-
जनकत्वम् । रक्तपित्तहरत्वमवस्थाविशेषे ज्ञेयम् ॥ ३ ॥

द्रव्यगुणः । ८८
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु ।
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासगरापहम् ॥
अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तानिषेवणात् ।
नात्यम्बुपानाद् व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः॥४॥
मेषीक्षीरं गुरु स्वादु स्निग्धोष्णं कफपित्तकृत् ।
शुद्धेऽनिले भवेत् पथ्यं सेके चानिलशोणिते ॥५॥
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः ।
स्नेहादूनमनिद्राणामत्यग्नीनां हितञ्च तत् ॥६॥
सर्व्वव्याधिहरमिति। सर्व्वदोषहरं कारणे कार्य्योपचारात्
व्याधिशब्दो दोषे वर्त्तते । अतएव चरकेणोक्तम् । समानो हि
रोगशब्दो दोषेषु व्याधिषु च वर्त्तते । किंवा सर्व्वशब्दो विपुल-
वचनः ॥ ४ ॥
उष्णमिति। सामान्योक्तक्षीरशीतगुणापवादरूपम्। एव-
मन्यत्राप्येवंजातीये व्याख्येयम् । कफपित्तकृदिति । कफपित्त-
करम् । पित्तश्लेष्मलमाविकमिति चरकवचनात् । शुद्धेऽनिले
इति। दोषान्तरेणासम्पृक्ते अनावृते च । अनिलशोणिते शोणि-
तावृतवाते सेके परिषेकनिमित्तं हितमित्यर्थः ॥ ५ ॥
महिषीक्षीरं गव्यात् क्षीरात् गव्यक्षीरमपेक्ष्य गुरुतरमति-
शयेन गुरु तथा शीततरञ्च स्नेहात् पुनरूनं हीनमित्यर्थः।
इदं पुनरसङ्गतं प्रत्यक्षविरोधात् । प्रत्यक्षमेव महिषीक्षीरादधि-
कमिव घृतं दृश्यते तथा जतूकूर्णेऽप्युक्तम् । गुरु शीतस्निग्धतरं
माहिषमतिबल्यंबृंहणञ्चाग्न्यामिति । सुश्रुतेऽप्युक्तं पद्यते
स्निग्धतरमिति । तस्मादत्र गव्यस्नेहादूनमिति योज्यम् । तेन

६० द्रव्यगुणः।
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्य्यकरं वरम्।
ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु ॥
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम् ॥७॥
उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः।
ईषदम्लं स्वादु रूक्षं लवणानुरसं लघु ॥ ८ ॥
नार्य्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम्।
नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् ॥६॥
क्षीरसन्तानिका वृष्या स्निग्धा पित्तानिलापहा १०
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्त्तितम्।
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् ॥ ११ ॥
महिषीक्षीरं गव्यस्नेहादूनं हीनम्। गव्यक्षीरात् पुनः स्नेहा-
धिकमेवेत्यर्थ इति चन्द्रिका। अन्ये तु स्नेहान्यूनमिति पठित्वा
स्नेहाधिकमित्यर्थं कुर्व्वन्ति ॥ ६ ॥
एकः शफः खुरो यासां ता एकशफाः। अत्राश्वाया इति
वक्तव्ये यदैकशफमिति सामान्यशब्दप्रयोगं करोति तद्बेगसरी-
प्रभृतीनामप्येकशफानां क्षीरग्रहणार्थम्। शाखावातहरमि-
त्यत्र केचित् शाखाशब्देन बाहुसक्थ्यौ चाहुः। अन्ये तु
वक्रादीनाहुः। धान्याम्लस्येवोभयत्राधारशक्तिप्रभावेण परस्पर-
विरुद्धकार्य्यद्वयं भवति। तद्यथा वह्निरन्तः पित्तहरकरत्वम्।
एवं शाखागतवातहरत्वम्। कुक्षिगतवातकरत्वञ्चास्याधारशक्ति-
प्रभावेण मन्तव्यमित्याहुः ॥ ८ ॥
आश्च्योतनमक्षिपूरणम् ॥ ६ ॥
क्षीरसन्तानिका दुग्धसरः ॥ १० ॥

[Header] द्रव्यगुणः। ६१

वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ॥१२
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा ॥१३॥
तदेवातिशृतं सर्वं गुरु बृंहणमुच्यते ॥ १४ ॥
अनिष्टगन्धमम्लञ्च विवर्णं विरसञ्च यत् ।
वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ॥१५॥
दध्यम्लं मधुरं ग्राहि गुरुष्णं वातनाशनम् ।
मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत् ॥
असंस्कृतस्य तथा संस्कृतस्य क्षीरस्य क्रमेण गुणमाह पय
इत्यादि । आममित्यशृतम् ॥ ११ ॥
स्त्रीस्तन्यस्य पुनः शृतत्वं दोषायेत्याह वर्जयित्वेति ॥ १२ ॥
सर्वक्षीराणामेव दोहकालधारापातोष्णानां गुणमाह । धा-
रोष्णमिति सद्योदोहधारासम्बन्धोष्णतायुक्तम् । गुणवदिति
प्रशस्तरसायनत्वगुणयुक्तम् । यदुक्तं भोजे ।
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं शृतोष्णं कफवातजित् ।
शृतशीतन्तु पित्तघ्नं सद्यो दुग्धं रसायनम् ॥
इति । विपरीतमतोऽन्येति न तथा प्रशस्तगुणम् ॥ १३ ॥
अतिशृतमित्यतिपाकेन घनीभूतम् ॥ १४ ॥
क्षीरस्यैवावस्थाविशेषेण वर्जनीयतामाह अनिष्टगन्धमिति ।
अम्लत्वं सलवणत्वञ्चैव विदाहात् । गवादीनामत्यर्थलवणसेव-
नाद्वा सलवणम् । विग्रथितमिति अम्लादियोगेन विग्रथित-
तामापन्नम् ॥ १५ ॥
क्षीरमनु क्षीरकार्य्यतया तद्विकारेऽभिधातव्ये मङ्गल्यतया
प्रथमं दधिगुणमाह दधीति ।
अत्राम्लमधुरत्वेन सुजातत्वं लक्षयति। मन्दजातस्यास्य अनम्ल-

६२ द्रव्यगुणः ।
रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे ॥
पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षन्तु ग्रहणीगदे ॥ १६ ॥
गव्यं दधि च मङ्गल्यं वातघ्नं शुचि रोचकम् ।
स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्द्धनम् ॥१७॥
दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ।
दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् ॥
विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तप्रसादनम् ।
बलाश्ववर्द्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् ॥१८॥
त्वात् सुजातकालात्यये चात्यम्लत्वात् अत्राम्लत्वोष्णत्वस्निग्ध-
त्वाल्लभ्यमानमपि वातनाशनत्वं यत् पुनरुच्यते तत् प्रकर्षार्थम् ।
तथाम्लत्वादियुक्तस्यापि वातहन्तृत्वादिव्यभिचारदर्शनाच्चेति
ज्ञेयम् । व्यभिचारोदाहरणानि मन्दकामन्दजातमद्यादीन्यनु-
सर्त्तव्यानि । न्यायश्चायमेवंजातीये सर्वत्रैव बोध्यः । अरुचौ
शस्तमित्युक्तापि रोचिष्णु इति वचनम् अरोचकहरस्यापि
तिक्तरसस्य रोचिष्णुत्वं व्यभिचारदर्शनाज्ज्ञेयम् । शीतक इति
विषमज्वरविशेषणम् । पीनस इति चतुर्विधपीनसे प्रभावात्
हितम् । किंवा पीनसपाचकत्वात् सर्वत्र हितम् । अन्ये तु
पीनसे शस्तमिति यद्यपि सामान्यत एवोक्तम् तथापि योग्यतया
वातिकपीनसे एव शस्तमित्याहुः । रूक्षमुद्धृतसारं पुनर्ग्रहणी-
गदे हितमिति योज्यम् ॥ १६ ॥
सामान्यगुणमभिधाय विशेषगुणमाह गव्यमिति । मङ्ग-
ल्यत्वमिह प्रभावात् ॥ १७ ॥
अत्र विशेषादिति पदं स्निग्धमित्यनेन बलाश्र्ववर्द्धनमित्य-
नेन च सम्बध्यते ॥ १८ ॥

द्रव्यगुणाः। ६३
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नाञ्चाविकं दधि ॥ १८॥
दीपनीयमचक्षुष्यं वातलं वाडवं दधि ।
रूक्षमुष्णं कषायञ्च कफमूत्रापहञ्च तत् ॥ २० ॥
स्निग्धं विपाके मधुरं वल्यं सन्तर्पणं गुरु ।
चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् ॥ २१ ॥
लघु पाके वलाशघ्नं वीर्य्योष्णं पक्तिनाशनम् ।
कषायानुरसं नाग्या दधि वर्च्चोविबन्धनम् ॥२२॥
दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ।
विज्ञेयमेव सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् ॥ २३ ॥
वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं वृंहणं नातिपित्तकृत् ।
कुर्य्याद्भक्ताभिलाषञ्च दधि यत् सुपरिस्रुतम् ॥२४॥
शृतक्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ।
कफवातानां दुर्नाम्नाञ्च कोपनमित्यन्वयः । कफवाताभ्या-
मिति पाठे सम्भूतानामिति शेषः । तेन कफवाताभ्यां सम्भू-
तानां दुर्नाम्नां कोपनमित्यर्थः ॥ १८ ॥
अचक्षुष्यत्वमिह प्रभावादिति चन्द्रिका । कफमूत्रापहत्वं
च रूक्षोष्णत्वात् ॥ २० ॥
चक्षुष्यमग्र्यमिति श्रेष्ठं चक्षुष्यमित्यर्थः । चक्षुर्हितत्वमस्य
प्रभावात् । गुणोत्तरमिति गुणैः प्रधानम् ॥ २१ ॥
सर्वेषु दधिषु गव्यस्य प्राधान्यमाह दधीनीति ॥ २३ ॥
इदानीं तस्यैव दध्नोऽवस्थान्तरेषु गुणोत्तरं दर्शयन्नाह
वातघ्नमिति । सुपरिस्रुतं सुष्ठु गलितद्रवभागम् ॥ २४ ॥

९४ द्रव्यवर्गः।
वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् ॥ २५ ॥
दधि त्वसारं रूक्षञ्च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ।
दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् ॥ २६ ॥
दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ।
वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्द्धनः ॥ २७ ॥
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित् ।
शोथोदरार्शो ग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचि ।
प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत् ॥ २८ ॥
मस्तु तद्वत् सरं श्रोतःशोधि विष्टम्भजिल्लघु ॥ २६ ॥
ससरं निर्जलं घोलं तक्रं पादजलान्वितम् ।
कथितक्षीरस्य दध्नो गुणमाह शृतक्षीरादिति ॥ २५ ॥
उद्धृतस्नेहस्य दुग्धस्य दध्नो गुणमाह दधीति । असारमुद्धृत-
स्नेहम् ॥ २६ ॥
दधिसरगुणमाह दध्न इति । वह्नेर्विधमनो वह्निमान्द्यकरः ।
सरो दध्न उपरितनो भागः । वृष्यः शुक्रविवर्द्धन इति पदद्वयो-
पादानं श्रुतिवृद्धिकरभेदेन वृष्यद्वयपरिग्रहार्थम् ॥ २७ ॥
तक्रगुणमाह तक्रमिति ॥ २८ ॥
अतिदेशेन मस्तुगुणमाह मस्त्विति । तद्वदिति गुणैस्तक्र-
वत् ॥ २९ ॥
दध्नः संस्कारविशेषेण नामविशेषानभिधाय गुणविशेषानाह
ससरमिति । चरकादिभिस्तक्रं विहाय एते त्रयो भेदाः कण्ठ-
रवेण नोक्ता यतो घोलस्य दध्न एवान्तर्भावः । यतः ससरं
निर्जलं दधि मथितं सत् दध्नो नातिरिच्यते । मन्थनसंस्कारेण

द्रव्यगुणः । [८५]

अर्द्धोदकमुदश्वित् स्यान्मथितं सरवर्जितम् ॥३०॥
घोलं पित्तानिलहरं तक्रं दोषत्रयापहम् ।
उदश्वित् श्लेष्मलञ्चैव मथितं कफपित्तनुत् ॥ ३१ ॥
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं पित्ते स्वादु सशर्करम् ।
पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ॥ ३२ ॥
नैव तक्रं क्षते दद्यात् नोष्णकाले न दुर्बले ।
न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपित्तके ॥ ३३ ॥
परं तत्र लाघवं जनितम् । उदश्विन्मथितयोस्तक्र एवान्त-
र्भावः । अतएवोक्तं तन्त्रान्तरे ।
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्द्धोदकञ्च यत् ।
नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लन्तुवरं सरम् ॥
अजलं स्नेहहीनं यत् तत्तक्रं कफनाशनम् ।
इति । चरके तु विविधं तक्रमुक्तम् ।
रूक्षमर्द्धोद्धृतं स्नेहं यत्तथानुद्धृतं घृतम् ।
तक्रं दोषाग्निवलवित्त्रिविधं सम्प्रयोजयेदिति ॥ ३० ॥
इदानीमस्यैव भेदचतुष्टयस्य गुणमाह घोलमिति । यद्यपि
पूर्वं तक्रस्य वातकफहरत्वमेवोक्तं तथापि मधुरत्वेन मधुरपाकि-
त्वेन च पित्ताजनकत्वात् द्रव्यान्तरसंयोगाद्वा पित्तशमनमपीति
मत्वा दोषत्रयापहत्वमप्योक्तम् । सुश्रुते तु मधुरस्य तक्रस्य
पित्तहरत्वं साक्षादेवोक्तम् । तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं
पित्तशमनञ्चेति ॥ ३१ ॥
यत्र यादृशं तक्रं युक्तं तदाह वात इति ॥ ३२ ॥
तक्रस्याविषयं तक्रविषयञ्च श्लोकाभ्यामाह नेति । उष्ण-
काले शरदि ग्रीष्मे च ॥ ३३ ॥

६६ द्रव्यगुणः ।
ग्राहिणी वातला रूक्षा विज्ञेया तक्रकूर्चिका ॥३४
तक्रान्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ॥३५॥
किलाटोऽनिलहा वृष्यः कफनिद्राकरो गुरुः ॥३६
मधुरो बृंहणस्तद्वत् पीयूषोऽपि स मोरटः ॥३७॥
तक्रस्य हेत्वन्तरग्रथितस्य घनो भागस्तक्रकूर्चिकेत्युच्यते
तद्गुणमाह ग्राहिणीति ॥ ३४ ॥
तक्रकूर्चिकादधिकूर्चिकाभ्यां जातस्य मस्तुनेो गुणविशेषमाह
तक्रादिति । मण्ड इति मस्तु तस्य विशेषणं कूर्चिकादधि-
तक्रज इति कूर्चिकाभूतं यद्दधि कूर्चिकाभूतञ्च यत्तक्रं ताभ्यां
जातो मण्डस्तक्रान्लघुतर इत्यर्थः । दधिकूर्चिकालक्षणं यथा ॥
दध्ना सह पयः पक्वं सा भवेद्दधिकूर्चिका ॥
ये तु दधिकूर्ची च तक्रवदिति पठन्ति तन्मते दधि-
कूर्चिका तक्रवदिति तक्रकूर्चिकासमानगुणा अन्ये दधिकूर्चिका
तक्रज इति पठन्ति व्याचक्षते च ॥ प्रकृतदधिजस्तथा कूर्च्चि-
काभूतदधिजः तथा कूर्चिकाभूततक्रजश्च मण्ड इति मस्तुत्रय-
स्यायं गुणनिर्देश इति ॥ ३५ ॥
कूर्चिकाप्रस्तावात् क्षीरकूर्चिकागुणमाह किलाट इति ।
नष्टक्षीरपिण्डं यमाहुर्लोकाः क्षीरसा इति ॥ ३६ ॥
पीयूषमोरटयोर्गुणमाह मधुर इति । तद्वदिति किलाट-
तुल्यः । पीयूषमोरटयोर्लक्षणं यथा
क्षीरं सद्यः प्रसूतायाः पीयूषमिति संज्ञितम् ।
सप्तरात्रात् परं क्षीरमप्रसन्नञ्च मोरटम् ॥
इति । जेज्जड़स्तु मोरटस्थाने मोरगं पठन्ति व्याचष्टे च ।
मोरगो नष्टक्षीरद्रवभाग इति ॥ ३७ ॥

द्रव्यगुणः । ६७
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्ण्यबलाग्निकृत् ।
संग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोऽर्दितकासजित् ३८
क्षीरोद्भवन्तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगनुत् ॥३९॥
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः ।
विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्य्यं समादिशेत् ॥४०॥
तक्रनिष्पत्त्यनन्तरं नवनीतमुत्पद्यत इति तक्रानन्तरं नव-
नीतगुणानाह नवनीतमिति । नवमिति सद्यस्कम् । एतेनाभि-
नवस्यैवैते गुणाः प्रकर्षवन्तो भवन्तीति दर्शयति ॥ ३८ ॥
क्षीरमथनोत्थितस्य नवनीतस्य गुणमाह क्षीरोद्भवमिति ॥३९॥
ननु क्षीरं दधि च गव्यादीनां प्रतिप्रतिगुणत उक्तम् ।
मस्तु तक्रादयस्तु सामान्येनोक्ताः तत् किं गव्यमस्त्वादय एते
गुणतो वाच्या न वेत्याशङ्कायामाह विकल्प इति । विकल्पो भेदः
प्रकार इति यावत् । दध्यादिरिति । अतद्गुणसंविज्ञान बहु-
व्रीहिः । तेन मस्तुतक्रादिरूप इत्यर्थः । श्रेष्ठ इति हेतुगर्भ-
विशेषणम् । तेन श्रेष्ठत्वाद्गव्य एवोक्तः । न पुनराजावीप्रभृ-
तीनामित्यर्थः । अभिवर्णितः कथितः । यद्येवं छागादिमस्त्वा-
दीनां गुणाः कथं ज्ञातव्या इत्याह विकल्पानित्यादि । वीर्य्य-
शब्दोऽत्र गुणवचनः । तेन पञ्चमौ ल्यप्लोपे । तेन छागादि-
क्षीराणां ये गुणा उक्तास्तान् सुवीक्ष्य तन्मस्तुतक्रादावपि तत्स-
दृशान् गुणान् वदेदित्यर्थः । केचिदिमं श्लोकमनार्षमिति
वदन्ति । तन्न सम्यक् । यतोऽपठ्यमानेऽस्मिन् श्लोके अजा-
दितक्रादिगुणानुक्ते न्यूनता स्यात् । न वा तक्रादिविकल्पस्य
सामान्यगुणोक्तिरिति वक्तुं युज्यते । मुख्यतस्परस्परगुणभेदादजा-
दितक्राणाम् । अतएवोक्तं वाग्भटेन ।
९