द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७४ द्रव्यगुणः ।
बलमांसकरं हृद्यं वृंहणं वस्तिशोधनम् ॥ ४२ ॥
तालं स्वादुरसं पक्वं गुरु पित्तविनाशनम् ।
तद्बीजं स्वादुपाकन्तु मूत्रलं वातपित्तजित् ॥४३॥
कदलं मधुरं हृद्यं कषायं नातिशीतलम् ।
वातपित्तहरं रुच्यं वृष्यं श्लेष्मकरं गुरु ॥ ४४ ॥
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु ॥४५॥
पनसं सकषायन्तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु ।
पथ्या पञ्चरसायुष्या चक्षुष्या लवणा सरा ।
मेध्योष्णा दीपनी दोषशोथकुष्ठज्वरापहा ॥ ४६ ॥
धात्री तद्वद्विशेषेण वृष्या शीतैव वीर्य्यतः ।
हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्य्यशैत्यतः ।
कफं कटुकषायत्वात् फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत्॥४७
अक्षं भेदनरूक्षोष्णं वैस्वर्य्यं क्रिमिनुत् कटु ।
तद्बीजमिति तालबीजम् ॥ ४३ ॥
कदलं कदलीफलं तच्च नानाविधं ज्ञेयम् ॥ ४४ ॥
श्लेष्मातको बहुवारः ॥ ४५ ॥
अलवणा सती पञ्चरसा इत्यर्थः ॥ ४६ ॥
अत्र दोषोपशमने यत् कारणं वर्णितं तद्यद्यपि पित्ता-
दिसमानतया पित्तादिवर्द्धनमपि युज्यते तथाप्यामलक्याः शिव-
त्वप्रभावात् दोषशमनमेव परं करोति न प्रकोपमिति ज्ञेयम् ।
एतदेवाह फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत् । अधिकमिति श्रेष्ठं शिवत्व-
प्रभावयोगादिति भावः ॥ ४७ ॥