द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

६४ द्रव्यगुणः।
नात्युष्णं नातिशीतञ्च वीर्य्यतो मरिचं सितम् ।
गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यञ्च विशेषतः ॥ १८ ॥
हिङ्गु तीक्ष्णं कटुरसं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ।
लघूष्णं पाचनं स्निग्धं दीपनं कफवातजित् ॥ १९
जीरकं रुचिकृत्सर्वं गन्धाढ्यं कफवातजित् ।
तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके कटु पित्ताग्निवर्द्धनम् २०
यमानी कृष्णजीरश्च ज्ञेया जीरकवद्गुणैः ॥ २१ ॥
धन्याकं कासतृट्छर्द्दिशमनं चक्षुषोर्हितम् ।
कषायतिक्तं मधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥ २२ ॥
लसुनः क्षारमधुरः पत्रे मधुरपिच्छलः ।
मध्ये कन्दे तु तीक्ष्णोष्णः कटुपाकरसः सरः ॥
हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्निग्धो दीपनपाचनः ।
भग्नसन्धानकृद्वल्यो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥
किलासकुष्ठगुल्मार्शोमेहकृमिकफानिलान् ।
सहिक्कापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनः ॥ २३ ॥
तीक्ष्णोष्णत्वात् करोतीति चक्रः। ये तु चयमपि श्लेष्मणो
वदन्ति तदनुभवविरुद्धम् । डल्लनस्तु श्लेष्मप्रसेकि चेति पठति ॥ १७ ॥
सितं मरिचं शोभाञ्जनबीजम् । अन्ये तु मरिचमेव शुक्लं
वदन्ति ॥ १८ ॥
सर्वमिति । शुक्लपीतभेदाज्जीरकद्वयमिति चक्रः ॥ २० ॥
कृष्णजीरः कारवी ॥ २१ ॥

द्रव्यगुणः। १६
पलाण्डुर्मधुरो वृष्यः कटुः स्निग्धोऽनिलापहः ।
बल्यः पित्ताविरोधी च कफकृद्रोचनो गुरुः ॥ २४॥
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो ग्रहयर्शोविकारनुत् ॥ २५॥
इति लवणादिवर्गः ।
कषायानुरसं नातिपित्तलं दाड़िमं स्मृतम् ।
दीपनोयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ॥ १ ॥
अनिलापहो वातप्रशमकः। कफकृदिति नात्यर्थं कफ-
करः। पित्ताविरोधीति किञ्चित्पित्तकर इत्यर्थः। यदाह।
नात्युष्णवीर्य्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च।
बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं परिवर्द्धयेच्च ॥
पलाण्डु पेयाज इति ख्याते ॥ २४ ॥
गृञ्जनक गाजर इति नाम्ना मगधादौ ख्यातः ॥ २५ ॥
इति लवणादिवर्गः ।
यद्यपि शाकेषु फलपाठाच्छाकानन्तरमेव फलगुणाभिधानं
युक्तं तथापि शाकसंस्कारत्वेनान्तरङ्गत्वात् अल्पवक्तव्यत्वाच्च
सूचिकटाहन्यायेन प्रथमं लवणादिवर्गमभिधाय अनन्तरं फल-
गुणानाह कषायानुरसमिति। नातिपित्तलमिति। योग्यतया
अम्लदाड़िममेवैवंगुणं बोध्यम् ईषत्पित्तकरमित्यर्थः। चरकेऽपि
सर्वं पित्तलमम्लमन्यत्र दाड़िमामलकादिति इत्यत्र भट्टारहरि-
चन्द्रेण दाड़िमग्रहणं निरस्य ॰ अन्यदामलकादित्येव पाठः

६६ द्रव्यगुणः ।
द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरञ्चाम्लमेव च ।
त्रिदोषघ्नन्तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ २ ॥
प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नं गरहारि च ॥ ३ ॥
कर्कन्धुकोलवदरमामं पित्तकफावहम् ।
पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ ४ ॥
तच्छुष्कं कफवातघ्नं न च पित्ते विरुध्यते ।
पुराणं तृट्प्रशमनं श्रमघ्नं लघु दीपनम् ॥ ५ ॥
सौवीरं वदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥ ६॥
पुरस्कृत इति । चन्द्रिकाकारेणाप्यनुमतमेतत् । चक्रेणापि
नातिपित्तलमित्येव पाठोऽनुमन्यते । किन्तु अस्मिन् पक्षे ।
अम्लं पित्तकरं प्रायो दाड़िमामलकादृते ।
इति वाग्भटविरोधो दुष्परिहर इत्यवधेयम् । अन्ये तु
नापि पित्तलमिति पठित्वा अम्लं दाड़िमं पित्तं न करोति
न च शमयतीति च व्याचक्षते । चरकेऽपि दाड़िमगुणे कफ-
पित्तविरोधीत्युक्तम् । तत्राम्लं दाड़िमं पित्ताविरोधि मधुरन्तु
कफाविरोधीत्याहुः ॥ १ ॥
प्राचीनामलकं प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥
कर्कन्धुरल्पा शृगालकोलिः । कोलं मध्यप्रमाणवदरम् ।
वदरं महद्वदरम् । अम्लमिति पाठेऽप्यामेव आमावस्थायामेव
तेषामम्लत्वात् पित्तकफावहमिति पित्तकफजनकम् ॥ ४ ॥
पुराणमिति पक्ववदरचूर्णम् । तदीयशुण्ठकमिति चक्रः ॥ ५॥
सौवीराख्यं वदरं महत्तमं आमपक्वावस्थासु मधुरमिति
चन्द्रिकाकारः ॥ ६॥

द्रव्यगुणः। ६७
आम्रं बालं रक्तपित्तकरं मध्यन्तु पित्तलम् ।
पक्कं वर्णकरं रुच्यं मांसशुक्रबलप्रदम् ॥
पित्ताविरोधि वातघ्नं हृद्यं गुर्वनुलोमनम् ॥ ७ ॥
आम्रपेशी कषायाम्ला भेदनी कफवातजित् ॥८॥
आम्लातकं तर्पणञ्च वल्यं मधुरबृंहणम् ।
स्नेहनं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्य्यति ॥६॥
लकुचं गुरु विष्टम्भि त्रिदोषं शुक्रदूषणम् ॥ १० ॥
करमर्दं तृषाहारि रुच्यमम्लपित्तकारकम् ॥ ११ ॥
वातपित्तहरं वृष्यं पियालं गुरु शीतलम् ॥ १२॥
आम्रस्यावस्थाभेदेन गुणभेदमाह आम्रमिति ।
भट्टारहरिचन्द्रेणापि चरके रक्तपित्तकरं बालमिति पाठं
निरस्य वातपित्तकरं बालमित्येव पाठः पुरस्कृतः । चक्रेणा-
प्यनुमतमेतत् । युक्तञ्चैतत् । सुश्रुतेऽपि पित्तमारुतकृद्वालमित्यु-
क्तत्वात् । किन्तु वाग्भटे वातपित्तास्रकृद्वालमिति दर्शनात्
रक्तपित्तकरत्वञ्चास्य न विरुध्यत इति ज्ञेयम् ॥ ७ ॥
आम्रपेशी शुष्काम्रम् ॥ ८ ॥
आम्लातकमाम्रफलसदृशमिति चन्द्रिका । आमडा इति
ख्यात इति चक्रः । तद्द्विविधं मधुरमम्लञ्च । तत्र मधुरस्यै-
वायं गुणश्चरकेषोक्तः । अम्लाम्लातकगुणस्य पश्चादुक्तत्वात् ॥६॥
लकुचो डहुः ॥ १० ॥
करमर्दं कण्टकीफलमिति चन्द्रिका । तद्द्विविधं मह-
दल्पञ्च । तत्र महत् प्रायशो ग्रामभवमम्लञ्च । अल्पा तु कर-
मर्दी वनजा मधुराम्लफला इति च व्याचष्टे ॥ ११ ॥

६८ द्रव्यगुणः।
भव्यं स्वादु कषायाम्लं हृद्यमास्यविशोधनम् ।
पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥१३॥
अम्लवेतसमत्यम्लं तीक्ष्णं स्निग्धञ्च दीपनम् ॥१४॥
वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलाशकृत् ।
ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ॥१५॥
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्माच्चाल्पतरं गुणैः ॥१६
कषायविषदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ।
अवदंशक्षमं रुच्यं वातलं लवलीफलम् ॥ १७ ॥
जम्बीरं वातकफनुद् गुरु पित्तप्रकोपणम् ।
तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्द्दिश्वासनिवारणम् ॥१८॥
नागरङ्गं दुर्जरञ्च गुरु वातविनाशनम् ॥ १९ ॥
पियालो मगधे स्वनामख्यातः ॥ १२ ॥
भव्यं तालफलोपमं केवलवल्कलसंहतिमात्रमिति चन्द्रिका
भानुमती च । अन्ये तु कर्मरङ्गफलं भव्यमाहुः ॥१३॥
अम्लवेतसं चैकलमिति उत्तरदेशे ख्यातम् ॥ १४ ॥
तिन्तिडीकं महार्द्रकम् न तु तिन्तिडीफलम् चरके सुश्रुते
च पृथगेवाम्लिकायाः फलमित्यादिना तद्गुणपाठात् । पुरुषोत्त-
मस्तु तिन्तिडीफलमम्लिकायाः फलमिति भ्रान्त्या महार्द्रक-
गुणं पृथगेव पठति । तत्पुनरविरोधाज्जृम्भितम् ॥ १५ ॥
अम्लिकायाः फलं तिन्तिडीफलम् ॥ १६ ॥
अवदंशक्षममिति लवलीफलं प्राश्य द्रव्यान्तरे रुचिर्भवति
इत्यर्थः ॥ १७ ॥

द्रव्यगुणाः। ६८
फलं वेत्रस्य वातघ्नमम्लपित्तविनाशकृत् ॥ २० ॥
मातुलुङ्गफलं हृद्यमम्लं लध्वग्निदीपनम् ।
श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ॥ २१ ॥
बीजपूरस्य तिक्ता त्वग् दुर्जरा कफवातहृत् ॥ २२ ॥
तन्मांसं स्वादु शीतञ्च गुरु मारुतपित्तजित् ॥ २३ ॥
केशरन्तु लघु ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं हि दीपनम् ।
मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ॥ २४ ॥
एवम्प्रकारा विज्ञेया वृष्या च मधुकर्कटी ॥ २५ ॥
कपित्थमांसं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ।
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ।
तदेव सिद्धं दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्व्वपि ॥ २६ ॥
जाम्बवं वातलं ग्राहि रूक्षं पित्तकफापहम् ॥ २७ ॥
मातुलुङ्गफलस्य प्रत्यवयवगुणं निर्द्दिशन्नाह बीजपूरस्येति ।
बीजपूरस्येति मातुलुङ्गस्य कफवातहृदिति कफवातनाशिनी
तिक्ता त्वग्दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहेत्युक्तेः ॥ २२ ॥
मांसमिति त्वक्केशरमध्यभागः ॥ २३ ॥
मेध्यं मेधाहितं प्रभावात् ॥ २४ ॥
मधुकर्कटी मधुर इति ख्याता । मातुलुङ्गापेक्षया महा-
प्रमाणा बहुमांसाल्पकेशरा ॥ २५ ॥
तदेवेति । कपित्थं सिद्धमिति कालवशात् पक्वम् ॥ २६ ॥
जम्बूस्त्रिविधा राजजम्बूर्महाफला । काकजम्बूर्व्वनजम्बू-

७० द्रव्यगुणाः ।
तिन्दुकं तुवरं स्वादु गुरु पित्तकफापहम् ॥२८॥
स्निग्धं स्वादु कषायञ्च राजादनफलं गुरु ॥२९॥
कषायमधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् ।
रिति ख्याता। भूमिजम्बूरल्पफला। अत्र पुनरविशेषात् जाम्ब-
वशब्देन सर्वजम्बूफलमुच्यते ॥ २७ ॥
तिन्दुकं गाव इति ख्यातं केन्दुरिति केचित्। तुवरं
कषायरसं कषायरसत्वञ्चास्य आमावस्थायां स्वादुरसतास्य पक्वा-
वस्थायामेव विज्ञेयम्। पित्तकफापहत्वञ्चास्यामपक्वसाधारणो
गुणः। उक्तञ्च।
आमं कषायं संग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् ।
विपाके गुरु सम्यकं मधुरं कफपित्तजित् ॥
अत्रामस्य वातकोपित्वेन पित्तकफहन्तृत्वमर्थलभ्यमेव ॥२८॥
राजादनफलम् खर्जूरसदृशं क्षीरिकायाः फलमिति
चन्द्रिका ॥ २९ ॥
तोदनं वामप्रियं फलम् वारणाम्लिकेति दाक्षिणात्येषु
ख्यातम्। ननु पित्ताग्निवर्द्धनमित्युभयोपादानं न युज्यते।
सुश्रुते न खलु पित्तव्यतिरेकेणान्योऽग्निरुपलभ्यते इत्यादिना
पित्ताग्न्योरभेदस्योक्तत्वात्। अनुमानञ्च पित्ताग्न्योरभेदसाध-
कम् यथा अग्नित्वेन व्यवह्नियमाणं तेजः पित्तावयवरूपम् ।
पित्तवर्द्धनपित्तक्षपणकैर्वृद्धिह्रासयोगित्वात् प्रदेशान्तरस्थपित्ता-
वयववदिति। आगमा अपि अग्निपित्तयोरभेदसाधका यथा।
कनकं रजतं ताम्रं कृष्णायस्तपु सीसकम् ।
चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ॥
इति। तथा षष्ठी कला पित्तधरा इत्यादिना अग्न्याधा-
रतया ग्रहण्युक्ता। तथा भोजेऽपि।

द्रव्यगुणाः । ७१
अम्लोष्णं लघु संग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्द्धनम् ॥ ३० ॥
अनुपाकिफलं स्वादु वातपित्तविनाशनम् ॥ ३१ ॥
क्षीरिवृक्षफलं विद्याद्गुरु विष्टम्भि शीतलम् ।
कषायमधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ॥ ३२ ॥
तस्मात् तेजोमयं पित्तं पित्तोष्मा यः स पक्तिमान् ।
इति अत्रोच्यते वह्निपित्तयोः पारमार्थिके हि अभेदे तीक्ष्णः
पित्तेनाग्निरिति कार्यकारणभावो न स्यात् तथा कट्वजीर्ण-
विदाह्यम्लचाराद्यैः पित्तमुल्बणम् । आप्लावयन्त्यनलमिति
चरकवचनञ्च विरुध्यते । तथा पित्तशमकमपि घृतमग्निमेधे
करोतीत्युक्तमसङ्गतं स्यात् । तथा समदोषः समाग्निश्चेति
वचनेऽपि पौनरुक्त्यं दुष्परिहरं स्यात् । अभेदसाधकानुमाने
चासिद्धो हेतुः । घृतस्य पित्तशमकस्यापि अग्निवर्द्धकत्वात् ।
तथा कट्वजीर्णविदाह्यम्लस्य च पित्तजननावान्तरव्यापारस्या-
ग्न्युपघातकत्वात् । यदप्यभेदसाधकं पित्तं तेजःप्रतापनादिति
वचनं तथा पित्तोष्मा यः स पक्तिमानिति च तदपि पित्ता-
द्भिन्नस्य तदवयवस्य तेजसोऽग्नित्वं वदति । तस्मात् अवयवावय-
विरूपेणाग्निपित्तयोर्भेदो विद्यत एव । सुश्रुतेन तु अवयवा-
वयविनोरभेद एव विवक्षित इति न विरोधः । अभेदा-
श्रयञ्च पित्तवर्द्धनैः प्रायो वर्द्धनमग्नेस्तच्छमकैश्च प्रायः शम-
मग्नेरिति प्रतिपादनायैव । पित्ततेजोरूपतायाञ्च वह्ने-
स्तेजोविपरीतपित्तद्रवांशवर्द्धकाजीर्णविदाह्यम्लादिभिर्व्यङ्गीभूत-
द्रवपित्तजननादग्नेर्निर्वापणं युक्तमेवेति ॥ ३० ॥
अनुपाकीति । अनुया इति ख्यातम् ॥ ३१ ॥
क्षीरिवृक्षा न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षायः ॥ ३२ ॥

७२ द्रव्यगुणः ।
वाकुलं मधुरं स्निग्धं कषायं विषदञ्च तत् ।
स्थिरीकरञ्च दन्तानां संग्राहि फलमिष्यते ॥३३॥
परूषकं समधुरं कषायानुरसं लघु ।
वातघ्नं पित्तजननमत्यम्लं तदुदाहृतम् ॥ ३४ ॥
पक्वं समधुरं तच्च वातपित्तनिवर्हणम् ॥ ३५ ॥
कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं संग्राहि दीपनम् ।
कटुतिक्तकषायोष्णं बालविल्वमुदाहृतम् ॥
तदेव विद्यात्सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु ।
विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ॥३६॥
आमपक्वभेदेन परूषकस्य गुणमाह परूषकमिति ।
अयञ्चामपरूषकगुणः । पक्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । परूषकं
स्वनामख्यातम् ॥ ३४ ॥
तदिति परूषकम् ॥ ३५ ॥
विल्वस्याप्यामकभेदेन गुणमाह कफानिलहरमिति ।
बालविल्वं विल्वशलाटु । अत्र कफानिलहरमित्यारभ्य
उदाहृतमित्यन्तञ्च प्रथमावस्थविल्वगुणः । तदेवेत्याद्यर्द्धश्लोकेन
मध्यावस्थविल्वगुणः । विदाहीत्यादिः पूतिमारुतमित्यन्तः स्वादु-
पक्वविल्वगुण इति । सम्पक्वमिति परिणतं मध्यावस्थमित्यर्थः ।
युक्तञ्चैतत् सुपक्वस्य हि मधुरानुरसता न युज्यते यतः पक्वस्य
मधुर एव रसो नत्वन्यो रस इति । पूतिमारुतमिति पूति-
शब्दोऽयं सुगन्धिवचनः । यथा पूतिः खट्वासः । यथा वनजा
मधुकुकुटी पूतिपुष्पा सुगन्धिपुष्प्येत्यर्थः । तेन पूतिः सुगन्धि-
मारुतो यस्य तत्तथा एतच्च विशेषणं सुपक्वावस्थाप्रदर्शनपरम् ।

द्रव्यगुणः। ७३
द्राक्षा तु मधुरा स्निग्धा शीता वृष्यानुलोमनी ।
रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा ॥ ३७ ॥
गोस्तनी या गुरुर्हृद्या द्राक्षा सा वातपित्तनुत्॥३८
केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्य्याः फलमुच्यते ॥३६॥
खर्जूरं मधुरं वृष्यं स्निग्धं शोणितपित्तजित् ।
क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ॥ ४० ॥
मधूकस्य फलं पक्वं वातपित्तप्रणाशनम् ।
तस्य पुष्पं बृंहणीयमहृद्यं गुरु शीतलम् ॥४१॥
नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् ।
यतः सुपक्वबिल्वसंसर्गी बाह्यपवनः सुगन्धिर्भवतीति । तदेव
दोषत्रयकरं प्रभावात् । अन्ये तु पूतिमारुतं दुर्गन्धिकुक्षिवात-
करमित्याचक्षते । तन्न सम्यक्प्रतीतेः मध्यबिल्वगुणनिर्देशा-
चेति । नहि य एव बालविल्वस्य गुणः स एव मध्यस्यापि युज्यते
इति चन्द्रिका । चक्रस्तु तदेव विद्यादित्यादिः पूतिमारुत-
मित्यन्तः पक्वबिल्वगुण इत्याह । यतश्चरकेऽपि दुर्ज्जरं विल्व-
सिद्धन्तु इत्यादिना द्विविधमेव वाग्भटेऽप्येवम् ॥ ३६ ॥
अनुलोमनी सरा मलभेदिनीति यावत् ॥ ३७ ॥
गोस्तनी बृहत्प्रमाणद्राक्षा ॥ ३८ ॥
काश्मरी गाम्भारी ॥ ३६ ॥
खर्जूरं द्विविधं महाप्रमाणं स्वल्पप्रमाणञ्च । तत्राद्यं पिण्ड-
खर्जूरं पारसीयदेशोद्भवम् । स्वल्पप्रमाणञ्च विट्खर्जूरम् ॥ ४०॥
मधूकस्य पुष्पाणां फलवदुपयोगात् तत्समानगुणत्वाच्चात्रा-
भिधानं बोध्यम् । अहृद्यमिति मदजनकत्वात् ॥ ४१ ॥
७

७४ द्रव्यगुणः ।
बलमांसकरं हृद्यं वृंहणं वस्तिशोधनम् ॥ ४२ ॥
तालं स्वादुरसं पक्वं गुरु पित्तविनाशनम् ।
तद्बीजं स्वादुपाकन्तु मूत्रलं वातपित्तजित् ॥४३॥
कदलं मधुरं हृद्यं कषायं नातिशीतलम् ।
वातपित्तहरं रुच्यं वृष्यं श्लेष्मकरं गुरु ॥ ४४ ॥
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु ॥४५॥
पनसं सकषायन्तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु ।
पथ्या पञ्चरसायुष्या चक्षुष्या लवणा सरा ।
मेध्योष्णा दीपनी दोषशोथकुष्ठज्वरापहा ॥ ४६ ॥
धात्री तद्वद्विशेषेण वृष्या शीतैव वीर्य्यतः ।
हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्य्यशैत्यतः ।
कफं कटुकषायत्वात् फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत्॥४७
अक्षं भेदनरूक्षोष्णं वैस्वर्य्यं क्रिमिनुत् कटु ।
तद्बीजमिति तालबीजम् ॥ ४३ ॥
कदलं कदलीफलं तच्च नानाविधं ज्ञेयम् ॥ ४४ ॥
श्लेष्मातको बहुवारः ॥ ४५ ॥
अलवणा सती पञ्चरसा इत्यर्थः ॥ ४६ ॥
अत्र दोषोपशमने यत् कारणं वर्णितं तद्यद्यपि पित्ता-
दिसमानतया पित्तादिवर्द्धनमपि युज्यते तथाप्यामलक्याः शिव-
त्वप्रभावात् दोषशमनमेव परं करोति न प्रकोपमिति ज्ञेयम् ।
एतदेवाह फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत् । अधिकमिति श्रेष्ठं शिवत्व-
प्रभावयोगादिति भावः ॥ ४७ ॥

द्रव्यगुणाः । ७५
चक्षुष्यं स्वादुपाकञ्च कषायं कफपित्तनुत् ॥४८॥
पथ्या मज्जा तु चक्षुष्यो वातपित्तहरो गुरुः ॥४६॥
वैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ॥ ५० ॥
कोलमज्जा तु मधुरः कषायः पित्तनाशनः ।
तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च धात्रीमज्जापि तद्गुणः ॥५१॥
पियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः ॥५२॥
यस्य यस्य फलस्येह वीर्य्यं भवति यादृशम् ।
तस्य तस्यैव वीर्य्येण मज्जानमपि निर्द्दिशेत् ॥५३॥
भल्लातकास्थ्याग्निसमं त्वङ्मांसं स्वादु शीतलम् ॥५४
करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् ।
रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् ॥५५॥
तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं क्रिमिनाशनम् ॥५६॥
फलेषु परिपक्कं यद् गुणवत् तदुदाहृतम् ।
प्रसङ्गान्मज्जगुणमाह पथ्येति ॥ ४६ ॥
वैभीतको विभीतकमज्जा ॥ ५० ॥
अनुक्तमज्जगुणातिदेशार्थमाह यस्येति । वीर्य्यं रसादि येन
कुर्व्वन्ति तद्वीर्य्यमित्युक्तेः ॥ ५३ ॥
अग्निसममिति स्फोटादिजनकत्वात् ॥ ५४ ॥
करञ्जो वृत्तकरञ्जः किंशुकः पलाशः अरिष्टो निम्बः जन्तुः
क्रिमिः ॥ ५५ ॥
ईषत्तिक्तमित्यन्वयः ॥ ५६ ॥
इदानीं यादृशावस्थं फलमुपादेयं तदाह फलेष्विति ।

७६ द्रव्यगुणः।
बिल्वादप्यत्र तज्ज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् ॥५७॥
व्याधितं क्रिमिजुष्टञ्च पाकातीतमकालजम् ।
वर्जनीयं फलं सर्वमपर्य्यागतमेव च ॥ ५८ ॥
इति फलवर्गः ।
धारं कारन्तु तौषारं हैमं खाम्बु चतुर्विधम् ॥१॥
धारन्वच द्विधा प्रोक्तं गाङ्गं सामुद्रमेव च ॥ २ ॥
बिल्वादप्यत्रेति बिल्वमेव परमपक्वं श्रेष्ठम्। गुणोत्तरमिति
गुणतः श्रेष्ठम् ॥ ५७ ॥
यादृशं फलमनुपादेयं तदाह व्याधितमिति ॥ पाकातीत-
मिति अतीतपाककालम् अतिपाके क्लिन्नमित्यर्थः । अकालज-
मनुचितकालसम्भूतम् । अपर्य्यागतमपरिणतम् ॥ ५८ ॥
इति फलवर्गः ।
पूर्व्वमन्नमुक्तं तदुपकरणानि च मांसशाकफलान्युक्तानि
इदानीं पानं वक्तव्यम्। पानेषु पानीयस्य प्राधान्यात् प्रथमं
तद्गुणा वाच्याः । तत्रान्तरीक्षजलस्य सर्वजलश्रेष्ठत्वात् तद्भेदमाह
धारमिति । धाराभवं धारमैन्द्रमित्यर्थः । करकापर्य्यायः कर-
शब्दः तद्भवं कारम् । तौषारं शिशिरभवम् । हैमं संहतिभूत-
हिमभवम् । चरके तु हिमतुषारयोरभेदात् त्रिविधमेवोक्तम्
॥ १ ॥
तत्र धारभेदमाह धारमिति। ननु चरके धाराख्यमान्तरी-
क्षजलमेकविधमेवोक्तं यथा
जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात् ।

द्रव्यगुणाः। ७०
येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम् ।
अक्लिन्नमविवर्णं वा तत् पेयं गाङ्गमन्यथा ।
तत् पतत् पतितञ्चैव देशकालावपेक्षते ॥
इति। सत्यं तत्राप्यान्तरिक्षजलस्य धूलोमलविषलूतादि-
सम्बन्धात् सदोषत्वे तदसम्बन्धाच्च निर्दोषत्वमिति द्वैविध्यमुक्त-
युक्तरेव। अतोऽत्रापि सामुद्रगाङ्गशब्दयोः सदोषनिर्दोष-
त्वमात्रमर्थः। न पुनः समुद्रादुद्धृतं सामुद्रम् गङ्गाया उद्धृतं
मेघैर्गाङ्गमित्यर्थः। तथा सति गङ्गावदपरनदीप्रभृतिभेदादपि
भेदकल्पनापत्तेः। अत्र गङ्गाशब्दो नदोप्रभृतीनां समुद्र-
व्यतिरिक्तजलाशयानामुपलक्षक इत्युच्यते। तथापि चरकेण
समं विरोधो दुष्परिहर एव। किञ्च यदि समुद्रादुद्धृतं सामु-
द्रमित्येवार्थः तदा तस्य त्रिदोषकारित्वात् सामुद्रं तन्न
पातव्यं मासादाश्वयुजादिनेत्यनेनाश्वयुजेऽपि ग्रहणं वक्ष्यमाणं
नोपपद्यते। न च कालविशेषो जलान्तरवत् समुद्रजल-
मपि निर्दोषीकर्त्तुं प्रभवति तस्मात् प्रथमैव व्याख्या युक्ता।
यत् पुनः सामुद्रमप्याश्वयुजे गाङ्गवद्भवतीति सुश्रुतवचनम् तदा-
श्वयुजे आन्तरिक्षस्य निर्दोषतापरम् तदा हि सतोऽपि लूतादि-
दोषसम्बन्धस्य अगस्त्येन हननात्। कालमहिम्ना च बाधित-
त्वात्। तदुक्तं जतूकर्णे
वर्षासु चरन्ति घनैः सहोरगा वियति कीटलूताश्च ।
तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वमिति ॥ २ ॥
गाङ्गसामुद्रयोर्भेदेन ज्ञानोपायमाह येनेति। येनाम्बुना
अभिवृष्टमाभिमुख्यतः सिक्तं शाल्यन्नं रजतपात्रस्थितमक्लिन्न-
मविवर्णञ्च भवति तद्गाङ्गं जलमिति ज्ञात्वा पेयंम् उपयोज्य-
मित्यर्थः। तेन स्नानावगाहयोरपि ग्रहणम्। अन्यथा एतल्ल-

७८ द्रव्यवर्गः ।
सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद् विना ॥३॥
खाम्बु गाङ्गाभवं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम् ।
तन्व्यव्यक्तरसं सृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम् ॥
जीवनं तर्पणञ्चैव तदन्नाभसभूमिगम् ॥ ४ ॥
कारकं तोयममृतं नैहारं सर्वदोषकृत् ।
अवश्य्यायभवं रूक्षं वातलं लघु शीतलम् ॥
दाहासृक्पित्ततृट्छर्द्दि सक्थिस्तम्भादिपूजितम्॥५
क्षणविपर्य्ययेण सामुद्रमिति ज्ञात्वा तन्न पातव्यम् । अथ किं
सदैव तन्न पातव्यमित्यत आह मासादाश्वयुजाद्विनेति । एतच्च
आन्तरिक्षजलग्रहणादिकालप्रदर्शनपरम् । तेन कार्त्तिकेऽपि
शरद्रूपे हेमन्ते चान्तरिक्षजलग्रहणमविरुद्धं भवति । यदाह
हारीतः
प्रवृत्तायां शरदद्यस्मात् पश्चाद्वाते प्रवाति च ।
हेमन्ते चापि गृह्णीयात्तज्जलं मृण्मयैर्घटैरिति ॥ ३ ॥
तत्र प्रशस्तस्य धाराख्यान्तरिक्षजलस्य गुणमाह खाम्बु इति ।
हृद्यमिति मनःप्रसादकत्वात् । तनु स्वच्छम् । सृष्टमित्यास्वाद-
सुखम् । जीवनं जीवनहेतुत्वात् ओजोवृद्धिकरमित्यरुणः ।
सौम्यधातुवर्धनमित्यन्ये । तर्पणं क्लमहृत् । भौमजलेऽपि
क्वचिदान्तरिक्षजलगुणानतिदिशति तद्वन्नाभसभूमिगमिति ।
नाभसी नभोगुणभूयिष्ठा भूमिः तद्गतं जलमपि तद्वदान्तरिक्ष-
गाङ्गजलवदित्यर्थः । सुश्रुतेऽप्युक्तम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्त-
रसं तत् पेयमान्तरीक्षालाभ इति ॥ ४ ॥
कारतौषारहैमानापि क्रमेण गुणानह कारकमित्यादि ।

द्रव्यगुणः । ७८

नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् ॥ ६ ॥
नादेऽभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफापहम् ॥७॥
सारसं तुवरं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु ॥ ८ ॥
ताड़ागं वातलं स्वादु कषायं कटु पाकि च ॥ ६ ॥
वाप्यं सक्षारकटुकं पित्तलं कफवातनुत् ॥१०॥
कौपं कफघ्नं सक्षारं पित्तलं लघु दीपनम् ॥ ११ ॥
चौण्डमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकारि च ॥ १२ ॥
नैर्भरं लघु पथ्यञ्च दीपनं कफनाशनम् ॥ १३ ॥
औद्भिदं पित्तशमनं मधुरं न विदाहि च ॥ १४ ॥
अवश्यायसंहतीभूतं हिमम् । सक्थिस्तम्भ ऊरुस्तम्भः । तद्ध-
न्तृत्वञ्च श्लेष्ममेदोहरत्वात् । तदुक्तं मेदः श्लेष्मसुपूजितमिति ॥ ५ ॥
नादेयादिभेदभिन्नानां भौमजलानां गुणमाह नादेयमिति ।
नादेयं गङ्गादिनदीभवम् । लेखनं कर्षणम् ॥ ६ ॥
नदः शोणभद्रादिः तत्र यज्जलं तत् एवंगुणमित्यर्थः । कफा-
पहं कफहारम् ॥ ७ ॥
सरो दिव्यखातं पुरुषव्यापारं विना ॥ ८ ॥
तट उच्चप्रदेशस्तस्मादागो गतिर्यस्य स तड़ागः । स पुन-
रुच्चप्रदेशादागच्छज्जलस्य निम्नप्रदेशे बन्धनाद्भवति ॥ ६ ॥
वापी इष्टकादिबद्धसोपाना दीर्घिका ॥ १० ॥
कूपो मृत्पट्टेष्टकादिबद्धसोपानः ॥ ११ ॥
चुण्डो नवकूपः प्रत्यासन्नजलः स पुनर्नाद्यादिसमीपे
तत्कालकृता लघुकूपिका ॥ १२ ॥
नैर्भरम् उच्चप्रदेशात् प्रस्रवज्जलम् ॥ १३ ॥

८० द्रव्यगुणाः ।
वैकिरं लघु सक्षारं श्लेष्मलं वह्निदीपनम् ॥१५॥
कैदारं पाल्वलं स्वादु विपाके गुरु दोषलम् ॥१६॥
सामुद्रं लवणं विस्रं सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ १७ ॥
आनूपं वार्य्यभिष्यन्दि मधुरं पिच्छिलं गुरु ।
स्निग्धं वह्निहरं सान्द्रं जाङ्गलं वार्य्यतोऽन्यथा ॥१८॥
साधारणं वारि शीतं दीपनं मधुरं लघु ॥१९ ॥
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः ।
पथ्याः समस्तास्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा॥२०॥
औद्भिदं निम्नप्रदेशादूर्द्धमुत्तिष्ठज्जलम् ॥ १४ ॥
विकिरं वालुकादीन् विकीर्य्य गृह्यमाणजलस्थानं तद्भव-
वम् ॥ १५ ॥
केदारः प्रसिद्धः । पाल्वलं तृणाद्याच्छन्नमन्दसरः ॥ १६ ॥
नद्याद्याधारवशेन जलधर्मानभिधायानूपादिदेशभवत्वेन
पुनर्जलगुणमाह आनूपमिति । मधुरमिति व्यक्तरसत्वेन तद्वि-
परीतन्तु अव्यक्तरसत्वेनेत्यर्थः ॥ १८ ॥
यद्यप्यानूपादावपि नद्यादिस्थितस्यैव जलस्यामी गुणा-
स्तथापि अनन्तरोक्तनादेयादिगुणेन समं न विरोधः । यतो-
ऽन्नद्रव्यप्रकृतिरक्तशाल्यादेस्तथा पेयादेस्तद्विकारस्य च पृथगुक्तं
गुणयोरिवात्रापि बलाबलनिरूपणं विरोधे सति चिन्तनीयम् ।
उभयानुगुणतया तु गुणस्योत्कर्ष एव भवतीति प्रतिपादि-
तम् ॥ १९ ॥
इदानीं नदीनां गम्यदेशविशेषात् तथा वेगावेगाभ्यां गुण-
दोषानाह पश्चिमेति । अतोऽन्येति पूर्वसमुद्रगास्तथा मृदु-
वहास्तथा कलुषोदकाश्चेत्यर्थः । विपरीता इत्यपथ्या इत्यर्थः ॥२०॥

[Header]
द्रव्यगुणाः। ८१

उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ।
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥
क्रिमीपदहत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥२१॥
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः ।
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ॥२२॥
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् ।
चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ॥२३॥
दिवाककिरणैर्जुष्टं जुष्टमिन्दुकरैर्निशि ।

इदानीं नदीनां प्रभवस्थानविशेषेणापि गुणविशेषमाह
उपलेति। खेदितं जातक्षोभम् । उपलेत्यादिविशेषणेन हिम-
वन्मलयाधित्यकाभवानामेव पथ्यत्वमिति बोधयति। तेन सुश्रुते
हिमवन्मलयप्रभवाणामपथ्यत्वमुक्तं यत्तदुपत्यकाभवनद्यभिप्राये-
णेति चरकेण समं न विरोध इत्याहुः ॥ २१ ॥
अत्र पारियात्रदरीभवनदीजलाभिप्रायेण हृद्रोगादिकार-
णत्वमुक्तम् । सुश्रुते तु पारियात्रतड़ागोद्भावनदीबलादिकष्टं-
तयोक्तेति न विरोधः । तदुक्तं विश्वामित्रेण ।
तड़ागजं दरोजञ्च तड़ागाद्यत् सरिज्जलम् ।
बलारोग्यकरं तद्धि दरोजं दोषलं मतमिति ॥ २२ ॥
चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलगुणमाह रक्षोघ्नमिति । इदन्तु
चन्द्रकिरणानुप्रवेशान्नाभसं मणिप्रभावाच्च भौममित्युभयात्मक-
मिति डल्लनः ॥ २३ ॥
भौमजलानामप्यर्कसोमसंस्कारजगुणविशेषं दर्शयन्नाह
दिवेति। अत्रार्थलभ्यमपि दिवानिशिपदं समस्तवारात्रि-

८२ द्रव्यगुणः ।
अरूक्षमभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ २४ ॥
नारिकेलोदकं वृष्यं स्वादु स्निग्धं हिमं गुरु ।
हृद्यं पित्तपिपासाघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ २५ ॥
नारीकेलजलं जीर्णं गुरु विष्टम्भि पित्तकृत् ॥ २६ ॥
बालक्रमुकतोयन्तु तृष्णापित्तास्रजिद्गुरु ॥ २७ ॥
तालाम्बु पित्तजिच्छुक्रस्तन्यवृद्धिकरं गुरु ॥ २८ ॥
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये ।
श्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ॥
व्याष्ट्यर्थम् । चन्द्रशब्दो हि हिमाधारतया नैशहिमोपलक्षकः ।
अन्यथा पौर्णमास्यामेव परं सम्पूर्णां निशां व्याप्य चन्द्रांशु-
योगः स्यात् । अरूक्षमिति चन्द्रकरसंस्पर्शात् । अनभिष्य-
न्दीति अर्ककरसंस्पर्शात् । अत्र निषेधमुखेन प्रणयनं स्नेह-
रौक्ष्ययोरतिशैत्योष्णयोरिव दोषवत्त्वसूचनार्थम् । तत्तुल्यं गग-
नाम्बुनेति एतेन गगनजलालाभे तत्कार्ये तदेवोपयुज्यत इति
दर्शयति ॥ २४ ॥
नारिकेलोदकगुणमाह नारिकेलेति । नारिकेलोदकमिति
ईषत्पक्वनारिकेलमिति जेज्जडः। पित्तपिपासाघ्नमिति पित्त-
जनितपिपासाघ्नं तेनामजादिपिपासाहरं न भवतीति चक्रः ।
जेज्जड़स्तु गुर्वित्यत्र लध्विति पठति । तत्तु मधुरे वृष्ये स्निग्धे
च अनुपपन्नम् । प्रभावात्तद्वर्णनं नागमान्तरसाधितमिति
चक्रः ॥ २५ ॥
इदानीं शैत्यस्य प्रशस्तत्वेन तद्विषयं सापवादमाह मूर्च्छेति ।
उष्ण आतपस्तदुपलक्षितो ग्रीष्मः शरच्चेति चन्द्रिका । आत-

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते तु शीतमम्भः प्रशस्यते ॥ २६ ॥
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ।
आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे ॥
हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ ३० ॥
उष्णोदकं सदा पथ्यं कासश्वासज्वरापहम् ।
कफवातामदोषघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ ३१ ॥
पजनितदाह इति चक्रः। तमके श्वासविशेषे मोह इति
वा ॥ २६ ॥
कुत्र पुनस्तन्नोपयुज्यत इत्याह पार्श्वशूल इति । स्तिमिते
कोष्ठे आमकोष्ठ इति गयदासः । सद्यः शुद्ध इति सद्यः कृत-
शोधने । सद्यःशब्दोऽयं तस्मिन्नेव शोधनक्रियाव्याप्तेऽह्नि निवृ-
त्तत इत्येके । अन्ये सद्यःशब्दोऽयं सप्तरात्रे वैद्यकव्यवहारा-
द्बोध्यः । यथा सद्यः प्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरे मारयन्ती-
त्याहुः । एषु शीताम्बुनिषेधादुष्णजलस्य विधिरित्यर्थलब्धमेव
सविशेषणे इत्यादि न्यायात् ॥ ३० ॥
तस्यैवोष्णोदकस्य गुणमाह उष्णोदकमिति । यद्यप्यौष्ण्यं
जलस्य स्पर्शदोष इति सुश्रुते नोक्तं तथापि अवस्थायां व्याधि-
विशेषहरत्वेनोपादेयमपीति केचित् । वस्तुतस्तु भूबाष्पजनि-
तौष्ण्यमेव स्पर्शदोषत्वेन तत्रोक्तं इदन्तु अग्न्यातपकृतमिति न
विरोधः । पथ्याः स्रोतसां हितं पथ्यं स्रोतः शुद्धिकरमित्यर्थः ।
वस्तिशोधनमिति वस्तिशब्देन तात्स्थ्यान्मूत्रमुच्यत इत्यरुणः ।
यद्वा यथा यथा सलिलस्याग्निगुणसंयोगप्रकर्षस्तथा तथा कफा-
दिहरत्वप्रकर्षोऽपि बोध्यः । उष्णोदकन्तु तन्त्रान्तरप्रसिद्धया
साधनीयम् । तदुक्तमग्निवेशतन्त्रे ।