द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

६६ द्रव्यगुणः ।
द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरञ्चाम्लमेव च ।
त्रिदोषघ्नन्तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ २ ॥
प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नं गरहारि च ॥ ३ ॥
कर्कन्धुकोलवदरमामं पित्तकफावहम् ।
पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ ४ ॥
तच्छुष्कं कफवातघ्नं न च पित्ते विरुध्यते ।
पुराणं तृट्प्रशमनं श्रमघ्नं लघु दीपनम् ॥ ५ ॥
सौवीरं वदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥ ६॥
पुरस्कृत इति । चन्द्रिकाकारेणाप्यनुमतमेतत् । चक्रेणापि
नातिपित्तलमित्येव पाठोऽनुमन्यते । किन्तु अस्मिन् पक्षे ।
अम्लं पित्तकरं प्रायो दाड़िमामलकादृते ।
इति वाग्भटविरोधो दुष्परिहर इत्यवधेयम् । अन्ये तु
नापि पित्तलमिति पठित्वा अम्लं दाड़िमं पित्तं न करोति
न च शमयतीति च व्याचक्षते । चरकेऽपि दाड़िमगुणे कफ-
पित्तविरोधीत्युक्तम् । तत्राम्लं दाड़िमं पित्ताविरोधि मधुरन्तु
कफाविरोधीत्याहुः ॥ १ ॥
प्राचीनामलकं प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥
कर्कन्धुरल्पा शृगालकोलिः । कोलं मध्यप्रमाणवदरम् ।
वदरं महद्वदरम् । अम्लमिति पाठेऽप्यामेव आमावस्थायामेव
तेषामम्लत्वात् पित्तकफावहमिति पित्तकफजनकम् ॥ ४ ॥
पुराणमिति पक्ववदरचूर्णम् । तदीयशुण्ठकमिति चक्रः ॥ ५॥
सौवीराख्यं वदरं महत्तमं आमपक्वावस्थासु मधुरमिति
चन्द्रिकाकारः ॥ ६॥