द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणाः। ६८
फलं वेत्रस्य वातघ्नमम्लपित्तविनाशकृत् ॥ २० ॥
मातुलुङ्गफलं हृद्यमम्लं लध्वग्निदीपनम् ।
श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ॥ २१ ॥
बीजपूरस्य तिक्ता त्वग् दुर्जरा कफवातहृत् ॥ २२ ॥
तन्मांसं स्वादु शीतञ्च गुरु मारुतपित्तजित् ॥ २३ ॥
केशरन्तु लघु ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं हि दीपनम् ।
मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ॥ २४ ॥
एवम्प्रकारा विज्ञेया वृष्या च मधुकर्कटी ॥ २५ ॥
कपित्थमांसं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ।
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ।
तदेव सिद्धं दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्व्वपि ॥ २६ ॥
जाम्बवं वातलं ग्राहि रूक्षं पित्तकफापहम् ॥ २७ ॥
मातुलुङ्गफलस्य प्रत्यवयवगुणं निर्द्दिशन्नाह बीजपूरस्येति ।
बीजपूरस्येति मातुलुङ्गस्य कफवातहृदिति कफवातनाशिनी
तिक्ता त्वग्दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहेत्युक्तेः ॥ २२ ॥
मांसमिति त्वक्केशरमध्यभागः ॥ २३ ॥
मेध्यं मेधाहितं प्रभावात् ॥ २४ ॥
मधुकर्कटी मधुर इति ख्याता । मातुलुङ्गापेक्षया महा-
प्रमाणा बहुमांसाल्पकेशरा ॥ २५ ॥
तदेवेति । कपित्थं सिद्धमिति कालवशात् पक्वम् ॥ २६ ॥
जम्बूस्त्रिविधा राजजम्बूर्महाफला । काकजम्बूर्व्वनजम्बू-