द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ६७
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्ण्यबलाग्निकृत् ।
संग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोऽर्दितकासजित् ३८
क्षीरोद्भवन्तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगनुत् ॥३९॥
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः ।
विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्य्यं समादिशेत् ॥४०॥
तक्रनिष्पत्त्यनन्तरं नवनीतमुत्पद्यत इति तक्रानन्तरं नव-
नीतगुणानाह नवनीतमिति । नवमिति सद्यस्कम् । एतेनाभि-
नवस्यैवैते गुणाः प्रकर्षवन्तो भवन्तीति दर्शयति ॥ ३८ ॥
क्षीरमथनोत्थितस्य नवनीतस्य गुणमाह क्षीरोद्भवमिति ॥३९॥
ननु क्षीरं दधि च गव्यादीनां प्रतिप्रतिगुणत उक्तम् ।
मस्तु तक्रादयस्तु सामान्येनोक्ताः तत् किं गव्यमस्त्वादय एते
गुणतो वाच्या न वेत्याशङ्कायामाह विकल्प इति । विकल्पो भेदः
प्रकार इति यावत् । दध्यादिरिति । अतद्गुणसंविज्ञान बहु-
व्रीहिः । तेन मस्तुतक्रादिरूप इत्यर्थः । श्रेष्ठ इति हेतुगर्भ-
विशेषणम् । तेन श्रेष्ठत्वाद्गव्य एवोक्तः । न पुनराजावीप्रभृ-
तीनामित्यर्थः । अभिवर्णितः कथितः । यद्येवं छागादिमस्त्वा-
दीनां गुणाः कथं ज्ञातव्या इत्याह विकल्पानित्यादि । वीर्य्य-
शब्दोऽत्र गुणवचनः । तेन पञ्चमौ ल्यप्लोपे । तेन छागादि-
क्षीराणां ये गुणा उक्तास्तान् सुवीक्ष्य तन्मस्तुतक्रादावपि तत्स-
दृशान् गुणान् वदेदित्यर्थः । केचिदिमं श्लोकमनार्षमिति
वदन्ति । तन्न सम्यक् । यतोऽपठ्यमानेऽस्मिन् श्लोके अजा-
दितक्रादिगुणानुक्ते न्यूनता स्यात् । न वा तक्रादिविकल्पस्य
सामान्यगुणोक्तिरिति वक्तुं युज्यते । मुख्यतस्परस्परगुणभेदादजा-
दितक्राणाम् । अतएवोक्तं वाग्भटेन ।
९